71
FIZIKA FANIDAN TO‘GARAK MASHG‘ULOTLARIDA DIDAKTIK
O‘YINLARDAN FOYDALANISH METODIKASI
U.N.Sul ono a O‘g’ioy Nabiye na
Te miz muxandislik a ag o exnologiyala uni e si e i p. .d.p o esso
Anno a siya.Ushbu maqolada izikaning bugungi kundagi alab da ajasi exnika
a aqqiyo i, ishlab chiqa ish sohasi a kundalik hayo da u gan o‘ ni, o‘qu ila ning
ilmiy dunyoqa ashi, man iqiy a akku qila olish qobiliya i, aqliy i ojlanishi, o‘z-
o‘zini anglash salohiya ini shakllan i ishi a o‘s i ishi, ula ning a’lim olishla i a
kasbiy aoliya i da omidagi za u iy kompe ensiyala ini shakllan i ish a i ojlan i ish,
bugun olgan bilimla ini amaliyo ga qo‘llay olishla i bilan belgilanadi shu bois ushbu
maqola muammo si a ida yo i ib be ildi.
Kali so‘zla . To‘ga ak,ilmiy, dunyoqa ash, kompe ensiya, dunyoqa ash,
exnologiya, psixologik, in e aol, me od.
Anno a ion. In his a icle, he le el o demand o Physics Today is de e mined
by he de elopmen o echnology, he sphe e o p oduc ion and i s place in e e yday
li e, he scien i ic wo ld iew o s uden s, he abili y o hink logically, hei men al
de elopmen , he o ma ion and g ow h o sel -awa eness po en ial, he o ma ion and
de elopmen o he necessa y compe encies in he cou se o hei educa ion and
p o essional.
Keywo ds. Ci cle, scien i ic, wo ld iew, compe ence, wo ld iew, echnology,
psychological, in e ac i e, me hod.
Maqola bayoni. O‘qu chila ni aollash i ishga asoslangan exnologiyala ham
u licha bo‘lib, ula ning qay bi idan oydalanish, mashg‘ulo maqsadi, a’lim
mazmuniga ko‘ a pedagogning maho a i namunasi si a ida qo‘llaniladi 1. O‘yin
exnologiyala i. 2. Muammoli a’lim. 3. Loyihalash exnologiyasi. 4. In e aol a’lim
exnologiyala i. 5. T ening exnologiyala i. O‘yin exnologiyala i. O‘qu chining
psixologik xususiya la ini, ula ning o‘yinga moyil bo‘lishla in inoba ga olib, ula
yaxshi ko‘ adigan me oddan oydalanish maqsadga mu o iq. O‘qu chida
kompe ensiyala ni shakllan i ish a i ojlan i ishda bu me od sama ali hisoblanadi.
Ta’limda o‘yinla quyidagi unksiyala ni baja adi: kommunika i : muloqo
dialek ikasini o‘zlash i ish uchun; o‘yinda o‘zligini namoyon qilish uchun; o‘yin
e apiyasi: hayo aoliya ining u li jabhala ida ujudga keladigan u li qiyinchilikla ni
yengish uchun; ashxislash uchun: o‘zini u ish me’yo dan che lashganligini aniqlash;
ko eksiya ki i ish: shaxsiy ko‘ sa kichla iga ijobiy o‘zga i ishla ki i ish uchun a
h.k. O‘yin uzilishiga aoliya si a ida maqsadni qo‘yish, ejalash i ish, maqsadni
amalga oshi ish, na ijala ni ahlil qilish ki adi. O‘yin aoliya i mo i a siyasi uning
72
ix iyo iyligi, anlash imkoniya i a musobaqa elemen la i bo ligi, o‘zligini namoyon
qilishi bilan yuzaga keladi.
Texnika oliy a’lim muassasala ida o‘yin aoliya i quyidagi holla da ishla iladi:
ushuncha, ma zu a ha oki, o‘qu anining bo‘limini o‘zlash i ishda mus aqil
exnologiya si a ida; mashg‘ulo exnologiyasi yoki uning agmen i si a ida (ki ish,
ushun i ish, mus ahkamlash, mashq qildi ish, nazo a qilish); audi o iyadan ashqa i
ishla si a ida.O‘yin exnologiyasini uch xil yo‘nalishda amalga oshi ish mumkin:
alabala ga didak ik maqsad o‘yin masalasi a zida qo‘yiladi; o‘qu aoliya i o‘yin
qoidala iga bo‘ysunadi; o‘qu ma e iali uning osi asi si a ida ishla iladi a o‘qu
aoliya iga musobaqa elemen i ki i iladi. Didak ik masalaning mu a aqiya li
baja ilishi o‘yin na ijasi bilan bog‘lanadi.Muammoli a’lim ja ayonida o‘qi u chi
ahba ligida ma’lum o‘qu muammosi qo‘yilib, alabala ga uni yechish azi asi
be iladi. Bunda, alabala ning ij imoiy aolligi o ib o‘za o kommunika siyaga
ki ishadila a muammo yechimini qidi ishda anga oid bilimi, ko‘nikma, malaka
o adi hamda ma ema ik sa odxonlik, an - exnika yu uqla idan oydalanish
kompe ensiyala i shakllanadi. Fizika ani yo‘nalishida muammoli mashg‘ulo la ni
quyidagila bo‘yicha ashkil e ish mumkin:
1. Ilmiy muammo yechimi, ya’ni, naza iy adqiqo da yangi qoida, qonun,
isbo lash alab qilinadigan o‘qu muammola i yechiladi. 2. Amaliy muammoning
yechimi, ya’ni ma’lum bilimni yangi aziya da qo‘llash, kons uksiya ya a ish, ix i o
qilish kabi amaliy o‘qu muammola i yechiladi.
Fizikaning bugungi kundagi alabi da ajasi exnika a aqqiyo i, ishlab chiqa ish
sohasi a kundalik hayo da u gan o‘ ni, alabala ning ilmiy dunyoqa ashi, man iqiy
a akku qila olish qobiliya i, aqliy i ojlanishi, o‘z-o‘zini anglash salohiya ini
shakllan i ishi a o‘s i ishi, ula ning a’lim olishla i a kasbiy aoliya i da omidagi
za u iy kompe ensiyala ini shakllan i ish a i ojlan i ish, bugun olgan bilimla ini
e aga qo‘llay olishla i bilan belgilanadi. Fizika ani DTS boshqa o‘qu anla i kabi,
alabala da ayanch a anga oid kompe ensiyala ni shakllan i ish a i ojlan i ish ga
yo‘nal i ilgan a’limga asoslanadi. Talabala da ayanch a anga oid kompe ensiyala ni
shakllan i ishga yo‘nal i ilgan a’lim alabla i – alabala ning uqu li (amaliy) bo‘lish
za u a idan kelib chiqadi.
O‘qu o‘yinla i alabala da mus aqil ishlash ko‘nikmasi, ijodiy ik lash
qobiliya i a jamoani boshqa ish, yechim qabul qilish hamda uning baja ilishini ahlil
e ish a i ojlan i ish, mus ahkamlash azi ala ini baja adi. O‘yin da omida quyidagi
ko‘nikma, malaka a kompe ensiyala hosil qilinadi: yechim qabul qilish, za u
axbo o la ni yig‘ish a ahlil qilish; o‘liq bo‘lmagan a ishonchli axbo o la ye a li
bo‘lmagan sha oi da yechim qabul qilish; muayyan u dagi masalala ni ahlil qilish;
jamoada ishlash, gu uhli ik lash me odla idan oydalanib, bi galikda kelishilgan
73
yechim ishlab chiqish; ja ayon a hodisala ni adqiq qilishda izimli yondashu dan
ijodiy oydalanish.O‘yinli o‘qi ish me odi unksiyalanish a insonning u li psixologik
xususiya i a si a ini i ojlan i ish uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan kasbiy
yo‘nal i ilganlik, aqliy mus aqillik, u yoki bu aoliya sohasidagi bilim, ko‘nikma,
malakala kasbga oid masalala ni ijodiy yechishda ashkilo chilik a kommunika i
si a la , o‘z-o‘zini baholash unksiyala ini jo iy e ish lozim.Talabala da
kompe en lilikkni shakllan i ish a i ojlan i ish aoliya mazmunini qiziq i ishning
kuchli osi asidi . Talabala da izlanu chanlik adqiqo me odikasini nomoyon e ishga
imkon ya a adi. Muammo qo‘yish, yechimini gu uh bo‘lib opishga indi idual xisla la
us u o ligida namoyon bo‘ladi.
O‘yin sama asi o‘qi ish me odi si a ida an’ana iylikdan ko‘ a, moddiy exnik
a’mino ga bog‘liq bo‘lib, uning a kibiga o‘yin uchun maxsus jihozla , hisoblash
exnikasi a qa nashu chila soniga bog‘liq bo‘ladi.Yana bi muammo – ha bi o‘yin
ish i okchisini ob’ek i baholash hisoblanadi hamda xulosani muhokama qilish muhim
ahamiya ga ega. Didak ik o‘yinla da omida alabala da hosil bo‘ladigan ijobiy his-
hayajon uyg‘usi ula ni cha chashdan as aydi. Ula ning in ellek ual qobiliya ini
oshi adi. Didak ik o‘yinla dan izika o‘qi ish ja ayonida oydalanishning umumiy
masalala i, ilmiy - me odik adabiyo la da ancha keng yo i ilgan bo‘lsa ham ula da
asosiy e’ ibo masalala yechish a qonunla ga qa a ilgan. Vaholanki, izika anini
o‘zlash i ish alabala ga ancha qiyinchilik ug‘di ishi a uning ba’zi masalala ini
yechishda noan’ana iy yondashu la alab e ilishi abiiydi . Buning bi qa o ilmiy-
naza iy, me odik a didak ik sababla i bo ki, ula dan ha qanday maho a li izika
o‘qi u chisi ko‘z yuma olmaydi bois izika o‘qi ishda yangi pedagogik exnologiyala ,
noan’ana iy me od a shaklla dan oydalanish alab e iladi. Ayniqsa, didak ik o‘yinla
alabala ning mus aqil ik lash, opqi lik, izlanu chanlik, hozi ja oblik, man iqiy
xulosala chiqa a olish, o‘z us ida ishlash ma’lum a noma’lum jiha la ni solish i a
olish, ma jud bilimla ga ayanib mushohada yu i ish kabi imkoniya la ini ishga
solishda yo dam be adi hamda shaxs si a ida o‘z o‘zini i ojlan i ish kompe ensiyasini
amalga oshi adi didak ik o‘yinla dan namunala kel i amiz . Bu didak ik o‘yinla da
yuqo i ko‘ sa kichga e ishish uchun da slik a qo‘shimcha adabiyo la dan oydalanish
maqsadga mu o iq.Fizik lug‘a o‘yiniqi u chi bi a ha ni doskaga yozadi, alabala
esa, o‘sha ha bilan boshlanadigan izik e min, izik ka alik, izik asbobla , o‘lcho
bi likla a hokazola ni da a la iga o‘zla icha yozadila . Keyin qaysi alaba nech a
ibo a yozganini ay adi. O‘qi u chi aylanib ekshi ib yu adi, kim ko‘p yozgan bo‘lsa,
u alaba bi inchilikni oladi. Keyin o‘sha alabaning opgan so‘zla i, o qada qolgan
alabala da bo‘lmagan so‘zla i doskaga yoziladi a hamma alabala doskadan o‘zla i
opa olmagan so‘zla ni ko‘chi ib oladila . Masalan, T ha iga ezlik, o ush, abia ,
o moz, eb anish, empe a u a, e modinamika, Tomson, Tesla, e moyad o,
74
ezla gich, akomak, o ilish, anzis o , ansu an, u bulen , u un, o‘lqin, ekis
ezlanu chan, ekis sekinlanu chan kabi so‘zla . A ha iga aksele eome , amo , a om,
A ogad o, akus ika, al a, an imodda, a mos e a, as o izika, aluminiy, adiaba ik,
abadiy, asosli, angs em, ane oid, a eome , ampe me , absolyu uzayish, amo ,
anizo op, aylana a h.k.
Fizik o mulala bo‘yicha damino o‘yini quyidagicha da om e adi: =
Fizik a amala dan ashkil opgan domino o‘yini.
Tezlik kuch chas o a a om massa angs em me eo
ichag gig ome eos a a ozi ish shoqul li
adiy yo‘ldosh Sha l’ Lomonoso aq Tomson Nyu on
nanome adius sekund a ibdada ome di iladi. Fizik so‘zla dan ashkil
opgan domino o‘yinidao‘qi u chibi inchiso‘zniay ib,doskagayozadi, oxi giha idan
izik a amala bilanda ome i iladi. «Fizik ling is ika» il qonunla i, nu q jozibala i
bilan ling is ika shug‘ullanadi. Fizika ili boy, uning imkoniya la idan o‘ inli
oydalanish alabala ning bilim da ajasini oshi ishga xizma qilishi mumkin. Tu li
izik ka alikla , qonunla , bi likla bilan bog‘liq boshqo i mala alabala ni
so‘zamollikka, opqi likka a hozi ja oblikka o‘ ga adi. Bu adbi , a alo, ula ni
mus aqil ishlashga, qo‘shimcha bilim olishga, izika anining yozma a og‘zaki il
imkoniya la idan oydalanishga undaydi .Quyidagi sa olla ga o‘g‘ i ja obla opilib,
ula ning bosh ha la i kel i ilgan bo‘sh ka akla ga joylash i ilsa, hikma li so‘zla kelib
chiqadi a u alabala da izika anining qud a li abiiy anla dan bi i ekanligini uzoq
aq esda saqlab u adi. Biz da s mashg‘ulo i a da s mashg‘ulo idan ashqa i
mashg‘ulo la da didak ik o‘yinla dan namunala kel i dik. Bunda ham ma’nosini, ham
opishmoq ja obini opish alab e iladi.
1- opshi iq: 1. Jismla ning is algan eng aq la ichida eng maso ani bosib
o‘ ishi. 2. Kuchning a’si chizig‘i qo‘yilgan nuq asidan aylanish o‘qigacha bo‘lgan
maso a. 3. Moddaning hajm bi ligi ichidagi massasi. 4. Hajmning o‘lcho bi likla idan
bi i. 5. Jismga a’si e u chi kuchning shu kuch a’si ida siljish maso asiga
ko‘pay masi. 6. Jismla ning o‘z ha aka i u ayli hosil qiladigan ene giyasi.
Ta’ i la ning bosh ha ini ka akchala ga joylash i ish o qali ezlik deb a aladigan izik
ka alik kelib chiqadi). Fizik k ass o d
75
1
2
3
4
5
6
T
Ye
Z
L
I
K
J a o b l a :1. Tekis’ha aka . 2. Yelka. 3. Zichlik. 4. Li . 5. Ish. 6. Kine ik
ene giya.
2- opshi iq: Quyidagi sa olla ga o‘g‘ i ja obla opib, ula ning bosh ha la i
bo‘sh ka akla ga joylash i ilsa, hikma li so‘z kelib chiqadi a u alabala ga izika
anining qud a li abiiy anla dan ekanligini uzoq aq esla ib u adi
Fizik ling is ika
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
F
I
Z
I
K
A
F
A
N
I
11
12
13
14
15
16
17
18
19
M
U
‘
J
I
Z
A
L
A
R
20
21
22
23
24
25
26
M
A
Y
D
O
N
I
1. Tu li moddala dan ashkil opgan jismla ga________deb ay iladi.
2. Jism shunday ha aka qilishi mumkinki, uning ix iyo iy ikki nuq asini
u ash i u chi o‘g‘ i chiziq jism ko‘chganda ham, o‘z-o‘ziga pa alelligicha
qolishiga___________ha aka deyiladi .
3. Moddaning hajm bi ligiga o‘g‘ i keladigan massasiga_______deyiladi.
4. Bi jismga boshqa jismning a’si i o‘x agandan so‘ng jism ezligining
o‘zga masligi______deyiladi.
5. Bi jismning ikkinchi jismga ko‘ sa adigan a’si iga_________deyiladi.
6. Tezlanishni o‘lchaydigan asbob ________.
7. Hodisala ni a si lo chi ka alikla o asidagi miqdo iy bog‘lanishdan ibo a
bo‘lgan i odaga __ deyiladi
8. Suyuqlik ichiga bo i ilgan jism o‘zining hajmicha og‘i likdagi suyuqlikni
siqib chiqa adi a unga shu ka alikdagi.... kuch a’si qiladi.
9. Kuch bi ligi ___.
10. Issiqlik almashinish na ijasida jismga be iladigan ene giya miqdo i___
deyiladi
11. Jismla ning ine ligini a si lo chi izik ka alik ____
12. Linza ma kazidan o‘ u chi ____op ik ____deyiladi.
13. Rus a ia siyasining o asi ___
14. Jismni ashkil qilgan molekulala ning xao ik ha aka i a molekulala ning
o‘za o a’si ene giyala ining yig‘indisiga ___y iladi.
76
15. kg/m3qaysi izik ka alikning bi ligi?
16. Zichlikni o‘lchaydigan asbob ___
17. Hajmning o‘lcho bi ligi ____
18. Suyuqlik yoki gaz ichiga bo i ilgan jismga a’si qilu chi i a ib chiqa u chi
kuch __
19. Ko‘zg‘almas ayanch a o ida aylana oladigan jism ___
20. Op ik asbobla dan bi i ___
21. Xususiya i jiha dan ham suyuq ham ka ik jism ___
22. T aek o iya uzunligiga eng bo‘lgan ka alik ___
23. Kuch a’si ida jismning shakli a hajmining o‘zga ishi __ deyiladi.
24. T aek o iyaning ma’lum pay dagi a ma’lum nuq adagi ezligi ___ ezlik
deyiladi.
25. 1 kg massali jismga 1 m/s2 ezlanish be a oladigan kuch bi ligi __
26. Bi jismning ikkinchi jism si ida si panganda hosil bo‘ladigan a ha aka ga
qa ama-qa shi yo‘nalgan kuchga ___deyiladi.
Ja obla :
1. Fizik jism.
2. Ilga ilanmaha aka .
3. Zichlik.
4. Ine siya.
5. Kuch.
6. Aksele eome .
7. Fizik qonuniya .
8. A ximed kuchi.
9. Nyu on.
10. Issiqlikmiqdo i.
11. Massa.
12. O‘q.
13. Juko skiy.
14. Ichki ene giya.
15. Zichlik.
16. A eome .
17. Li .
18. A ximed kuchi.
19. Richag.
20. Mik oskop.
21. Amo .
22. Yo‘l.
23. De o ma siya.
24. Oniy ezlik.
25. Nyu on.
26. Ishqalanish kuchi.
Fizika sohasida qonunla ni kash qilgan olimla haqida ma’lumo olish
maqsadida alabala ga quyidagi boshqo i mani mus aqil baja ish uchun a siya qilishni
joiz deb opdik (1-jad al). Bunda alabala quyidagi sa olla ga ja ob opishla i lozim:
1. Ha aka qonunla ini aniqlagan olim. 2. A mos e a bosimini aniqlagan olim.
3. Elek maydon ushunchasini anga ki i gan olim. 4. A om uzilishini aniqlagan
olim. 5. Molekula -kine ik naza iya asoschila idan bi i. 6. K an izikasiga asos solgan
olim. 7. Tokning magni maydonini aniqlagan olim. 8. Ene giyaning saqlanish a
aylanish qonuni, suyuklik okimining ezligi bilan uning bosimi o asidagi miqdo iy
77
bog‘lanishni aniqlagan olim. 9. Magni maydonining ha aka lanu chi za yadla bilan
bog‘lanishni asdiqlo chi aj ibani o‘ kazgan olim. 10. Fo oe ek hodisasini 1887
yilda kash e gan olim. 11. Gelio sen ik izimni ya a gan olim. 12. A om yad o
a kibiga ki u chi ney onni aniqlagan olim. 13. Yopiq idishdagi suyuqlik yoki gazga
ashqi kuchla os ida be ilayo gan bosimning ba cha yunalishla bo‘yicha bi xil
a qalishini aniqlagan olim. 14. To ushning qa iqlik bi ligini aniqlagan olim. 15.
Ren gen naycha asoschisi. 16. O‘zining asa la ida moddala mayda za ala dan
uzilganligini aniqlagan olim.
Boshqo i mani baja ishda aqam a ko‘ sa kichla dan oydalaniladi.
Raqamla ning oldiga qo‘yilgan ko‘ sa kich ja obni belgilashdagi das labki
yo‘nalishni, ya’ni olimning nomidagi boshlang‘ich ikki a yoki uch a ha ni ko‘ sa adi.
Qolgan ha la ni aniqlashda yo‘nalishni alabaning o‘zi anlaydi. Keyingi holla da
yo‘nalishni yuqo iga, pas ga, o‘ngga a chapga o‘zga i ish mumkin. Masalan,
o‘ inchi sa olga ja obni aniqlash uchun ko‘ sa kich bo‘yicha ikki ka ak o‘ngga
ha aka lanib, R a Ye ha la ini aniqlaydi, so‘ng a Reze o d so‘zini hosil qilish uchun
qolgan yo‘nalishla ni alabaning o‘zi anlaydi .
Fizik olimla haqida ma’lumo be ish uchun boshqo i ma.
1 →
N
Yu
3 →
F
A
D
Ye
Y
7 →
Ye
6
↓
2 →
T
O
N
R
A
4 →
R
Ye
R
Ye
Y
N
R
I
Ch
Ye
L
Ye
Z
S
5 →
B
Sh
T
Ye
Y
N
L
I
Ye
T
8
↓
O
L
S
M
A
N
A
B
R
Ye
B
Ye
R
I
L
9 →
Ye
Y
V
F
D
10 →
G
N
U
L
12 →
Ch
X
G
O
13
↓
11
↓
Ye
R
S
L
Ye
Ye
Ye
D
R
P
K
Ye
P
R
N
B
D
N
O
D
A
14 →
A
L
Ye
K
R
V
V
A
L
S
15 →
R
Ye
N
S
D
I
K
Sh
Ch
K
M
N
O
T
A
N
16
↓
R
U
Y
A
P
J
Z
G
Ye
N
B
Ye
N
I
L
Talabala ning bilimla ini ekshi ish maqsadida quyidagi sa olla ga ja ob opish
mus aqil uy opshi ig‘i qilib be iladi: 1. Sekundning mingdan bi qada oz aq ichida
qanday ja ayonla o‘y be ishi mumkin. 2. Mashina g‘ildi agi ha aka lanayo ganda
uning hamma qismla i bi xil ha aka lanadimi? 3. Nima uchun Pize mino asi og‘ma
78
bo‘lsa ham qulab ushmaydi? 4. Yu ish a yugu ish haqida iziologiya nima deydi? 5.
Mil iqdan o ilgan o‘qni qo‘l bilan ushlab olish mumkinmi? 6. Ta ozida o‘g‘ i u ib,
kishi 60 N og‘i likni ko‘ di ozgina engashgan ediki, og‘i ligi kamayib ke di, nima
uchun kishining og‘i ligi kamaydi? 7. Shayinli a ozining bi pallasiga yong‘oq
chaqadigan qisqichni, ikkinchi pallasiga mu ozana ga kel i ish uchun a ozi oshla i
qo‘yildi, so‘ng a qisqichning bi uchi pallada u sin. Ikkinchi uchini ipga bog‘lab
shayinning ilmog‘iga ilib qo‘ying a a ozini mu ozana ga kel i ing. So‘ng a gugu ni
yoqib, ipga u ing. Ip yonib uziladi a qisqichning yuqo i omoni pallaga ushib ke adi.
Shu pay a ozida qanday o‘zga ish yuz be adi? 8. To‘g‘ i o ish uchun a ozi
muhim oqmi yoki a ozi oshla i? 9. Nima uchun a akning ipidan o ganingizda
a ak osmonga uchadi.
Ja obla :
1. Bu aq da omida juda ko‘p hodisala bo‘lib o‘ adi. Poezd 1-1,5 sm yo‘l
bosadi. Samolyo 10 sm, o ush 30 sm sekundning mingdan bi i ichida Ye , Quyosh
a o ida aylanib 30 m yo‘l bosadi. Yo ug‘lik 300 km yo‘l bosadi. Chi in 1 sekund
ichida qano ini 500-600 ma a qoqadi. Demak, sekundning mingdan bi qismida u
qano ini bi ko‘ a ib ushi ishga ulgu adi a boshqala .
2. A a a g‘ildi agining uguniga yon omondan bi angli qog‘ozni yopish i ib
a a a yu gan pay da bu qog‘ozga qa asak, shunda qiziq hodisani ko‘ amiz. Qog‘oz
aylanayo gan g‘ildi akning pas ki qismiga shunday ez o‘ ib ke adiki, biz uni
payqamay qolamiz, bundan ko‘ inadiki, g‘ildi akning yuqo i qismi pas ki qismiga
qa aganda ez oq ha aka qiladi.3. Mino a engashib qolgan, qulamasligiga sabab,
ula ning og‘i lik ma kazidan o‘ gan ik chiziqning asosla i chega asidan
chiqmaganligidi . Ikkinchidan undamen ye ga chuqu joylashgan.4. Yugu ishning
yu ishdan a qi shundaki, yugu ishda ye ga egib u gan oyoq muskulla ning bi dan
qisqa ishi na ijasida ez o‘g‘ ilanib ga dani oldinga su adi, ga da bi lahza ye dan
bu unlay uziladi. Keyin ga da shu aq da ez oldinga o‘ ib olgan oyoq us ida yana
ye ga ushadi. Shunday qilib, yugu ish bi u oyoqdan bu oyoqqa sak ashla dan ibo a
bo‘ladi.5. U ush aq ida ansuz uchu chisi shunday bi qiziq hodisaga uch agan. U 2
km balandlikda uchib ke ayo ib, yonma yon ke ayo gan qandaydi bi kichkina na sani
ko‘ gan bi o hasha o degan holda, u haligi na sani ezgina u ib olgan, qa asa u
nemisla ning o‘qi ekan. Uchu chining bunga ajablanganligini ko‘z oldimizga kel i a
olmaymiz. Da haqiqa , o‘q o‘z ezligini o ye ga ushguncha saqlay olmaydi.
Sekundiga 600-800 m ni ashqilqilgan ezlikkamayibbo adi. Yo‘lningoxi ida 40 m/s ga
ushibqoladi. Samolyo hambu ezlikdauchsa, o‘q ezligi samolyo ezligiga engbo‘lib,
uchu chibuo‘qniushlayoladi .6. Buning sababi ga dangizni engash i u chi muskulla
ayni bi aq da ga damizni pas ki qismini yuqo iga o adi. Shu bilan ga dani pallaga
bosishni pasay i adi. Qo‘limizni yuqo iga ko‘ a ish a ushu ish ja ayoni o qali
og‘i ligimizning oshishi yoki kamayishini ko‘ amiz.7. Qisqich u gan pallaga
79
qisqichning bi yog‘i ushayo gan pay da pas ga bosadimi? Yuqo iga ko‘ a iladimi?
Yoki mu ozana da qoladimi? Shunga qa ab jismning og‘i ligi bo‘lmasligini bilib
olasiz. Da haqiqa , qiskichning pas ki omoni bilan bi ikkanligicha qolsa ham unga
ha aka siz aq idagidan ko‘ a kam oq kuch bilan bosadi. Qisqichning og‘i ligi bi
lahzaga kamayadi. Palla abiiyki yuqo i ko‘ a iladi. Ikkalasi ham muhim. Va ak olib
qochilganda dumining og‘i ligi u ayli ik hola ga keladi. Ikkinchi kuch uni yuqo iga
o adi. Bu kuch a ak og‘i ligini kamay i adi a yuqo iga uchadi.
Elek bo‘limigadoi izik boshqo i ma.
1) ichki ene giyani elek ene giyaga aylan i u chi ok manbai ( e mo-elemen );
2) yo ug‘lik ene giyasini, elek ene giyaga aylan i u chi qu ilma ( o oelemen ); 3)
zanji dagi elek asbobla ining ulanish me odla i as i langan chizma (sxema); 4)
za yadlangan za ala ning a ibli ha aka i ( ok); 5) elek oki haqidagi a’limo ga asos
solgan i alyan izigi (Vol a); 6) za yadlangandan so‘ng, ok manbai si a ida
oydalaniladigan asbob (akkumula o ); 7) elek onning asosiy xossala i-dan bi i
(za yadi); 8) elek ene giyasini is e’molchila ga za u aq da, ulab a uzib u ish
uchun ishla iladigan qu ilma (kali ); 9) elek os ansiyala da elek oki be iladigan
qu ilma (gene a o ); 10) hay on o ganizmida elek hodisala ini bi inchi bo‘lib
kuza gan i alyan p o esso i (Gal ani)2- asm). Audi o iyadan ashqa i ishla ning shakl
a u la i juda ko‘p bo‘lib, ula ni 2 gu uhga aj a ish mumkin:1) audi o iyadan ashqa i
ishla ; 2) oliy a’lim muassasasidan ashqa i ishla .Audi o iyadan ashqa i ishla ga:
izika anidan o‘ga akla , izik kechala , izik ha alik, ik o inala , anlo la , de o iy
gaze a chiqa ishla hamda izikadan qo‘shimcha adabiyo la bilan ishlash a h.k.
ki adi.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
0
Elek bo‘limiga doi izik boshqo i ma
Foydalanilgan adabiyo la .
