610
OROL DENGIZI HUDUDINING IQLIMI O‘ZGARISHI VA TABIIY-
AGROIQLIMIY SHAROITLARI
Ka aye a G.N.
biologiya anla i alsa a dok o i (PhD)
gulnozaka aye a@mail. u
Ismono A.J.
ka a ilmiy xodim, biologiya anla i nomzodi.
[email p o ec ed]
Mamajano a U.X.
bologiya anla i alsa a dok o i (PhD). [email p o ec ed]
Tup oqshunoslik a ag okimyo iy adqiqo la ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17538013
Anno a siya. Mazku ma n iqlim sha oi la i, ha o a su ha o a i o‘zga ishla i,
shuningdek, O ol dengizi hududidagi abiiy o a la haqida umumiy asa u be adi. Dengiz
su ining yuqo i qismidagi ha o a yozda 27-28°C a o ida bo‘ladi, ammo chuqu likka qa ab
ha o a pasayadi. 1 me chuqu likda yoz oyla ida ha o a 10°C ga eng. Tup oq ha o a i ha o
ha o a idan 1-2°C a q qiladi a yozda 35-36°C gacha ko‘ a iladi.Qishda up oq ha o a i -7°C
dan -9°C gacha pasayadi. Iqlimning keskin o‘zga ishi a su esu sla ining kamayishi
qu g‘oqchilik yoki su oshqinla i kabi abiiy o a la xa ini kel i ib chiqa adi.
Kali so‘zla . Iqlim o‘zga ishi, shimol, janub, yog‘inga chilik, ha o ha o a i, O ol dengizi.
Аннотация. Этот текст дает общее представление об условиях климата,
изменениях температуры воздуха и воды, а также о природных катастрофах,
происходящих в регионе Арала. Температура воды на поверхности моря летом составляет
около 27-28°C, однако с увеличением глубины температура снижается. На глубине 1 метр
температура воды летом составляет 10°C. Температура почвы отличается от
температуры воздуха на 1-2°C и летом может повышается до 35-36°C. Зимой
температура почвы может опустится до -7°C. -9°C. Резкие изменения климата и
сокращение водных ресурсов создают риск возникновения природных катастроф, таких
как засухи или наводнения.
Ключевые слова. изменение климата, север, юг, осадки, температура воздуха,
Аральское море.
Anno a ion.This ex p o ides a gene al o e iew o clima e condi ions, changes in ai and
wa e empe a u e, and na u al disas e s occu ing in he A al Sea egion. The sea su ace
empe a u e in summe is app oxima ely 27-28°C, bu dec eases wi h dep h. A a dep h o 1 me e ,
he wa e empe a u e in summe is 10°C. Soil empe a u e di e s om ai empe a u e by 1-2°C
and can ise o 35-36°C in summe . In win e , soil empe a u e can d op o -7°C o -9°C. D as ic
clima e changes and declining wa e esou ces c ea e he isk o na u al disas e s such as
d ough s and loods.
Keywo ds: clima e change, no h, sou h, p ecipi a ion, ai empe a u e, A al Sea.
Ki ish. So‘nggi yilla da inson aoliya ining salbiy a’si i na ijasida a o
muhi ga sezila li o‘zga ishla uy be moqda, jumladan iqlim o‘zga ishi, a mos e a,
611
su , li os e a i loslanmoqda a ekologik inqi ozning eng ka a xa i bo‘lgan O ol
muammosi yuzaga keldi.
Hozi gi kunda eng dolza b muammola dan bi i – bu O ol ojeasi bo‘lib, u
insoniua ga, up oq qoplamiga, o‘simlikla olamiga, iqlimga, jamiki i ik
o ganizmga salbiu a’si e moqda. O ol dengizining 1960 uildan boshlab keskin
qu ishi na ijasida, up oqla ning ekologik-melio a i , ag okimyo iu xossala ida,
e oziua ja auonla ida u li muammola uuzaga kelgan. An opogen omilla ning
salbiu a’si i na ijasida, up oq deg ada siuasi ujudga kelgan a eko izmni kuchli
za a ko‘ ishiga sabab bo‘lgan. O ol dengizi qu igan ubida shakllanayo gan up oq-
g un la ning xossa-xususiya la ini aniqlash, deg ada siya ja ayonla ini oldini olish,
yumsha ish, O ol dengizi hududida sodi bo‘layo gan o‘zga ishla ni ahlil qilish a
ye esu sla idan sama ali, oqilona oydalanish muhim ahamiya kasb e adi.
Tadqiqo ning joyi a amalga oshi ish uslubla i. Tadqiqo obek i si a ida
O ol dengizi qu igan ubi olingan. Dala adqiqo la ini o‘ kazishda qabul qilingan
yo‘ iqnoma bo‘lib, bundan ba cha soha akilla i oydalanildi. O‘zbekis on
Respublikasi Gid ome eo ologiya ma kazidan Qo‘ng‘i o a Mo‘ynoq
me es ansiyala ini ma’lumo la i olingan [1].
Tadqiqo na ijala i a ula muhokamasi. O ol dengizi g‘a biy
hududla ining iqlimi, o‘zining o‘ a kon inen alligi hamda qu uqligi bilan aj alib
u adi. O ol dengizi ojeasining kuchayishi 2018-yil may oyla ida yuz be gan kuchli
shamol a’si ida, Qozog‘is on Respublikasidan O ol dengiziga so uq ha o
oqimining ki ib kelishi na ijasida, dengizning qu igan ubidan ka a miqdo da uzli
chang qumla ha oga ko‘ a ilgan, buning oqiba ida bi nech a hududla chang uz
bo‘ onla os ida qolgan, shamolning ezligi 18-25 m/s, ba’zi joyla da 27 m/s gacha
kuchayib uz a alash changli bo‘ onni kel i ib chiqa ib, bu hudud up oq ekologik-
melio a i hola iga salbiy a’si ko‘ sa gan. Yillik o‘ acha shamol ezligi 4,4 m/s
ashkil e adi.
O ol dengizining bug‘lanishla a iqlim o‘zga ishla i a’si da qu ishi a ekin
maydonla ini kengayishi oxi gi 20 yil ichida bu dengiz sa xi pasayishining asosiy
omili emas. Iqlim o‘zga ishi a bug‘lanishla , O ol dengizining yoppasiga qu ishini
ezlash i gan deb a’kidlaganla [3].
Dengiz su la i dekab oyining o‘ ala idan, ma oyla i oxi iga qada
muzlaydi. Yozda su ning yuqo i qismidagi ha o a 27-280C ni ashkil e adi,
chuqu lik o ishi bilan ha o a pasayib bo adi. Yoz oyla ida 1m chuqu likda ha o a
100C ga eng. Dengiz us ida ha oning o‘ acha ha o a yoz oyla ida 30,3-30,50C,
qishda eng so uqli kunla -100C ni ashkil e adi.
612
Tup oq ha o a i, ha o ha o a idan 1-20C ga a q qilgan holda -7 -90C ni ashkil
e ib, yozning eng issiq kunla ida 35-360C bo‘lib, o‘ acha ko‘ sa kichla ining o ib
bo ishi, su esu sla ining kamayishi – qu g‘oqchilik yoki su oshqinla i
ko‘ inishidagi abiiy o a la ning ez– ez yuz be ib u ishiga sha oi ya a adi.
Dengizni qu igan ubi hududla ini iqlim sha oi la ini a si lo chi «Qo‘ng‘i o
a Mo‘ynoq» me eos ansiyala ning 10 yillik o‘ acha oylik a yillik
ma’lumo la ining ko‘ sa ishicha, o‘ acha yillik ha o ha o a i -8,10C dan -10,00C
o alig‘ida, yan a da – 1-90C dan iyun-iyul oyla ida +34,0-37,00C gacha ha o a ni
ashkil e adi, kunduz kunla i ha oning maksimal ha o a i 48-500C gacha e adi,
yan a oyining o‘ acha oylik ha o a i minus -6,0 -10,50C ko‘ sa kichla da
kuza ilgan. Minimal ha o ha o a i ha o so ib ke gan kunla i minus -32-350C gacha
ushib ke adi.
O ol dengizi hududi, O‘ a Osiyoning cho‘l zonasi sub opikning shimoliy
qismida a Shimoliy Qozogis on subbo eal subzonasining janubiy qismida
joylashgan. Iyul oyining o‘ acha yillik ha o ha o a i +30,0 +32,4°C ga e adi.
Ha o a ning mu laq maksimaldan minimalgacha o‘zga ishining yillik keng
diapazoni keskin kon inen al iqlimdan dalola be adi. Ha o ha o a ining o‘ acha 10
yillik ampli udasi 14,5-17,10C o alig‘ida eb anib u adi.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi Gid ome eo ologiya boshqa masi
«Qo‘ng‘i o » me eos ansiyasining 2012-2021 yilla dagi o‘ acha yillik ha o ha o a i
ko‘ sa kichla i (0C) ma’lumo la ida aks e gan ( asm).
Rasm. «Qo‘ng‘i o » a «Mo‘ynoq» umanla ida ha o ha o a i
ko‘ sa kichla i
O ol dengizining g‘a biy omoni su gi dobining dinamikasi bo‘yicha kuz
aslida, sen ab -ok ab oyla ida aq , shamol ezligi a yo‘nalishini g‘a biy
ha zadagi su la ning mine allashganlik da ajasini o‘ ganishib, 2003 yildagi 82‰
dan 2019 yilga kelib 140-150‰ gacha oshganligini a muzlash ha o a ining mos
a ishda pasayishi, g‘a biy ha zaning isishi a ma sumiy ha o a siklining baho a
-100%
-50%
0%
50%
100%
2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 10 yillik
o‘ acha
Ҳаво ҳарорати 0C
Qo‘ng‘i o Mo‘ynoq
613
kuz aslla ida oldin oq boshlanishiga siljishi da om e ganligini ko‘ sa ganla .
O‘ acha su ha o a ining yillik diapazoni 2018 yilda o‘ acha 32°C bo‘lganligini
akidlaganla [2;3].
Oxi gi 10 yillikda o‘ acha ha o namligi 54,2-56,9% a o ida bo‘lib yan a ,
e al oyla iga o‘g‘ i keladi, ha o namligining pas ko‘ sa kichi 37,2% iyul oyiga
o‘g‘ i keladi. Mo‘ynoq umanida namlik nisba an baland oq ekanligi qayd e ildi.
Olingan ma’lumo la asosida Mo‘ynoq a Qo‘ng‘i o umanla ida 10 yillik o‘ acha
yog‘inga chilik miqdo i 7,2-8,4 mm ni ashkil e gan. Yog‘inga chilik miqdo i
yuqo i ko‘ sa kich ma oyiga 21,6-23,7 mm ga o‘g‘ i kelgan. Yildan-yilga bo gan
sa i iqlimni o‘zga ib bo ayo ganligini, yog‘inga chilik miqdo ining kamayib
bo ishi, bug‘lanish ja ayoni jadallashishi a uning oqiba ida sah olanish,
deg ada siya ja ayonla ini kel i ib chiqa moqda[4].
Xulosa. O ol dengizi qu ishining jadallashu i, keyingi yilla dagi iqlim
o‘zga ishi, xususan yog‘inga chilikning kam bo‘lganligi min aqada uz a su
mu anosibligini buzilishiga, ye la ning sho‘ lanishiga, unumdo ligiga a
pi o a dida qishloq xo‘jalik yaylo ekinla i hosildo ligining kamayishiga olib
kelmoqda. Na ijada, dengizni qu igan ubi up oq-g un la ida deg ada siya a
degumi ika siya ja ayonla ini i ojlan i ib, ekologik mu ozana ni buzilishiga olib
kelmoqda. Ekologik mu ozana ni yumsha ish maqsadida iho a o‘ monzo la ini
ba po e ish eng dolza b usulla dan hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. «Da la ye kadas ini yu i ish uchun up oq adqiqo la ini baja ish a up oq ka ala ini uzish
bo‘yicha yo‘ iqnoma» - Toshken , 2013. – B. 46.
2. A.I. Ginzbu g, A. G. Kos yanoy, N. A. She eme , D. M. Solo e . K op osu o ix e oy
dinamike od zapadnom basseyne A alskogo mo ya. So emennыe p oblemы
dis ansionnogo zondi o aniya Zemli iz kosmosa. 2022. T. 19. № 6. - S. 186–194
3. Shuangyan Huang, Xi Chen, Cun Chang, Tie Liu, Yue Huang, Yue Huang, Xiao ing Ma, De
Maee , Tim Van de Voo de.// Impac s o clima e change and e apo anspi a ion on sh inkage
o A al Sea. Science o The To al En i onmen ., 1 No embe 2022 – T.845 –C. 157203.
4. Ismono A.J., Dusalie A.T., Kalanda o N.N., Mamajano a U.X. Ka ae a G.N. R o ile o
dese sandy soils o med in he A al sea d ied-up seabed // E3S Web Con . Volume 486, pp.1-
5. 2024. 07. 02. IX In e na ional Con e ence on Ad anced Ag o echnologys, En i onmen al
Enginee ing and Sus ainable De elopmen h ps: //doi.o g/10.105/e3scon /202448604010.
