57
ÜMUMTӘHSIL MӘKTӘBLӘRINDӘ İNKLÜZIV MӘDӘNIYYӘTIN
FORMALASDIRILMASININ ӘSAS XÜSUSIYYӘTLӘRI
Se da Aydın qızı Xaspolado a
ADU-nun Pedaqogika ka ed asının baş müәllimi, Azә baycan, Bakı
[email p o ec ed]
ORCID: 0009-0003-2476-0119
Mәhbubә İb ahim qızı Әlәkbә o a
ADU-nun Pedaqogika ka ed asının baş müәllimi, Azә baycan, Bakı
[email p o ec ed]
O cid : 0009-0009-3946-7488
Tә anә Şәmsi qızı Әliye a
ADU-nun Pedaqogika ka ed asının baş müәllimi, Azә baycan, Bakı
[email p o ec ed]
Основные особенности формирования инклюзивной культуры в
общеобразовательных школах
Mахбуба Аlеkберoвa
Сeвдa Xaспoлaдoвa
Tарaна Алиевa
Резюме: В статье рассматриваются основные особенности формирования
инклюзивной культуры в общеобразовательных школах.
Под инклюзивной культурой понимается ценность, основанная на
принципах уважения и справедливости, которой могут обладать все, независимо
от языка, религии, культуры, пола, различных способностей, возраста и т.д.
В статье особое внимание уделяется правильному определению путей и
основных характеристик формирования инклюзивной культуры, именно в этом
контексте в общеобразовательных школах.
По мнению авторов, наибольшим препятствием для инклюзивного
образования чаще всего является негативное отношение. Они считают, что дети
не сразу привыкают видеть рядом с собой детей, которые выглядят и ведут себя
иначе, поэтому отношение к детям с особыми образовательными потребностями
в образовательной среде должно измениться, существующие барьеры должны
быть устранены, а у всех должна формироваться инклюзивная культура.
58
В статье также определяются основные характеристики инклюзивной
культуры, реализуемой в образовательных учреждениях.
Abs ac . The a icle discusses he main ea u es o o ming an inclusi e
cul u e in gene al educa ion schools. Inclusi e cul u e e e s o a alue based on
p inciples o espec and ai ness ha e e yone can possess, ega dless o di e ences
in language, eligion, cul u e, gende , di e se abili ies, age, e c. The a icle pa icula ly
ocuses on co ec ly iden i ying he ways and main ea u es o o ming an inclusi e
cul u e in gene al educa ion schools om his pe spec i e. Acco ding o he au ho s,
he bigges obs acle o inclusi e educa ion is usually a nega i e a i ude. They belie e
ha child en do no quickly ge used o seeing child en who look and beha e di e en ly
om hem, so a i udes owa ds child en wi h special educa ional needs in he
educa ional en i onmen mus change, exis ing ba ie s mus be emo ed, and an
inclusi e cul u e mus be o med among e e yone. The a icle also iden i ies he main
cha ac e is ics o he inclusi e cul u e implemen ed in educa ional ins i u ions.
Aça sözlә : inklüzi mәdәniyyә , xüsusi is edad, in ellek ual qüsu lu uşaqla ,
iziki imkanla ı mәhdud, humanis münasibә
Ключевые слова: инклюзивная культура, особый талант, дети с
умственной отсталостью, с ограниченными физическими возможностями,
гуманистическое отношение
Keywo ds: inclusi e cul u e, special alen , child en wi h in ellec ual
disabili ies, physically limi ed, humanis ic a i ude
Müasi dö dә ümum әhsil mәk әblә indә sağlam uşaqla la yanaşı
sağlamlığında mәhdudiyyә olan, hәmçinin xüsusi is edada malik olan
uşaqla da әhsil alı la .
Mәhz bu baxımdan mәk әblә dә inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılması
aspek lә inin düzgün müәyyәnlәşdi ilmәsinә zә u i eh iyac duyulu .
Xüsusi әhsilin hüquqi әsasla ı ә inkişa yolla ı ölkәnin Әsas Qanunu –
Kons i usiya, “Sağlamlıq imkanla ı mәhdud şәxslә in әhsili (Xüsusi әhsil) haqqında
qanun”u, Azә baycan Respublikası Nazi lә Kabine inin xüsusi әhsilә dai әkcә
2002-ci ildә qәbul edilmiş 8 adda qә a la ı ә xüsusi әhsilin 2000-2009-cu illә i
nәzә dә u an inkişa planı ilә әnzimlәni (2, s. 3).
Hazı da dünya әhsil sis emindә inklüzi әhsil diqqә mә kәzindә saxlanılan
mәsәlәlә dәndi , bu baxımdan da bi sı a ölkәlә dә oldugu kimi, Azә baycanda da
bü ün uşaqla sosial, e nik, psixo iziki, da anış ә s. xüsusiyyә lә indәn asılı
olmaya aq әhsil p osesinә cәlb olunmuşdu ә bü ün әd is müәssisәlә indә onla la
mәqsәdyönlü iş apa ılı .
Bunla :
-Xüsusi is edada malik olan uşaqla ;
59
- Sağlamlığında p oblemi olan uşaqla ;
-Psixo iziki inkişa ında p oblemi olan uşaqla ;
- Milli azlıqla ı әmsil edәn uşaqla ;
- Da anış pozun ula ı olan uşaqla ә s.
Bu gün Azә baycanının bü ün ümum әhsil mәk әblә indә şagi dlә in bilik,
baca ıq ә ә dişlә sis eminin o malaşdı ılması ilә yanaşı onla ın sağlamlıqla ının
әmin olunması da p io i e lә dәn bi i hesab olunu .
Mәlum olduğu kimi bu gün ümum әhsil mәk әblә indә sağlam uşaqla la
yanaşı iziki qüsu lu uşaqla da әhsil alı la .
Mәhz bu baxımdan mәk әblә dә inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılması
yolla ının düzgün müәyyәnlәşdi ilmәsinә zә u i eh iyac duyulu .
Bu gün cәmiyyә imiz sağlamlığında mәhdudiyyә ә in ellek ual qüsu lu
uşaqla a qa şı daha humanis münasibә gös ә i ә onla a "xüsusi әhsil eh iyacla ı
olan uşaqla " kimi yanaşı .
Sağlamlığında mәhdudiyyә olan uşaqla xüsusi әhsil eh iyacla ı nәzә ә
alan, әlilliyi olmayan hәmyaşıdla ı ilә bi likdә eyni ümum әhsil müәssisәlә indә әhsil
alı la .
İnklüzi uşaqla , adә әn yaşayış ye inә yaxın olan mәk әblә dә әhsil
alı la .
Tәәssü lә qeyd e mәk lazımdı ki, hә il bu uşaqla ın sayı a ı ә cәmiyyә in
әlәblә inә ca ab e mәk üçün inklüzi әhsil mәdәniyyә ini qo umaq, inklüzi әc übә
ә biq e mәk lazımdı .
Müәllimlә geniş yayılmış inklüzi әhsilin ә biqini müda iә e mәlidi lә ,
çünki әc übә gös ә i ki, xüsusi eh iyacı olan uşaqla ez- ez mәk әb hәya ından әc id
olunu la .
Müәllimlә digә şagi dlә ә bәzi şagi dlә in danışa bilmәmәlә inin, ә qli
da anmala ının ә s. sәbәblә ini izah e mәlidi lә ki, şagi dlә bi -bi i ilә necә
da anmaq lazım olduğunu bilsinlә .
Bu is iqamә dә alideynlә lә dә mü әmadi ola aq әbliğa ә әş iqa xa ak e li
iş apa ılmalıdı . “Valideynlә , sapma ә ya digә xüsusi eh iyacla ı olan uşaqla ın
no mal sini lә ә daxil olması halında "s anda la ın azaldılması" ba әdә dә çox
na aha ola bilә lә . Müәllimlә şagi dlә , onla ın alideynlә i ә әlbә ә ki, digә
müәllimlә a asında münasibә lә in yaxşılığa doğ u dәyişmәsindә bәlәdçi olunu
oynamalıdı la .” (2, s.21)
İnklüzi әhsilә әn böyük maneә adә әn mәn i münasibә di . Uşaqla yanla ında
ә qli gö ünәn ә ә qli da anan uşaqla ı gö mәyә ez bi müddә dә alışmı la .
Odu ki, hal-hazı da cәmiyyә inklüzi lik p oblemlә inә üz u u , çünki
inklüzi liyin inkişa ı ilә әlaqәli bü ün p oseslә ic imai münasibә lә in
60
humanis lәşdi ilmәsi şә ai indә başlayan müsbә dәyişikliklә lә әlaqәda dı . İnklüzi
әhsilin ә inklüzi mәdәniyyә in inkişa ı üçün ilk nö bәdә siyasi ә qanun e icilik
әsasla ı lazımdı .
İnklüzi lik sözün geniş mәnasında yalnız әhsil sahәsini deyil, hәm dә cәmiyyә
münasibә lә inin bü ün spek ini әha ә edi : әmәk, ünsiyyә ә s.
Odu ki, bü ün ic imai s e ala da әlça an ә mobil şә ai ya adılmalı, ә a
mühi ә ic imai şüu sә iyyәsindә olan ba ye lә a adan qaldı ılmalıdı .
Ümum әhsil mәk әblә indә iziki imkanla ı mәhdud olan uşaqla ın әlim-
ә biyәsi, әhsili ә onla da inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılması üçün
nümunә i modelin olması acibdi .
Bunun üçün inkluzi әhsilin beynәlxalq mühi dәki mö qeyini nәzә dәn keçi ib
öy әnmәk lazım gәli .
İnklüzi әhsil sis eminә cәlb olunmuş mü әxәssis bi sı a peşә key iyyә lә inә
malik olmalıdı .
Bunla a aşağıdakıla ı aid e mәk ola :
-pedaqoji müşahidәçilik (uşağın eh iyacla ını ә bu eh iyacla ın hәya a
keçi ilmәsinә maneçilik ö әdәn amillә in a adan qaldı ılması);
pedaqoji nikbinlik (uşağın güclü müsbә ә ә lә ini gö mәk ә onla a
a xalanmaq baca ığı);
pedaqoji mәsuliyyә (uşağın ә diliyini duymaq ә onun inkişa ı üçün şә ai
ya a maq baca ığı);
pedaqoji inadka lıq (müx әli si uasiyala da uşağın ma aqla ını
müәyyәnlәşdi ә әk müda iә e mәk baca ığı) ә s. kimi baca ıqla dı (2, s. 5).
Qeyd e mәk lazımdı ki, pedaqoji p osesdә pedaqoji müşahidәçilik әn zә u i
amillә dәn sayılı .
Unu maq olmaz ki, әlim- ә biyәnin üsulla ı içә isindә müşahidә üsulu әn
apa ıcı üsulla dan hesab olunu .
Tәlim- ә biyәnin p insiplә inә dә is inad edilmәsi inklüzi әhsilin inkişa ını
әmin edәn amillә dәn sayılı .
Bu key iyyәlә ә malik olan insanla da inklüzi mәdәniyyә in lazımi sә iyyәdә
olduğu qәnaә inә gәlmәk ola .
Fiziki qüsu la ı olan mәk әblilә lә ö nәk xa ak e li ünsiyyә qu maq, onla la
qa şılıqlı münasibә dә olmaq bu gün çox zә u i hesab olunu .
Çünki iziki qüsu la ı olan uşaqla ın buna eh iyacla ı a .
Onla ın hә bi i öz hәmyaşıdla ı ilә ünsiyyә qu maq üçün ma aqlıdı la .
Xüsusilә, pedaqoji işçilә in iziki qüsu lu uşaqla la ünsiyyә qu mala ı onla ı
çox se indi i .
61
Onla belә ünsiyyә dәn qü u duyu la .
Ümum әhsil mәk әbindә inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılmasının әsas
xüsusiyyә lә indәn bi i müasi cәmiyyә dәki inklüzi liyi olan insanla ın cәmiyyә ә
cәlb oluna bilmәsi p osesidi .
Saglamlığında mәhdudiyyә i olan uşaqla ın inklüzi әhsilindә әsas üs ünlüyü
hәmyaşıdla ı ilә bi likdә ümümi ә sosial әhsil almasıdı .
Müasi dö dә inklüzi әhsil әhsil eh iyacla ı olan uşaqla ın ümumi әhsil
müәssisәsindә adi hәmyaşıdla ı olan mühi ә daxil olmasını, qabiliyyә ә imkanla ını
nәzә ә ala aq adap asiya olunmuş, yaxud ә di әhsil p oq amla ı üz ә әhsili әmin
edәn xüsusi әşkil olunmuş әhsil p osesidi .
İnklüzi әhsilin әsas key iyyә gös ә icisi uğu lu sosiallaşma mәdәniyyә inә
nail olmaq, bü ün uşaqla ın, o cümlәdәn saglamlığında mәhdudiyyә i olan uşaqla ın
әhsil ә sosial әc übәsinin inkişa ıdı .
Hal-hazı da ümum әhsil mәk әblә indә inklüzi әhsilin әşkili ilә bağlı bi
sı a qanun layihәlә in hazı lanmışdı .
Bu qanun layihәlә i әhsilin әşkili ә saglamlığında mәhdudiyyә i olan
uşaqla ın ümum әhsil mәk әbindә әhsili üçün münbi şә ai ya a mışdı .
Tәd is müәssisәlә indә әhsil mәsәlәlә i, maddi- exniki ә digә p oblemlә in
hәlli ilә yanaşı, inklüzi mәdәniyyә in o malaşması p obleminә dә diqqә ye i mәk
çox acibdi . (3, s.48)
İnklüzi mәdәniyyә in düzgün o malaşdı ılması mәk әbdә hә kәsin hamı
ilә meh ibanlıqla, sәmimiyyә lә da anmasına şә ai ya a mış ola .
Bu p insiplә üzә indә işini qu muş әhsil ocaqla ında şagi dlә ә müәllimlә
bi -bi lә inә hö mә lә yanaşa , bi - bi i ilә xoş ә a edә .İnklüzi mәdәniyyә ә
üs ünlük e әn müәllimlә bü ün әhsilalanla a eyni dә әcәdә yanaşa . Belә olduqda
mәk әbdә әhsil alan bü ün inklüzi şagi dlә indәn yüksәk nә icәlә gözlәmәk ola .
Belә әziyyә dә, hәmçinin inklüzi mәk әblә dә bü ün pedaqoji heyә ,
şagi dlә , elәcә dә alideynlә in eq asiya p osesinә asanlıqla qoşulu la , şagi dlә in
uğu la ını onla la bölüşü lә , müәllimlә bü ün şagi dlә in öy әnmә maneәlә ini
a adan qaldı mağa çalışı la ,şagi dlә a asındakı ә qlә , müx әli liklә dәs әklәni .
İnklüzi mәdәniyyә in bü ün komponen lә i mәk әbin әaliyyә i, әc übәsi,
pe o mansı ә sağlamlıq mәhdudiyyә i olan şagi dlә in şәxsiyyә kimi
o malaşmasına yönәlmişdi .
İnklüzi mәdәniyyә düzgün o malaşdı ıldıqda әlilliyi olan şagi dlә dә
bilik ә baca ıqla ı, meyl ә ma aqla ı inkişa e miş şәxslә kimi qәbul olunu la .
Bunun üçün ilk nö bәdә әhsil p osesinin bü ün iş i akçıla ı ә ә indәn
inklüzi liyin әsas p insiplә inin diqqә dә saxlanılması çox acibdi .
62
İnklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılmasının eallaşdı ılması üçün exnoloji
a dıcıllığa diqqә ye i mәk lazımdı .
Hәmin exnoloji a dıcıllığı aşağıdakı şәkildә q uplaşdı maq ola :
-İnklüzi mәdәniyyә ә dai biliyin әldә edilmәsi;
– Dәyә münasibә lә inin o malaşdı ılması;
– Bi gә әmәkdaşlıq әc übәsinin әldә edilmәsi;
- Mö cud eallığa müsbә münasibә in i adә olunması.
Onu da qeyd e mәk lazımdı ki, bu exnoloji a dıcıllığı hәm xәs ә, hәm dә
sağlam uşaqla a şamil e mәk ola .
İnklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılmasına dai bilik әldә e mәk, dәyә
münasibә ini o malaşdı maq üçün mühazi әlә , söhbә lә , dispu la , müzaki әlә ,
diskussiyala , şagi d kon ansla ı, gö üşlә , eksku siyala , sini saa la ı ә s. keçi ilә
bilә .
Bu cü әdbi lә in mәqsәdi bü ün şagi dlә in diqqә ini әlil insanla ın
p oblemlә inә cәlb e mәk, şagi dlә in mәnә i-әxlaqi key iyyә lә ini inkişa
e di mәkdәn iba ә olmalıdı .
Bu әdbi lә ai әsi ilә bü ün uşaqla a әlilliyi olan insanla ın çox güclü
i adәyә ә mәnә i zәnginliyә, hәya ın bi çox sahәlә indә yüksәk nә icәlә әldә edә
bilmәk qabiliyyә inә malik olduğunu gös ә mәk lazımdı .
Adi uşaqla ı inklüzi mәdәniyyә lә anış e mәk, onla da dәyә münasibә lә ini
inkişa e di mәk çox acibdi , çünki әks әqdi dә onla ı onla a bәnzәmәyәn
uşaqla la qa şılaşdı dıqda neqa i si uasiyala baş e ә bilә .
Bu p osesin uğu la hәya a keçi ilmәsindә "adi" ә әlil uşaqla ı bi gә әaliyyә ә,
bi gә mәk әb әdbi lә inә hazı lamaq ә onun keçi ilmәsinә cәlb e mәk aydalı ola
bilә .
Bi gә әaliyyә әc übәsi inklüzi uşaqla ın uğu lu әhsili üçün güclü sosial
asi әdi .
Bi gә әmәkdaşlıq uşaqla a әkcә "adi" uşaqla a deyil, hәm dә әlilliyi olan
uşaqla a inkişa e mәyә kömәk edi .
Şagi dlә a asında inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılması ilә bağlı digә
mәk әblә in әc übәsini öy әnmәk ә onla dan aydalanmaq da müsbә nә icә e i .
Belә әcü bәlә in sı asına bi likdә hazı lanmış layihәlә i, sosial aksiyala ı, könüllü
әdbi lә in әşkilini ә s. aid e mәk ola .
Sosial әmәkdaşlıq zamanı, hәm adi, hәm dә inklüzi uşaqla sosial sә iş ә,
hәmyaşıdla ı ilә qa şılıqlı әlaqәdә olmaq baca ığı, bi gә p oblem hәll e mә baca ığı,
müs әqil olmaq, özünә nәza ә e mәk kimi zә u i baca ıqla ı qazanı la .
63
Sağlamlığında mәhdudiyyә i olan uşaqla ın adi uşaqla la әal şәkildә
әmәkdaşlıq e mәsi, ә a alәmlә onla ın sıx әmasının qu ulmasına, onla ın
dünyagö üşünün inkişa e di ilmәsinә kömәk edәcәkdi .
Bu isә "xüsusi" ә "adi" uşaqla ı gәlәcәk hәya la ında qa şılıqlı әlaqә qu mağa
ә is әnilәn әaliyyә ә bi gә qoşulmağa әhәmiyyә li olacaqdı .
Tәbii ki, bu ada müәllim ә alideynlә in dә bi gә әmәkdaşlığı ә uşaqla a
dәs әyi әhәmiyyә li ol oynayı . ( 5,54)
Müәllim ә alideynlә in әhsil imkanla ından, zehni ә iziki sağlamlıq
әziyyә indәn ә da anış xüsusiyyә lә indәn asılı olmaya aq xüsusi uşağa dәs әk
olmağa daim hazı olmalıdı la .
Sağlamlığında mәhdudiyyә i olan uşaqla la işlәyәn müәllim әaliyyә ini
yüksәk ә peşәka sә iyyәdә әnzimlәmәyә, qey i-adi әziyyә lә dә özünü әlә
almağa, әziyyә ә uyğun şәkildә ez ә inamla hә әkә e mәyә ә qә a e mәyә sahib
olmalıdı . Fik imizi başqa cü i adә e sәk, müәllim әziyyә indәn ә әh ali-
uhiyyәsindәn asılı olmaya aq bü ün mәn i emosiyala ın öhdәsindәn gәlmәyi,
özünә sahib olmaq baca ığına, mü әkkәb әziyyә lә ә uyğunlaşma qabiliyyә inә
malik olmalıdı .
Müәllimin özünü ida ә edә bilmәsi, uşaqla a asında emosional sabi liyi,
müәllim ә alideyn a asındakı münasibә lә dә ziddiyyә li (әgә mö cudu sa)
mәqamla ın qa şısını almağa imkan ya adı .
Bundan başqa bü ün bu amillә , xüsusi qayğıya eh iyacı olan bi uşağın
psixoloji әziyyә ini әnzimlәmәk, onu hәyәcan ә s essdәn qo umaq üçün bi
әsasdı ә inklüzi sini lә dә әhsil p osesinin düzgün әşkili üçün xüsusi әhәmiyyә
kәsb edәcәkdi .
İnklüzi şagi dlә lә çalışan müәllim uşaqla da inklüzi mәdәniyyә i
o malaşdı maq üçün aşağıdakı baca ıqla a malik olmalıdı :
-Digә mü әxәssislә lә bi likdә inklüzi uşağın ә di inkişa ı üçün uyğun
p oq am ә ib e mәk ;
-İslah ә inkişa işlә ini eallaşdı mağa imkan e әn xüsusi exnikala a ә
yanaşma ә zinә malik olmaq;
-Uşağın inkişa dinamikasını izlәmәk ә ә әlki әziyyә lә müqayisә e mәk;
-Uşaq komandasında, lüzum ya anan әziyyә lә dә inklüzi uşağı qo uya
bilmәk;
-Uşaqla a psixoloji ә pedaqoji dәs әk e mәk;
-Şagi dlә in ә di xüsusiyyә lә ini ә yaş xüsusiyyә lә ini daim nәza ә dә ә
diqqә dә saxlamaq;
- Psixoloqla bi likdә uşağın ә di xüsusiyyә lә inin moni o inqini hәya a
keçi mәk;
64
-İnklüzi uşaqla ın ә di ә yaş xüsusiyyә lә ini nәzә ә ala aq ә di inkişa
p oq amla ını inkişa e di mәk ә hәya a keçi mәsinә nail olmaq.
Ümum әhsil mәk әbindә inklüzi mәdәniyyә in o malaşdı ılmasının әsas
xüsusiyyә lә ini aşağıdakı şәkildә q uplaşdı maq ola :
-İnklüzi uşaqla ın qa ıldığı mühi dә әdalә lilik p insipinә әmәl olunmalıdı ;
-İnklüzi mühi dә hә şagi din ә di eh iyacla ı nәzә ә alına aq, q upla a asında
ay ı-seçkiliyә yol e ilmәmәlidi ;
-İnklüzi mühi dә heç bi zo akılıq ә әqibәlә ә yol e ilmәmәli, onla a qa şı
yüksәk ole an lıq ә biq olunmalıdı ;
-Mәk әb mühi indә inklüzi uşaqla ın psixoloji hә әkә lә inә ole an yanaşma
ә dinlәmә mәdәniyyә i gözlәnilmәlidi ;
-Xüsusi әhsil eh iyacı olan şagi dlә lә onla ın meyl ,ma aq, qabiliyyә ә
imkanla ına uyğun әd is me odla ından is i adә olunmalıdı ;
-Uni e sal Design o Lea ning (UDL) yanaşmasından is i adә oluna aq,
müx әli öy әnmә üsulla ı, ma e ialla ın ay ı-ay ı әqdima o ması -şәkil, sәs, yazı,
p ak iki әaliyyә lә ә s. qiymә lәndi mә üsulla ı ilә hә bi şagi din әhsil eh iyacla ı
әmin edilmәlidi ;
-Tәhsil işçilә inin da amlı peşә inkişa ını a ı maq mәqsәdi ilә inklüzi әd isin
sәmә әli qu ulması üçün bu sahәdә әaliyyә gös ә әn müәllimlә üçün әla ә
әlimlә , semina la , mәslәhә ә әc übә mübadilәlә i әşkil olunmalıdı ;
-Xüsusi әhsil eh iyacı olan şagi dlә in gös ә icilә i, әlim nә icәlә i da amlı
şәkildә izlәnilmәli ә eh iyacla a gö ә ko eksiya edilmәlidi ;
- Xüsusi әhsil eh iyacı olan uşaqla ın qiymә lәndi ilmәsi p osesindә, onla ın
müx әli baca ıq sә iyyәlә i, qabiliyyә ә is edadla ı nәzә ә alınmalı, q up işlә indә
ә ә di işlә dә әdalә li qiymә lәndi mә mexanizmlә i ә biq olunmalıdı ;
-Tәhsil müәssisәlә indә exnoloji asi әlә ә maddi dәs әk inklüzi
uşaqla ın eh iyacla ına uyğun bölüşdü ülmәlidi ;
- İnklüzi әhsildә mul ikul u al dәyә lә , yәni müx әli dillә , mәdәniyyә lә
ә dinlә hö mә lә qa şılanmalı, inklüzi әhsilin mәzmunu ә әaliyyә lә bu
müx әli liyi әks e di mәlidi ;
Mәk әb, ailә ә ic imaiyyә in sıx әlaqәsi qu ulmalı, xüsusi әhsil eh iyacı olan
şagi dlә in po ensialının aşka lanması ә dәs әklәnmәsi is iqamә indә bi gә әaliyyә
gös ә ilmәlidi ;
- Mәk әb әhbә liyi ә ә indәn inklüzi siyasә dәs әklәnmәli ә onun da amlı
inkişa ına önәm e ilmәlidi .
İs i adә edilmiş әdәbiyya
1. Azә baycan Respublikası Kons i usiyası. Bakı: Qanun, 2004
65
2. Azә baycan Respublikası Tәhsil Nazi liyi. Ko eksion pedaqogikanın müasi
mәsәlәlә i. Bakı, Mü ә cim, 2012
3. “Tәhsil Haqqında” Azә baycan Respublikasının Qanunu. Bakı, “Qanun”
nәş iyya ı, 2010
4. Hәsәnli O.Q., Camalo K.H. Naxçı an Mux a Respublikasında is edadlı
uşaqla ın inkişa ı. Naxçı an, Әcәmi, 2014
5. Sadıqo F.B. Ko eksiya pedaqogikası. Bakı, Maa i , 2018
