GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
266
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17539304
TOLERANTLIK – ERKINLIK VA SHAXSIY HUQUQLAR
QADRIYATLARINI TAN OLISHGA ASOSLANGAN FAOL
MUNOSABAT FENOMENI
Ay baye a Gulchex a Ye mekbaye na
Gulis on da la pedagogika ins i u i
O‘zbek ili a illa ni o‘qi ish ka ed asi do sen i
ANNOTATSIYA
Tu li e nik madaniya akilla i o‘ asidagi ziddiya la ning oldini olish bo‘yicha
aoliya ning eng is iqbolli yo‘nalishla idan bi i bu yosh a lodning ashqi dunyoga
nisba an bag‘ ikeng munosaba ini maqsadli shakllan i ishdi . Bu bo ada a‘lim izimi,
shubhasiz, alohida ol o‘ynayshi o‘g‘ isida so‘z bo adi. Shu bilan bi qa o da,
ole an likning pedagogik ka ego iya si a ida qo‘llanilishi bo asida ma’lumo la ilmiy
asosala bilan ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : ij imoiy ins i u i, ij imoiy uzilmala , xulq-a o no mala i, qad iya
belgila i, bag‘ ikenglik munosaba , ole an lik, pedagogika, konsepsiya, bag‘ ikenglik
amoyilla i.
АННОТАЦИЯ
Одним из наиболее перспективных направлений деятельности по
предупреждению конфликтов между представителями различных этнокультур
является целенаправленное формирование толерантного отношения
подрастающего поколения к окружающему миру. В этом отношении говорят о
том, что система образования, несомненно, играет особую роль. В качестве
альтернативы данные о применении толерантности как педагогической
категории анализируются на научной основе.
Ключевые слова: социальный институт, социальные структуры, нормы
поведения, ценностные признаки, толерантное отношение, толерантность,
педагогика, понятие, принципы толерантности.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
267
ABSTRACT
One o he mos p omising a eas o ac i i y o he p e en ion o con lic s be ween
ep esen a i es o di e en e hnic cul u es is he pu pose ul o ma ion o he ole an
a i ude o he younge gene a ion owa ds he ou side wo ld. In his ega d, i is said
ha he educa ional sys em will undoub edly play a special ole. Al e na i ely,
in o ma ion on he applica ion o ole ance as a pedagogical ca ego y is analyzed wi h
scien i ic ounda ions.
Keywo ds: social ins i u e, social s uc u es, no ms o beha io , signs o alue,
ole ance a i ude, ole ance, pedagogy, concep , p inciples o ole ance.
Yangi O‘zbekis on bugun bu un dunyo mamlaka la i uchun bag‘ ikenglik
namunala ini o‘zida mujassam e gan da la si a ida namuna bo‘lmoqda. O‘zbek
milla iga xos bag‘ ikenglik xususiya la i ba cha mamlaka la uchun andoza bo‘lib
xizma qiladi, deb ay a olamiz. Zamona iy xalqa o munosaba la sha oi ida
da la la a o miqyosda bag‘ ikenglikni saqlash a mus ahkamlash, na aqa ay im
mamlaka la ning o zu-in ilishla iga, balki o‘za o hamko lik aloqala iga ham bog‘liqdi
[ 2 ].
Bugun yu imizda u li din a milla akilla i emin-e kin yashab kelmoqda. Bu
esa uqa ola ning ijdon e kinligi ula ning milla i, i qi a dinidan qa ʼiy naza oʻliq
ka ola langan hamda bagʻ ikenglik gʻoyala i huquqiy jiha dan aʼminlan-ganini
koʻ sa adi. Shu jiha dan, u li milla a din akilla i oʻ asida hamjiha likni
mus ahkamlash, bagʻ ikenglik gʻoyala ini qa o op i ish bo asida keng qam o li a
izchil siyosa amalga oshi ilmoqda.
Bag‘ ikenglik – insonla ning bi -bi iga nisba an hu ma , sab - oqa a ushunish
hissi bilan yondashish. Bu ushuncha, asosan, jamiya da inchlikni saqlash, ij imoiy
ba qa o likni a’minlash a insonla o‘ asida do‘s likni i ojlan i ishda muhim
ahamiya ga ega. Bag‘ ikenglik, a alo, u li xil ik la , e’ iqodla a hayo a zla iga
nisba an ochiqlikni angla adi. Ha bi insonning o‘ziga xos ik lash a ziga ega
ekanligini an olish, ula ni hu ma qilish a ula ning a qliligini qabul qilish
bag‘ ikenglikning asosiy amoyilla idan bi idi . Bu, o‘z na ba ida, ij imoiy muhi da
ziddiya la ni kamay i ishga yo dam be adi [ 1 ].
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
268
Tole an lik – ha xil madaniya la , dinla a milla la o‘ asida muloqo a
hamko likni i ojlan i ish, insonla o‘ asidagi ushunmo chilikla ni ba a a e ish
uchun za u . Bag‘ ikenglik o qali biz bi -bi imizni yaxshi oq ushunishimiz, bi galikda
yashash a ishlash imkoniya la ini ya a ishimiz mumkin. Shuningdek, bag‘ ikenglik
a’lim ja ayonida ham muhim ol o‘ynaydi. O‘qi u chila a alabala o‘ asidagi
bag‘ ikenglik, a’lim muassasala ida ijobiy muhi ni ya a adi: alabala o‘za o ik
almashish, u li nuq ai naza la ni hu ma qilish o qali yanada keng oq bilimga ega
bo‘lishla i mumkin.
Bag‘ ikenglik insoniya omonidan e ishilgan eng ka a yu uqla dan bi idi ,
bundan keyingi a aqqiyo uchun ham u muhim omilla dan bo‘lib qola e adi.
Qola e sa, bag‘ ikenglik o‘zbek xalqi maʼna iya i a madaniya ining aj almas qismi
hisoblanadi. Odamla ni halollik a poklik, meh -sha qa , bi oda lik a bag‘ ikenglikka
daʼ a e adi. Bag‘ ikenglik eng go‘zal insoniy azila la dan bo‘lib, bi o -bi milla yoki
dinga mansubligidan qa ’iy naza ba chaga bi dek yaxshi munosaba da bo‘lish,
muh ojla ga yo dam qo‘lini cho‘zish, ezgu maqsad yo‘lida bi lashish kabi yuksak
axloqla ning yuzaga chiqishida namoyon bo‘ladi.
Milla la a o o u lik g‘oyasi – umumbasha iy qad iya bo‘lib, u li xil xalqla
bi galikda is iqoma qiladigan min aqa a da la la milliy a aqqiyo ini belgilaydi, shu
joydagi inchlik a ba qa o likning ka ola i bo‘lib xizma qiladi. Shu bilan bi qa o da,
jamiya da inchlik a ba qa o likning ka ola i bo‘lib xizma qiladi. Yu imizda na aqa
ij imoiy-iq isodiy, siyosiy sohala , balki zaminimizda is iqoma qilib kelayo gan u li
milla a ela la o‘ asida do‘s lik ish ala ini yanada mus ahkamlash, diniy
bag‘ ikenglik amoyilla ini qa o op i ishga ham alohida eʼ ibo qa a ib kelinadi. Ha
bi milla ning umumiy man aa la i bilan bi ga o‘z qad iya la i ham bo . O‘zbekis on
kabi ko‘pmilla li mamlaka da u li milla la man aa la ini uyg‘unlash i ish, ula o asida
o u likni aʼminlash a aqqiyo ning hal qilu chi omilla idan bi i hisoblanadi. Shuning
uchun ham mamlaka imizda bu masalaga ka a eʼ ibo be ib kelinmoqda [ 3 ].
As boshidagi e nik uyg‘onish, na aqa mahalliy adqiqo chila ni, balki xalqa o
ilmiy jamoa chilikni ham bag‘ ikenglik amoyilla iga asoslangan milla la a o qa ama-
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
269
qa shilikni yengillash i ish yo‘lla i bo‘yicha muloqo ga undadi, bu 1995-yilda
YUNESKO Bosh kon e ensiyasi omonidan bag‘ ikenglik amoyilla i
Dekla a siyasining qabul qilinishida o‘z aksini opdi [ 5 ].
Madaniy xilma-xillik a bag‘ ikenglik madaniya ining ahamiya i g‘oyala i-ning
man iqiy i ojlanishi YUNESKOning Pa ijdagi bosh kon e ensiyasining 31-
sessiyasining qa o la i edi (2001), unda “madaniy xilma-xillikka hu ma ,
bag‘ ikenglik, muloqo a ishonch a o‘za o ushunish sha oi ida hamko lik, inchlik
a xalqa o xa sizlikning eng yaxshi ka ola la i” [ 4 ].
«Tole an » a amasining lug‘a iy ma’nosi lo incha « ole gage» (chidamoq)
so‘zidan olingan. Tole an lik bi o na sani, o‘zgacha ik yoki qa ashni, o‘z shaxsiy
ushunchala idan qa ’i naza , imkon qada bag‘ ikenglik a chidam bilan qabul qilishni
angla adi. Diniy bag‘ ikenglik ijdon e kinligi a ma’na iya jiha dan ka a ahamiya
kasb e adi, u boshqa shaxs yo dinga hu ma ni bildi adi. Tu li din hamda kon essiya
akilla i e’ iqodida aqida iy a qla bo‘lishiga qa amay, ula ning yonma-yon a o‘za o
inch- o u yashashini angla adi [ 6 ].
Shunday qilib, ma’lum da ajada xalqa o hujja la madaniy xilma-xillikning
ahamiya i a madaniya la ning eng muloqo i haqidagi g‘oyala bilan chamba chas
bog‘liq bo‘lgan “bag‘ ikenglik” ushunchasining izchil mazmunini aqdim e di.
Bundan ashqa i, bag‘ ikenglik e kinlik a shaxsiy huquqla qad iya la ini an olishga
asoslangan dunyoga aol munosaba enomeni ekanligi a’kidlandi. Shu bilan bi ga,
bag‘ ikenglikning o‘z chega ala i bo ligi a ula ni uhoniyla a ahmoqla deb
hisoblash mumkin emasligi ay ilgan. Bundan ashqa i, xalqa o hujja la da
bag‘ ikenglik insonning in eg a i si a i a uning a’lim da ajasi bilan be osi a
bog‘liqligi qayd e ilgan.
A.A.Ko abe aning “ ole an lik” ka ego iyasini ilmiy-pedagogik ahlili biz
uchun alohida qiziqish uyg‘o adi, unda mualli “ ole an lik” ushunchasining
indi idualiza siya, ij imoiy de e minizm a in eg a i lik kabi jiha la ini ochib be gan [
8; 14–20]. Tahlil qilinayo gan oi aning ushbu xususiya la ga ega ekanligi haqidagi
mualli ning xulosala i bilan kelishish za u deb hisoblaymiz. Bi oq, ushbu
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
270
xususiya la ning ahamiya i adqiqo kon eks ida aniqlanishi ke ak. Indi iduali-za siya
deganda, biz ole an lik hodisasining o‘ziga xos shaxs bilan be osi a bog‘liqligini
naza da u amiz, bu uning azila la i, xususiya la i, ma qei qad iya la ida namoyon
bo‘ladi hamda xa i-ha aka la o qali namoyon bo‘ladi. Bag‘ ikenglikning ij imoiy
bu chagi, bizning ik imizcha, o‘zini ij imoiy munosaba la ning eng muhim p insipi a
boshqa ik la , dunyoqa ashla , pozi siyala a boshqala ga nisba an bag‘ ikenglikning
haqiqiy ij imoiy no masi si a ida ko‘ sa adi. Tole an likning hodisa si a ida in eg a i
abia i pedagogika omonidan olingan ko‘plab ij imoiy anla ning ma judligini
a si lash a alqin qilishda namoyon bo‘ladi [8; 14–20].
Shu bilan bi ga, ilmiy oydalanishda “ ole an lik” a amasini ko‘pincha ilmiy
adabiyo la da sinonim si a ida ishla iladigan “bag‘ ikenglik” a amasi bilan
almash i ish o‘g‘ isida abiiy sa ol ug‘ilishi mumkin. Buning uchun lug‘a la a ilmiy
adabiyo la da ushbu a‘ i la ning alqinla ini qiyosiy ahlil qilamiz. S.I.Oсhego ning
“Rus ilining izohli lug‘a ida” ushun i ishla dan bi i si a ida quyidagila akli
qilingan: “ ole an – bu boshqala ning ik i, munosaba i a xa i-ha aka la iga
dushmanliksiz sab - oqa bilan munosaba da bo‘lishni biladigan kishi” [9; 944]. I.Kona
omonidan ah i langan “E ika lug‘a i” “ ole an lik” a amasining quyidagi
ushunchasini shakllan i adi: bu – “boshqa odamla ning man aa la i, e’ iqodla i,
ishonchla i a xulq-a o oda la iga munosaba ni a si lo chi axloqiy xususiya di . [7;
432] “Siyosa shunoslik”da bag‘ ikenglik enomeni boshqa nuq ai naza dan qa aladi
a, a alambo , “boshqala ning e’ iqodla i, pozi siyala i yoki ha aka la ini xohlash,
ha o yoq i maslikka qa amaslik” [10]. Uning a’ i ni ushunishi psixologiya a
pedagogikaning ensiklopedik lug‘a ida kel i ilgan: “Tole an lik – bag‘ ikenglik – bu
shaxsiy xususiya , inchlanish a ha qanday na saga oqa qilish qobiliya i (masalan,
boshqala ning ik i)”, bu “nizola ning oldini olishga yo dam be adi” [10]. Shu bilan
bi ga, bag‘ ikenglik aqa shaxsiy munosaba la bilan cheklan-maydi. U ij imoiy a
siyosiy hayo da ham o‘z aksini opadi. Bag‘ ikeng siyosa , jamiya dagi u li gu uhla
o‘ asidagi munosaba la ni yaxshilashga, uqa ola o‘ asida inchlikni saqlashga
xizma qiladi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
271
Xulosa qilib ay ganda, bag‘ ikenglik – bu insoniya ning eng muhim
qad iya la idan bi idi . U na aqa shaxsiy munosaba la da, balki ij imoiy hayo da ham
inchlik a ba qa o likni a’minlashda muhim ol o‘ynaydi. Ha bi imiz bag‘ ikenglikni
i ojlan i ishga hissa qo‘shishimiz ke ak, chunki bu na aqa bizning shaxsiy
hayo imizni, balki bu un jamiya imizni yaxshilashga olib keladi. Demak, bag‘ ikenglik
bilim, samimiya , ochiq muloqo , hu ik , ijdon a eʼ iqodni ujudga kel i adi.
Bag‘ ikenglik u li- umanlikdagi bi likdadi . U bu chgina emas, balki, siyosiy a
huquqiy eh iyoj hamdi . Bag‘ ikenglik – inchlikka e ishishni aʼminlo chi a u ush
madaniya sizligidan inchlik madaniya iga el u chi kuchdi . Ko‘pmadaniya li
jamiya da bag‘ ikeng munosaba a xulq-a o chega ala ini aniqlash zamona iy
pedagogik adqiqo la ning dolza b azi ala idan bi idi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YIXATI:
1. O‘ ozo J. «Ko‘kaldosh» o‘ a maxsus islom bilim yu i alabasi. (Mu ojaa
sanasi: 21.06.2025. h ps://kukaldosh .uz/13/11/2024/13901
2. O‘ bosa o F. Bag‘ i keng yu . (mu ojaa sanasi: 23.06.2025. h ps://yuz. uz/uz/
news/bag i-keng-yu ).
3. Gadoe S.O. 16-noyab – diniy bag` ikenglik kuni. (Mu ojaa sanasi:
23.06.2025. h ps://buxdu.uz/en/news /1891/16-noyab -diniy-bag ikenglik-kuni/).
4. Всеобщая декларация о культурном многообразии. Принята 31-й сессией
Генеральной конференции ЮНЕСКО. Париж, 2 ноября 2001 г. URL:
h ps://doc iewe .yandex. u/ iew/89298446 (Mu ojaa sanasi: 10.09.2018).
5. Декларация принципов толерантности Генеральной конференции
ЮНЕСКО от 16 ноября 1995 года. URL: h p://www.un.o g/ u/documen s/decl_
con /decla a ions / ole anc (Mu ojaa sanasi: 21.06.2025).
6. E gasho Z. Bag‘ ikenglik milla ayanchi. (Mu ojaa sanasi: 23.006.2025.
h ps://xadicha.uz/oz/news/551).
7. Кона И. С. Словарь по этике. – 1981. – 432 с
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
272
8. Кораблева А.А. Научно-педагогический анализ категории «толерант-
ность» // Ярослав. пед. вестн. 2013. № 3. Т. 2. С.14–20.
9. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка: 80 000 слов
и фразеологических выражений / РАН. Ин-т рус. языка им. В.В. Виноградова. 4-
е изд., доп. М.: ООО «ИТИ Технологии», 2008. 944 с.
10. Энциклопедический словарь по психологии и педагогике. URL:
h ps://psychology_ pedagogy.academic. u/18471/ТЕРПИМОСТЬ (Mu ojaa sanasi:
23.06.2025).
11. h ps://yuz.uz/uz/news/bag i-keng-yu
12. h ps://xadicha.uz/oz/news/551).
13. h ps://buxdu.uz/en/news /1891/16-noyab -diniy-bag ikenglik-kuni/
14. h ps://doc iewe .yandex. u/ iew/89298446
15. h p://www.un.o g/ u/documen s/decl_ con /decla a ions / ole anc
16. h ps://psychology_ pedagogy.academic. u/18471
17. h ps://kukaldosh .uz/13/11/2024/13901
