617
UO‘T:574:001
SADA QAYRAG‘OCHNING TUPROQ MUHITIGA TA’SIRI VA
ULARNING KO‘PAYISHINI BAHOLASH
Izmu a o a Gulzi a Duysenbay qızı-magis an ,
Gulima o a Diyo a Da onbeko na- alaba,
Sapa niyazo In’omjan A iqbae ich,
Qishloq xo’jaligi anla i alsa a dok o i (PhD), do sen
Ajiniyoz nomidagi Nukus da la pedagogika ins i u i
e-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17538024
Anno a siya: Mazku maqolada manza ali da ax la ning shaha muhi idagi ekologik a
sani a -gigiyenik ahamiya i, ayniqsa sada qay ag‘ochning ekologik xususiya la i, up oq
sho‘ lanishi a su ejimi hamda ko‘pay i ish imkoniya la i adqiq e ilgan. Taj iba
Qo aqalpog‘is on Respublikasi Tax ako‘pi umani hududida olib bo ilgan bo‘lib, sada
qay ag‘ochning up oq su ejimiga a’si i hamda ko‘cha la ini ekish exnologiyasi, u ug‘la ning
a qalishi a unu chanligini baholash o qali ushbu da ax ni ko‘pay i ish is iqbolla i muhokama
qilingan.
Kali so‘zla : manza ali da ax , up oq sho‘ lanishi, ko‘cha .
Aннотация: В статье рассматривается экологическое и санитарно-гигиеническое
значение декоративных деревьев в городских условиях, в частности, экологические
особенности платана, засоление и водный режим почв, а также возможности
размножения. Опыт проводился в Тахтакупирском районе Республики Каракалпакстан, и
обсуждалось влияние платана на водный режим почв, а также перспективы размножения
этого дерева путем оценки технологии посадки саженцев, распространения семян и
прорастания.
Ключевые слова: декоративное дерево, засоление почв, саженец.
Abs ac : This a icle s udies he ecological and sani a y-hygienic impo ance o
o namen al ees in u ban en i onmen s, in pa icula he ecological cha ac e is ics o he
common oak, soil salini y and wa e egime, and ep oduc ion oppo uni ies.The expe imen was
conduc ed in he Takh akupi dis ic o he Republic o Ka akalpaks an, and he impac o he
sedum ee on he soil wa e egime, as well as he p ospec s o he p opaga ion o his ee by
assessing he echnology o plan ing seedlings, seed dispe sal and ge mina ion, we e discussed.
Key wo ds: o namen al ee, soil salini y, seedling.
Ki ish. Bugungi kunda s a is ik ma’lumo la ga ayanib shuni ay ish
mumkinki, ha kuni abiiy o‘ monzo la maydoni kamayib bo moqda. Buning asosiy
sababla i an opogen a’si , ha xil yong‘inla ning kelib chiqishi, ye la ni
o‘zlash i ish kabila sabab bo‘lmoqda. Vaziya hozi gidek da om e gudek bo‘lsa,
Ye sha i aholisi abiiy kislo odga boy bo‘lgan hududla ga ko‘chib o‘ ishni
boshlaydi. Buni hozi da olimla imiz iqlim o‘zga ishi sababli kelib chiqadigan
mig a siya deb a amoqda [2,3].
618
Ana shu kabi muammola ni hozi dan ko‘ a bilgan da la la da o‘ monzo la ni
ko‘pay i ish uchun as oydil ha aka qilmoqdala . Bu bo ada mamlaka imizda
ko‘plab ishla olib bo ilmoqda. Xususan 2025-yil mamlaka imizda «A o muhi ni
as ash a «yashil» iq isodiyo yili» deb nomlanishi ko‘klamzo lash i ishga,
manza ali da ax la ni shaha a shaha a o iga ko‘p miqdo da ekish uchun ko‘p
imkoniya la ya a moqda. Sababi, shaha la da aholining yashash sha oi la ini
mukammal da ajasiga ko‘ a ish, dam olishini a’minlash, shaha sani a hola ini
yaxshilash, o‘ziga xos mik o iqlimni yuzaga kel i ish a sog‘lomlash i u chi yashil
hududla maydonla ini kengay i ishda manza ali da ax la ning oli ka adi [4].
Ko‘kalamlash i ish maqsadida a siya e ilayo gan da ax , bu a u la i
manza ali ko‘ inishga ega bo‘lishi bilan bi ga shaha ning iqlimiga gaz- u unli a
changli muhi iga biologik omondan ba doshli bo‘lishi a shaha a xi ek u asiga
hamda sani a -gigiyenik alabla ga ja ob be ishi lozim. Qo aqalpog‘is on iqlim
sha oi i keskin kon inen al bo‘lib, ko‘pincha qish so uq a nisba an yog‘inga chilik
kam bo‘ladi [5,6]. Bu bo ada sada qay ag‘och alabla ga o‘liq ja ob be adi.
Manza ali da ax la ning ahamiya i juda yuqo i bo‘lib, yozning issiq aq ida
ham uning soyasi juda salqin a kislo odga boy bo‘ladi hamda up oq sho‘ lanishi,
su ejimiga ijobiy a’si qiladi. Bundan ashqa i ula shaha hamda shaha a o ida,
dala chekkala ida iho alo chi bo‘lib ham xizma qiladi. Bunda asosan, esayo gan
kuchli shamolni a u bilan bi ga a qalayo gan chang za ala ini ushlab qoladi. Shu
sababli, mayda ba gli manza ali da ax la ni xiyobonla , shaha ni obodonlash i ishda
shuningdek, ka a ekin dalala ni iho alashda kengdan oydalaniladi.
Taj iba joyi, obyek i a uslubi. Taj iba ishla i Qo aqalpog‘is on
Respublikasi Tax ako‘pi umani hududida olib bo ildi. Obyek qilib sada
qay ag‘och a qalgan joyla ning up oqla i, sada qay ag‘och a uning ko‘cha la i,
u ug‘i olindi.
Dala aj ibala i “Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i” uslubiya i asosida olib
bo ildi [1].
Na ija a muhokama. Bizning adqiqo la imiz Qo aqalpog‘is on
Respublikasi Tax ako‘pi umani hududidagi sada qay ag‘och a qalgan joyla ida
olib bo ildi. S a is ik ma’lumo la ga qa aganda ko‘p as lik sada qay ag‘ochla aynan
Qo aqalpog‘is onda ma jud ekan.
Eng bi inchi bo‘lib sada qay ag‘och o‘sib u gan a o la idagi sizo su la ini,
up oq sho‘ lanishini o‘ ganib chiqdik. Solish i ish uchun shu a o dagi da ax la
a qalmagan hududla da bi xil chuqu likdagi up oq namunala i, ula ning namligi,
sho‘ lanishi o‘ ganildi. Tahlilla imiz na ijala iga ko‘ a sada qay ag‘och o‘sib u gan
a o dagi dala up oqla i sho‘ lanish da ajasi pas ligi, up oqning su ejimi no mal
619
hola da ekanligi aniqlanildi. Mahalliy aholidan sa ol-ja ob qilinganida, bu joyla da
sabza o , poliz ekinla i yaxshi o‘sishi ma’lum bo‘ldi. Sada qay ag‘och a qalmagan
dala a o la ida esa aqa sho‘ ga chidamli ekinla ekilishi, hosildo lik nisba an pas
ekanligi ma’lum bo‘ldi. 2024 yil bo‘yicha ahlilla imiz shuni ko‘ sa di, sada
qay ag‘och a qalgan dala a o la i izika iy qonuniya la asosida up oq su
ejimini no mallash i ib u gan, up oqning o iqcha sho‘ lanishi oldini oldi. Sada
qay ag‘ochning bu xususiya la in e’ ibo ga olib, uni ko‘pay i ish maqsadida 2024-
2025 yilda Tax ako‘pi umani hududida aj iba ishla ini olib bo dik. Biz ula ning
ko‘cha la ini ekish uchun olib kelib, oldindan anlab olingan ye la ga ekdik. Ekish
oldidan ko‘cha ekiladigan ye ni ayyo lash ishla i olib bo ildi. Bunda biz asosan uy
oldi omo qa ye la ining a o ini sug‘o ib, o ganik o‘g‘i la ini chi igan hola da
a alash i ilib qo‘yildi. Keyin ko‘cha ekiladigan ye la belgilab olindi a u joyla da
chuqu la qazildi. Chuqu qazish ishla i umum qabul qilingan me odik
ko‘ sa mala ga asosan olib bo ildi. Ya’ni, ye yuzidagi das labki 0-20 sm
qa lamidagi up oqla alohida omonga qo‘yildi a qolgan qa lam up oqla i ke akli
da ajadagi chuqu paydo bo‘lgunga qada boshqa omonga qo‘yildi. Keyingi ishimiz
olib kelingan ko‘cha la ni qazilgan chuqu ga qo‘yildi. Undan keyingi ishla
das labki qazib olingan 0-20 sm dagi up oq mayin hola da sekin ildiz omonini
yopish uchun ishla ildi a ye a licha su quyildi, quyilgan su o ilgandan keyin 0-
20 sm qa lamdan keyingi alohida olingan up oqla us i omonga solindi. Buning
asosiy sababi op oqning unumdo qa lami yuza qismida joylashgan bo‘ladi, buni
ko‘cha ning ildiz qismiga solinganda ko‘cha la kam s esga ushadi a unu chanligi
yuqo i bo‘ladi. Ko‘cha dan ekilgan gujumla ni kuza ish da om e i ilmoqda.
Keyingi aj ibala imizda ildizni ag‘ba lan i u chi s imulya o la dan oydalanib olib
bo ilmoqda.
Sada qay ag‘och ildizidan a u ug‘idan ko‘payadigan manza ali da ax
hisoblanadi. Bizning kuza ishla imizda u ug‘i pishib ye ilganda shamol bo‘lmagan
iniq kunla i da ax dan o‘kilgan u ug‘la juda uzoqqa a qalmadi. Ya’ni, 30-37 me
adiusda a qalgan u ug‘la ko‘pchilikni ashkil qildi. Shamol bo‘lgan kunla i esa
shamolning yo‘nalishiga qa ab, 200-370 me joyla dan ham u ug‘la i ma judligi
qayd e ildi. Buning asosiy sababini ahlil qilganimizda shamol yo‘nalishi ochiqlik
omonga bo‘lganda, uni o‘sib qolu chi boshqa o‘simlikla ma jud bo‘lmaganligi
sababli uzoq oqqa a qalganligini kuza dik. Shamol yo‘nalishi boshqa yo oyi
o‘simlikla ma jud omonga esganida uning a qalishi kam bo‘ldi. Sababi, yo oyi
o‘ simon o‘simlik qoldiqla i uning a qalishiga o‘sqinlik qilgan. Kuza ishla imiz
da omida u ug‘la ning unu chanligi baholanganda, yashash uyla ning poyde o i
a o ida a qalgan u ug‘la ning unu chanligi yuqo i ko‘ sa kichga ega ekanligi qayd
620
e ildi. Buning sababi ahlil qilinganda, shu a o ga a qalgan u ug‘la ga op imal
sha oi ma judligi kuza ildi. Bunda, uy omidan ushgan yomg‘i su la i chuqu
paydo qilgan a bu chuqu namlikning uzoq oq saqlanib u ishiga olib kelgan hamda
na ijada u ug‘la ning unu chanligi boshqa joyla ga nisba an ko‘p bo‘ldi.
Umuman olganda sada qay ag‘ochni ko‘pay i ish uchun uni ko‘cha idan a
u ug‘idan ekish imkoniya i ma jud bo‘lib, u ug‘idan unib chiqqan niholla das labki
yili nimjon ko‘ inadi. Yilla o‘ ishi da omida bu a o u yo‘qolib bo adi. Baho ning
yomg‘i li kunla i ula ning u ug‘ unu chanligini oshi adi. Ko‘cha idan
ko‘pay i ishda ko‘chi ib o‘ qazilgandan keyin ildiz o ib ke gunicha uning namligini
nazo a qilib u ish ke ak bo‘ladi.
Xulosa. Qo aqalpog‘is on Respublikasi Tax ako‘pi umani hududida sada
qay ag‘och a qalgan joyga yaqin dalala ning up oq melio a i hola i yaxshi hola da
ekanligi, up oq sho‘ lanishi boshqa hududla ga nisba an kam ekanligi aniqlanildi.
Ko‘cha la ni ekishda namlikni nazo a qilish ka a ahamiya ga ega ekan.
Shuningdek, sada qay ag‘och u ug‘idan abiiy ko‘payish ja ayonida
yog‘inga chilikning bo‘lishi yoki namlik asosiy ak o ekanligi kuza ildi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i.-Toshken , 2007.-B. 12-133.
2. Абдуллаев Қ., Ташмаматов Ш. (2020). Ўзбекистонда кўкаламзорлаштиришнинг
экологик аҳамияти. Ўзбекистон биология журнали, №2, 33-36.
3. Бабаев Ш.Ж., Норқобилов А.Н. (2019). Ўсимликлар физиологияси ва экологик
хусусиятлари. Тошкент: Фан.
4. Каримов Ф.Х. (2018). Шаҳар муҳитида манзарали дарахт турларини танлашдаги
экологик мезонлар. Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш журнали, №4, 45–49.
5. Sapa niyazo I.A. In luence o plan ing imes on g ow h de elopmen and P oduc i i y o
ege able co n‘zamin’ a ie yin he condi ions o Ka akalpaks an. Science and Edica ion in
Ka akalpaks an 2023 № 3/1 27-31.
6. Sapa niyazo I.A., Sanae S.T.Impo an elemen s o ege able (swee ) co n g owing
echnology (in he condi ions o Ka akalpaks an). Science and Educa ion in Ka akalpaks an
2024 № 1/1 23-26.
