34
MAKTAB O‘QUVCHILARI VA TALABALAR O‘RTASIDA
PSIXOSOMATIK KASALLIKLARNING BIRLAMCHI PROFILAKTIKASI
IMKONIYATLARI
Dju aye D. U.
O`zDJTU p o esso i, DSc.
Aliye J. K.
Oza bayjon illa uni e si e i do sen i, ps. .n.
Anno a siya: Maqolada mak ab o'qu chila i a alabala o' asida psixosoma ik
kasallikla ning bi lamchi p o ilak ikasi uchun psixologik exnologiyala izimini
ya a ish ahamiya i a imkoniya la i ko` ib chiqiladi. Psixosoma ik kasallikla uchun
xa omilla ini aniqlash, na ijala ni ahlil qilish, xa omilla i a xa gu uhla ini
aniqlash uchun psixodiagnos ik adqiqo o' kazish naza iyasi a amaliyo i
aqqoslanadi.
Kali so`zla : psixosoma ika, kasallik, o`qu chi, alaba-yoshla , s ess, bosim,
aso a , muhi , sha oi .
Bugungi globallashu a ez i ojlanish ja ayonida mak ab o'qu chila i a
alabala o' asida psixosoma ik kasallikla ning bi lamchi p o ilak ikasi uchun
psixologik exnologiyala izimini ya a ish o` a muhim muammola dan bi i si a ida
qa almoqda. Ushbu sababli mazku muammoning bi lamchi p o ilak ikasi bo'yicha
psixologik exnologiyala izimining naza iy asosla ini ishlab chiqish a amaliyo ga
a biq e ish dolza b masalaligicha qolmoqda.
Mazku muammo doi asida baja ilishi lozim bo`lgan azi ala dan bi i -
psixosoma ik kasallikla ning xa omilla ini naza iy ahlilla asosida aniqlashdi .
Olimla ik iga ko` a sa a on boshlanishidan oldingi psixologik ja ayonning
i ojlanishida besh bosqich ma jud:
1. Muayyan shaxs u ini shakllan i ishga olib keladigan bolalik aj ibala i.
2. Odamni s essni kel i ib chiqa adigan d ama ik hodisala bosib oladi.
3. Na ijada paydo bo'ladigan s essli aziya la odamni o'zi ba dosh be a
olmaydigan muammoga ducho qiladi.
4. Xulq-a o ini o'zga i ishning hech qanday usulini ko' a olmay, odam o'zini
nocho his qiladi a aziya ni hal qilib bo'lmaydi.
5. Inson muammoni hal qilishdan oz kechadi, moslashu chanlikni, o'zga ish
qobiliya ini a i ojlanish qobiliya ini yo'qo adi [1].
"Psixosoma ika" ushunchasi ibbiy adabiyo ga 1818 yilda shi oko a
psixia iya a psixo e apiya p o esso i Iogan Xayn o omonidan ki i ilgan [1].
Muayyan kasallikla ning sababla i o asida, biologik sababla ga qo'shimcha a ishda,
35
olim kasallikning i ojlanishida hal qilu chi ol o'ynaydigan psixoso sial komponen
shaklida e imologik omilni aniqladi.
1943 yilda psixosoma ik ibbiyo ning asoschisi F. Aleksand bi inchi ma a
emo sional kechinmala ning inson saloma ligiga a'si ini akli qildi a ba'zi pa ologik
ja ayonla iziologik, psixologik a ij imoiy omilla o' asidagi ziddiya dan kelib
chiqadi, deb a az qildi [2]. Keyinchalik Aleksand "psixosoma oz" ga a' i be di a
psixosoma ik kasallikla asni ini ishlab chiqdi ("klassik e ilik"), ula ning i ojlanishi
ichki hissiy nizola u ayli yuzaga kelishini alqin qildi.
Psixosoma ik kasallikla uchun xa omilla ini aniqlash, na ijala ni ahlil qilish,
xa omilla i a xa gu uhla ini aniqlash uchun psixodiagnos ik adqiqo o' kazish
lozim. Naza iy o‘ ganish na ijala ini ahlil qilish asosida mak ab o‘qu chila i a oliy
o‘qu yu la i alabala ida psixosoma ik kasallikla ning bi lamchi oldini olishning
naza iy modelini ishlab chiqish muhim.
1818-yilda Geyn o “psixosoma ika” a amasini ki i ganida (S.A.Kulako , 2003
y.) bu muammoni o ganish boshlandi. Psixosoma ik kasallikla ni kel i ibʻ
chiqa adigan omilla , da olash, eabili a siya a p o ilak ika exnologiyala ini ishlab
chiqish bo'yicha adqiqo la u li mamlaka la da olib bo ildi a bu ula ning kelib
chiqishini ushun i u chi ko'plab naza iyala ning paydo bo'lishiga olib keldi (S.
F eydning kon e siya naza iyasi, F. Aleksand ning ege a i ne oz modeli, M.
Schu ning - Mioma sche iza siya kon sep siyasi a boshqala ).
Psixosoma ik kasallikla ning kelib chiqishi haqidagi naza iyala keyinchalik
alohida naza iyala ga bi lash i ildi. Ko'plab naza iyala ning ma judligi a
psixosoma ik kasallikla ning i ojlanishida quyidagi omilla ni aniqlash imkonini
be di: bi inchidan, psixologik usulla yo damida ula ning bi lamchi oldini olish
masalasini ko‘ a ish; ikkinchidan, bu ishga psixologla ni aol jalb e ish; uchinchidan,
ko‘plab naza iyala psixologik exnologiyala yo damida psixosoma ik kasallikla ning
bi lamchi p o ilak ikasi izimini ya a ish za u ligiga isho a qiladi.
Psixosoma ik kasallikla ni kel i ib chiqa adigan omilla ning eng shikas li a'si i
bolalik da ida sodi bo'ladi. Bolaning hayo si a i yomonlashadi, uning i ojlanishi
uchun sha oi yomonlashadi, uning o'zini o'zi anglash imkoniya la i chega ala i
kamayadi. Psixosoma ik kasallik asosidagi psixologik muammoga qo'shilgan bu
kasallik bolaning ah olini og'i lash i adi, bu esa, o'z na ba ida, uning a o -muhi iga
salbiy a'si ko' sa ishi mumkin.
Bolala da psixosoma ik kasallikla ni kel i ib chiqa adigan psixologik omilla
qa o iga quyidagila ki adi: 1) noqulay ij imoiy muhi [D.N. Isae , 2004, 2005; A.I.
Zaxa o , 2004 yil, A.M. Kuliko , 2001, a boshqala ], jumladan, 2) noqulay oila iy
omilla [D.N. Isae , 2004, 2005; A.I. Zaxa o , 2004]; 3) mak ab a'limining noqulay
36
omilla i [A.M. Kuliko , 2001, a boshqala ]; 4) Bolaga nisba an u li xil ajo uzko lik
u la i [I.A. Fu mano , 2007; N.O. Zino ie a, N.F. Mixaylo a, 2003 yil; a boshqala ].
Tibbiy psixologiyaning u li sohala ida psixologik uza ish a psixo e apiyaga
bag'ishlangan ko'plab nash la : kogni i (A. Bek a boshqala ning adqiqo la i);
ekzis ensial (I. Yalom, V. F ankl, R. Laing a boshqala ning adqiqo la i);
psixoanali ik (klassik psixoanaliz a neo eydizm doi asidagi adqiqo la ); xulq-a o
a boshqala . Ushbu nash la psixo a ma ik omilla ning bolaga a'si ini kamay i ish
maqsadida mazku sohala da psixologik ishning mohiya i a exnologiyala ini ochib
be adi. Bu bil osi a psixosoma ik kasallikla ning oldini olish bilan bog'liq, ammo bi
yondashu ha doim ham boshqasini is isno qilmasa ham, ula doi asida ko' ib
chiqilmaydi.
Shaxsla a ij imoiy gu uhla ning psixologik muammola ini, jumladan,
uni e si e alabala ining psixologik muammola ini o' gangan E.A.Sokolo a muayyan
ij imoiy gu uhla ga xos bo'lgan bi qa o psixologik muammola ni aniqladi. Mualli
ushbu muammola a ij imoiy gu uh a'zola ida psixosoma ik kasallikla ning paydo
bo'lishi a i ojlanishi o' asidagi aloqani o' na di [3]. Bu psixosoma ik kasallikla ga
qa shi p o ilak ika cho asi bo'lib xizma qiladigan ushbu psixologik muammola ni hal
qilish za u ligini ko' sa adi. Bundan ashqa i, ushbu psixologik muammola ni ibbiy
psixologiyadagi ma jud exnologiyala a yondashu la yo damida hal qilish mumkin.
E. A. Sokolo aning xulosala i bolaning saloma lik hola idan psixosoma ik
kasallik hola iga o' ishning bi qa o mexanizmla ini aniqlashi, shuningdek, bunday
o' ishning naza iy modella ini ishlab chiqish psixologik a alashu exnologiyala ini a
ula ning ke ma-ke ligini aniqlash i ishga imkon be adi. Sokolo aning mak abla dagi
psixologik xa sizlik bo'yicha adqiqo la i unga noqulay mak ab muhi i bilan bog'liq
bi qa o muammola ni izimlash i ishga a salbiy oqiba la ni yumsha ish bo'yicha
a siyala be ishga imkon be di.
S. N. Zhe eb so ning shaxsiy aj ibala i bo'yicha olib bo gan adqiqo la i
hayo iy aj ibala ning (ayniqsa, inqi ozla ning) shaxs i ojlanishidagi o' ni, ula ning
o'zini o'zi anglashdagi o' ni a sog'lig'ini yaxshilash bilan be osi a bog'liq bo'lgan
psixologik madaniya ning i ojlanishini ochib be adi [4]. Psixosoma ik aloma
moja oni hal qilish yoki moslashish uchun mu a aqiya siz u inish, aj ibaning
sama asiz namunasi si a ida qa aladi. Mualli ning adqiqo i psixosoma ik
kasallikla ning oldini olishning asosiy usulla idan bi i bo'lgan aj iba madaniya ining
i ojlanishini kuza adi.
Noqulay omilla ga ega ij imoiy muhi da joylashgan, psixologik muammola i
aniqlangan muayyan ij imoiy gu uhda psixosoma ik kasallikla ning oldini olishga
qa a ilgan yagona izimga psixologik exnologiyala ni in eg a siyalashu i
psixosoma ik kasallikla ning bi lamchi p o ilak ikasini yanada sama ali oq qiladi [5].
37
Ko'plab adqiqo la ga qa amay, psixosoma ik kasallikla ning a qalishi
kamaymayap i, chunki bu kasallikla ning oldini olish uchun pux a o'ylangan izim
ishlab chiqilmagan a amaliy cho ala ko' ilmagan.
Psixosoma ik kasallikla ning i ojlanishi a oldini olish zamona iy ibbiy
psixologiyaning eng mu akkab muammola idan bi idi .
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. S einbe g H., He mann-Lingen C., Himme ich H. Johann Ch is ian Augus Hein o h:
psychosoma ic medicine eigh y yea s be o e F eud. / H. S einbe g, C. He mann-Lingen, H.
Himme ich // Psychia Danub. – 2013. № 25(1). 6-11 p.
2. Соловьевская Н.Л. История развития психосоматики // Труды Кольского научного
центра РАН. – 2018. № 11-15 (9).
3. Соколова, Э. А. Психологические проблемы в понимании студентов университета / Э.А.
Соколова // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины.
– 2011, № 1 (64). – С. 160–166.
4. Жеребцов, С. Н. Развитие психологической культуры профессионала как восхождение к
осмысленному бытию / С.Н. Жеребцов //Психологический журнал. – 2009, № 3. – С. 15
– 22.
5. Фурманов, И. А. Агрессия и насилие: диагностика, профилактика и коррекция / И.А.
Фурманов. – СПб.: Речь, 2007. – 480 с.
6. Исакулова, Н. (2024). Историческое происхождение педагогических концепций. in
Lib a y, 1(1), 100–105. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/a chi e/a icle/ iew/34867
7. N.J. Isakulo a DARSLAR TIPOLOGIYASI VA O`ZIGA XOS XUSUSIYATLARI // In e
educa ion & global s udy. 2024. №4 (1). URL: h ps://cybe leninka. u/a icle/n/da sla -
ipologiyasi- a-o-ziga-xos-xususiya la i (дата обращения: 30.10.2025).
8. JANIKULOVNA I. N. Me hodology o eaching cus oms e ms in english using s udy
p ojec s. – 2024.
9. Sube maniam L. e al. A Sys ema ic Re iew o Sus ainabili y Managemen in Small and
Medium En e p ises o Imp o e Sus ainable De elopmen Goals //Ac a Inno a ions. – 2025.
– С. 38-48.
10. Исакулова Н. Божхона соҳасига оид терминларни ўқитишда тадқиқот лойиҳалардан
фойдаланиш //in Lib a y. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 11-19.
11. Dju aye Dusmu od U alo ich. (2025). Jadid usuli mak abla ining u kis on xalq a’limi
izimi isloho idagi ahamiya i (xx as boshla i). xalqa o ilmiy-amaliy anjuman " a’lim
maydoni endensiyala i: kompe en siyala , inno a siyala a exnologiyala ", 1(1), 30–34.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.15362015
12. Чудакова, В., & Джураев, Д. (2024). Интегративный инструментарий внедрения
«технологии формирования психологических компетентностей
конкурентоспособности личности в условиях инновационной деятельности», с
использованием диагностических, интерактивных, цифровых и STEM методов в
современн. Наука и инновации, 1(1), 17–22. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/ilm- an- a-inno a siya/a icle/ iew/32694
