308
IJTIMOIY TARMOQLARDAGI SIYOSIY MATNLAR VA ULARNING
LINGVISTIK EKSPERTIZASI
Soliye a Na gis Abdixami o na
X.Sulaymono a nomidagi Respublika sud ekspe iza ma kazi labo a o iya mudi i,
3-da ajali adliya maslaha chisi,
ilologiya anla i bo‘yicha (PhD) alsa a dok o i,
O‘zRes Tu on Fanla Akademiyasi p o esso i
Anno a siya: Ushbu maqolada ij imoiy a moqla dagi siyosiy ma nla a ula ning ling is ik
ekspe izadan o‘ kazish, bu bo adagi ma jud muammola hamda ula ning yechimi bo‘yicha amalga
oshi ilgan a amalga oshi ilishi lozim bo‘lgan dolza b azi ala haqida ik yu i iladi.
Kali so‘zla : siyosiy ma n, ling is ik ekspe iza, ij imoiy a moqla , ilshunos, qonunchilik,
mualli lik, ja obga lik.
Ki ish. Til jamiya ning aj almas a bi lamchi qismi si a ida nu uzi a o„ ni
beqiyos. Hozi gi kunda dunyoning i ojlangan mamlaka la ida ilning amaliy
ahamiya i, undan sama ali oydalanishga doi qimma li ishla amalga oshi ib
kelinmoqda. Xalqa o aloqala aollashgan bi pay da yu imizda ham bu bo adagi
adqiqo la ni yangi bosqichga ko„ a ish dolza b azi ala dan bi i. Xususan,
ilshunosligimiz uchun nisba an yangi bo„lgan psixoling is ika, ney oling is ika
hamda ling is ik ekspe iza kabi qa o sohala ning i oji o qali ij imoiy, iq isodiy,
ilmiy-ma‟ i iy hamda siyosiy muammola ni yechish ha doimgidan ham ko„ a
za u oq bo„lib u ibdi.
Ma e ialla a me odla . Hozi gi kunimiz uchun axbo o almashinu ida hech
bi is isnola siz ij imoiy a moqla ning o„ ni a oli yuqo idi . Xalq boshqa u ida
o„g„ i a adola li siyosa olib bo ish demok a ik da la si a ida xalqning ham ik -
mulohazala ini e‟ ibo ga olish maqsadida bu bo adagi ishla ni ij imoiy a moqla da
e‟lon qilish muhim azi ala dan. Si emaski, hozi gi kunda u li ob‟yek i a
sub‟yek i sababla ga ko„ a siyosiy ma nla ni u licha ushunish bilan bog„liq
mu akkablikla yuzaga kelmoqda. Ushbu masalani ilmiy jiha dan a iblash a shu
o qali siyosa chila hamda xalqning bu bo adagi muammola i yechimi bo„yicha
adqiqo olib bo ish muhim.
A alo siyosiy ma n mu akkab hodisa si a ida bi qa o o„ziga xoslikla ga ega
ekanligini inoba ga olish za u . Bi inchidan, siyosiy ma n siyosa sohasida
ishlaydigan ma n u idi . Ikkinchidan, bu ma n maxsus ma zula ga, xususan, siyosiy
masalala ga bag„ishlangan. Olimla ning ik icha, siyosiy ma n siyosiy aoliya bilan
shug„ullanu chi kishila omonidan ya a ilgan ma ndi [2]. Shuni alohida a‟kidlash
ke akki, siyosiy ma nla ni o„ ganishda o a keng yondashu la ma jud. Ya‟ni o
yondashu ga ko„ a, aqa be osi a siyosa chila omonidan ya a ilgan ma nla
309
siyosiy, keng yondashu ga ko„ a siyosiy ma nla siyosiy ma zudagi ha qanday
ma nla ni o„z ichiga oladi, deb axmin qiladi [5. 196]. Siyosiy ma nning o„ziga xos
xususiya i uning bi gu uh odamla ga a‟si o„ kazishga qa a ilganligi bilan ham
xa ak e lanadi. Siyosiy ma nning eng muhim xususiya la idan bi i a‟si ko„ sa ishdi ,
chunki uning azi asi axbo o ni qabul qilu chiga a‟si qilish o qali ma‟lum bi
na ijaga e ishish. Boshqa bi a‟ i ga ko„ a, siyosiy ma n - bu dolza b siyosiy
masalala ga bag„ishlangan a omma iy audi o iyaga qa a ilgan ma ndi [1. 15].
Siyosiy nu q adqiqo chila ining qayd e ishicha, nu qning bu u ining mazmunli
xususiya i unda siyosiy bi lashma, masalan, pa iya, boshqa jamoa ashkilo la i,
da la boshqa u i o ganla i a siyosiy aolla aoliya ining aks e ishidi . Bu aoliya
muayyan g„oyala ni ilga i su ish o qali siyosiy aziya ga a‟si ko„ sa ishga
qa a ilgan. Siyosiy ma n o„g„ idan- o„g„ i yoki bil osi a "siyosiy hokimiya ni
aqsimlash a undan oydalanish masalala iga" qa a ilgan [4. 89]. Siyosiy ma n
o„zining asosiy maqsadi - a‟si o„ kazish bilan uz iy bog„liq bo„lgan qa o
unksiyala ni baja adi. Siyosiy ma nning quyidagi unksiyala ini aj a ish mumkin:
bi inchidan, axbo o siyosiy ma n uchun ka a ahamiya ga ega, chunki axbo o ha
qanday siyosiy ma nning maqsadi hisoblanadi. Bu unksiya as i langan hodisa yoki
siyosa ning o„zi haqida ye a li ma‟lumo ni ye kazishdan ibo a . Siyosiy ma nning
asosiy maqsadini mu a aqiya li amalga oshi ish uchun axbo o siyosiy audi o iya
e‟ ibo ini jalb qilish uchun eslab qolish uchun qulay, u li g„alizlikla dan xoli bo„lishi
lozim. Ikkinchidan, yuqo ida ay ib o„ ilganidek, siyosiy ma n a‟si ga qa a ilgan,
shuning uchun ishon i ish a mo i a siya be a olish ham o„ziga xos
xususiya la dandi . Ha qanday siyosiy ma n siyosiy audi o iyani mualli xaba idagi
ma‟lumo la ning o„g„ iligi a asosliligiga ishon i ishga qa a ilgan bo„lishi eng
muhim alabla si asiga ki adi. Siyosiy ma n unksiyala ining quyidagi asni i eng
o„liq ko„ inadi:
1) diqqa ni jalb qilish;
2) ma ku a iy unksiya ( aziya ni ko„ ish: qanday muammola ni hal qilish
ke ak a ula ni hal qilish yo„lla i);
3) inglo chila ni qo„yilgan muammola ning o„g„ iligiga a ula ni hal
qilishning akli e ilayo gan yo„lla iga ishon i ish;
4) inglo chila ni mualli ning akli la ini qo„llab-qu a lashga sa a ba e ish
[1. 23].
Izlanish a muhokamala . Ha qanday siyosiy ma n siyosiy aziya ni ijobiy
yoki aksincha a a ga o„zga i ishga u ki bo„la oladi. Siyosiy ma nning azi ala i
eklama a shio la , a aqala , siyosiy nu qla a maqolala , siyosiy nash la da juda
aniq namoyon bo„ladi. Siyosiy ma nla baja iladigan azi ala iga ko„ a quyidagi
310
jan la bilan i odalanishi mumkin: - ma osim jan la i (inaugu asion nu q,
salomlashish nu qi a boshqala ); - o iyen a siya jan la i ( a monla , hisobo la ,
sha nomala ); - siyosiy ma nla ning agonal jan la i (shio , a aq, mi ingdagi nu q).
Bunday ma nla ku ashga chaqi iqla ni o„z ichiga oladi a i odalilikning kuchayishi
bilan aj alib u adi; - in o masion jan la (gaze adagi ma‟lumo la , omma iy axbo o
osi ala idagi siyosa chila ning mu ojaa la i). Og„zaki a yozma nu qni aqqoslashda
og„zaki nu qning jan la i (munoza ala , mi ing a yig„ilishla dagi nu qla , ma‟ uzala ,
suhba la , in e yula a boshqala ) [8. 78]. Og„zaki nu q yozma muloqo dan ko„ a
inglo chila ga a‟si qilish uchun ka a imkoniya la ga ega. Og„zaki siyosiy
madaniya ga ega bo„lgan mamlaka la da yozishdan ko„ a omma oldida gapi ishga
u g„u be iladi. Siyosa chi uchun inglo chila bilan o„g„ idan- o„g„ i jonli muloqo ,
masalan, saylo chila bilan uch ashu la yoki ma buo anjumanla i pay ida muhim
ahamiya ga ega. Shuni a‟kidlash ke akki, siyosiy muloqo u la i o„ asida aniq
a qla ma jud: og„zaki a yozma siyosiy ma nla ning uzilishi be osi a xaba ning
ad esa ga qanday uza ilishiga bog„liq.
Og„zaki nu qning o„ziga xos qu ilish qoidala i bo , masalan, nu q ki ish, asosiy
qism a xulosadan ibo a , ammo og„zaki muloqo da yo i ilgan ma zula soni
ko„pincha cheklangan. Og„zaki aqdimo qabul qilu chiga a‟si ni kuchay i ish uchun
ishla iladigan ma‟lum usulla bilan a si lanadi. Bula ga ham leksik, ham g amma ik
usulla ki adi. Og„zaki a yozma ma nla o„ asidagi a qla ni quyidagi sababla bilan
izohlash mumkin: bi inchidan, so„zlo chi, audi o iya, mualli a ad esa -o„qu chi
o„ asidagi munosaba la ning ha xil abia i, ikkinchidan, ma nla ni id ok e ishning
o„ziga xos xususiya la i. Nu q dialogik a monologik bo„lishi mumkin, shuning
uchun siyosiy ma nla da monologik jan la aj alib u adi, ula o asida, masalan,
gaze a maqolala i, adio xaba la a dialogik jan la (pa lamen muhokamala i,
munoza ala , muzoka ala a boshqala ) [3. 55]. Siyosiy ma nla ga xos bo„lgan yana
bi jiha shuki, bunday ma nla da mualli lik masalasining kimgadi egishli yoki ayni
bi shaxsga egishli bo„lmaydi. Siyosiy ma n mualli i bu ma nni ala uz qilgan
siyosa chi yoki ushbu ma n uchun mas‟ul bo„lgan shaxs hisoblanadi [3. 56].
Siyosiy ye akchila ning nu qi soha mu axassisla i omonidan ya a ilsa-da, ma n
siyosa chi omonidan e‟lon qilinganligi sababli ja obga lik uning zimmasida bo„ladi
a bu ham o„ziga xos mu akkablikla ga ega. Siyosiy ma nning mualli ligi
masalasining yana bi jiha i shundaki, ay im u dagi ma nla masalan, ma‟lum bi
mualli ga ega bo„lmagan mamlaka kons i u siyasi ki adi, shuning uchun uning
mazmuni uchun da la o ganla i ja obga di , deyishimiz mumkin. Bu u dagi
ma nla ga, ki adigan shio la ni anonim siyosiy ma nga si a ida qa aymiz, ga chand
bunday ma nla ning mualli i ma judligi haqida xulosala ga ega bo„lsak-da. 2021
311
yilning 24 ok yab ida “O„zbekis on Respublikasi P eziden ligiga saylo ” o„ kazildi.
Bi oq, saylo dan a al Qalampi .uz “Noyab oyida Sha ka Mi ziyoye Rossiyaga
bo adi” [9] ma zusidagi maqolasi keng omma omonidan salbiy munosaba bilan
ku ib olindi. Xaba ga ko„ a “Jo iy yilning noyab oyida O„zbekis on P eziden i
Sha ka Mi ziyoye Rossiya Fede a siyasiga ash i amalga oshi adi. Bu haqda
O„zbekis on P eziden i Ma buo xizma i ~ma‟lum qildi.” [9] deb ko„ sa ilgan edi.
Qalampi .uz in e ne say i esa bunga izoh si a ida “O„zbekis onda jo iy yilning
24 ok yab kuni P eziden saylo i o„ kazilishi ku ilmoqda. P eziden saylo i
na ijala i qanday bo„lishi ma‟lum emas.” [9]ligini qayd e gan. Ushbu xaba a unga
in e ne say ining munosaba i xalqning o„ asida saylo ga, yu imizdagi siyosa ga
ishonchsizlikni, u li e‟ i ozla bildi ilishiga sabab bo„ldi. O„zbekis on
Respublikasining Saylo kodeksi (O„zR 25.06.2019 y. O„RQ-544-son Qonuni bilan
asdiqlangan)ga ko„ a “65-modda. O„zbekis on Respublikasi P eziden i la ozimiga
ki ishish.
O„zbekis on Respublikasi P eziden i Ma kaziy saylo komissiyasi omonidan
O„zbekis on Respublikasi P eziden i saylo i na ijala i asmiy a ishda e‟lon qilingan
kundan e‟ ibo an kechi bilan ikki oy ichida O„zbekis on Respublikasi Oliy Majlisi
pala ala ining qo„shma majlisida qasamyod qilgan pay dan e‟ ibo an o„z la ozimiga
ki ishadi.
Amaldagi O„zbekis on Respublikasi P eziden i o„z akola la ini yangi saylangan
O„zbekis on Respublikasi P eziden i la ozimga ki ishguniga qada baja adi.” [9] deb
belgilab qo„yilgan. 2021 yil 24 ok yab dan boshlab ikki oyni hisoblasak bu 2021 yil
23 dekab ga qada bo„lgan aq ni o„z ichiga oladi. Saylo kodeksidagi ushbu
moddaning oxi gi xa boshisida amaldagi p eziden o„z akola la ini yangi p eziden
saylangunga qada baja ish belgilangan. Bundan ma‟lum bo„ladiki, O„zbekis on
Respublikasi P eziden ining ma buo ko ibi omonidan e‟lon qilingan siyosiy xaba
qonunga xilo emas a bahsli o„ inla i ham yo„q. Bunday siyosiy xaba la ni aqdim
e ishda xalqning ham sa iyasini inoba ga olish a bunday aziya la da ij imoiy
a moqla da aoliya yu i ayo gan ju nalis la siyosiy jiha dan ham hushyo bo„lishi
juda muhim masalala dan bi i. Yu imizdagi aol siyosiy ja ayonla da ij imoiy
a moqla da e‟lon qilinib bo ayo gan siyosiy ma nla ning ushunilishida ez- ez
uch ab u gan bunday anglashilmo chilikla ga ba ham be ishda aksa iya holla da
u li man iqiy asoslangan yoki bunday xususiya ga ega bo„lmagan izohla be ish
oda ga aylana boshladi. Rasmiy uslubga xos bo„lgan eng muhim xususiya la dan bi ,
asmiy uslubning hamma uchun bi xil ushuna li bo„lishidi . Bi oq asmiy
chiqishla da bunga ye a li da ajada e‟ ibo qa a ilmagan hola la ham ko„zga
ashlanib qoldi. Bugungi kunda siyosiy ma nla ni ekspe izadan o„ kazish bo„yicha
312
Vazi la Mahkamasining “No ma i -huquqiy hujja la loyihala ini ling is ik
ekspe izadan o„ kazish a ibi o„g„ isidagi nizomni asdiqlash haqida”gi qa o i (2021
yil 28 ok yab dagi 662-son qa o iga 2021 yil 28 ok yab dagi 662-son) [11] ham ayni
muddao bo„ldi. Mazku qa o ning 3-bob. Loyihani ling is ik ekspe izadan o„ kazish
alabla iga ko„ a quyidagila belgilangan.
Xulosa. Shunday qilib, loyiha ma ni ling is ik ekspe izadan quyidagi alabla
asosida o„ kaziladi: jumlala ning soddaligi a qisqaligi, a‟ i la ning aniqligi; imlo,
uslubiy, g amma ik a o og a iya qoidala iga mosligi; yangi a amala , shuningdek,
soha a amala ining o„g„ i qo„llanganligi; so„z bi ikmala ining o„za o o„g„ i
bog„langanligi; bayonning izimliligi a i odali ke ma-ke ligi. [11]
Loyihani ling is ik ekspe izadan o„ kazish alabla iga ko„ a ij imoiy
a moqla dagi ma nla ni ham ling is ik ekspe izadan o„ kazish maqsadga mu o iq
bo„ladi. Ko„ inib u ibdiki, huquqiy hujja qanday azi ala ni amalga oshi ilishi za u
ekanligini, alabni i odalab kelmoqda. Bi oq bunday azi ala ni amalga oshi ishning
ilmiy asosla ini ko„ sa ib be a olmaydi a bu esa siyosiy ma nla ni ling is ik
ekspe izadan o„ kazish shaklla i, me odla i a o„ziga xoslikla ini jiddiy adqiq
e ishni dolza b azi a qilib qo„yadi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Бондаренко С.В. 2005. Политическая идентичность в киберпространстве. –
Политическая наука. № 3. С. 76-92. Бондаренко Н.А. 2010.
2. Интенциональность социального поведения как философская проблема: дис. …
к.филос.н. М. 160 с. Василенко И.А. Политическая философия: учебное пособие. М.:
Инфра-М. 320 с. Мирошниченко И.В. 2013.
3. Социальные сети в российской публичной политике: дис. … д.полит.н. М. Михайленок
О.М., Щенина О.Г. 2018. Антропологическое измерение политики: новый «сетевой
человек». – Вестник Московского государственного областного университета
(электронный журнал). № 2. С. 1-14. Михайлов И.Ф. 2015.
4. Неъматов Ҳ., Менглиев Б., Ҳамроева Ш. Тилшуносликнинг методологик масалалари. –
Германия: Globe,2020
5. Идентичность как категория политической науки: словарь терминов и понятий. 2012. М.:
РОССПЭН. 208 с. общества. СПб: Изд-во СПбГУ. 258 с. Пятигорский А.М. 2010.
6. Неъматов Ҳ., Менглиев Б., Ботирова А. Тилшуносликнинг амалий масалалари.
(Монография) – Германия: Globe, 2020.
7. Неъматов Ҳ., Менглиев Б., Ботирова А. Тилшуносликнинг фалсафий масалалари.
(Монография) – Германия: Globe, 2020.
8. Зеленко И.Б.Политическом смысле в социальных сетях (интенциональный контекст)
Власть 2018‟08
9. h ps://qalampi .uz/uz/news/noyab -oyida-sha ka -mi ziyee - ossiyaga-bo adi-47306
10. Ўзбекистон Республикасининг Сайлов кодекси (ЎзР 25.06.2019 й. ЎРҚ-544-сон Қонуни
билан тасдиқланган)
11. h ps://lex.uz/docs/5701504
