153
PSIXOLOGIYADA STRESS HODISASINI O‘RGANISHNING NAZARIY
TAHLILI
Bog‘ibeko a Dilnoza Shonaza o na
Abu Rayhon Be uniy nomidagi
U ganch da la uni e si e i mus aqil izlanu chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada "s ess" ushunchasi, uning i ojlanish
bosqichla i, namoyon bo‘lishi a yuzaga kelish sababla i haqida umumiy ma’lumo
be iladi. Shaxsga ushayo gan bunday yuk uning sog‘lig‘iga, xulq-a o iga, umumiy
hissiy hola iga a na ijada uhiy saloma ligiga a’si qilmay qolmaydi. O isda
ishlaydigan ko‘plab odamla da su unkali s ess i ojlanadi, bu esa o ganizmga ay on
qilu chi a’si ko‘ sa adi.Shuningdek, s essning kelib chiqish a ixi, iziologiyasi a
u la i qisqacha bayon e ilgan.
Kali so‘zla : s ess, adap a siya sind omi, s esso , eus ess, dis ess.
So‘nggi yilla da s ess hodisasiga qiziqish obo a o ib bo moqda. Bu qiziqish
na aqa ilmiy doi ala da, balki oddiy odamla o asida ham kuza ilmoqda. Ushbu
ma zuga bo‘lgan e’ ibo ning bunday o‘sishiga zamona iy hayo imiz sabab
bo‘lmoqda: hayo su ’a i ezlashib, insonning axbo o yuki o ib bo moqda. Zamona iy
oqelikla hayo imizni obo a dinamik a mu akkablash i moqda. Ko‘pincha odamla
uzoq mudda li s ess qanday oqiba la ga olib kelishi mumkinligini, umuman s ess
nima ekanligini a u qanday namoyon bo‘lishini aniq bilmaydila .S essni o‘ ganish
muammosi psixologiya uchun dolza bdi , chunki bu hissiy eaksiyani qo‘zg‘a u chi
ko‘plab omilla ma jud.
V.R. Bildano aning ik icha, s ess o ganizmning ha qanday o‘zga ishla ga
moslashishiga imkon be adigan das u lash i ilgan abiiy mexanizmdi . "S ess"
a amasi 1932-yildayoq Uol e Kennon omonidan anga ki i ilgan. Uning klassik
asa la ida o ganizmning uni e sal eaksiyasi "ku ashish yoki qochish" deb nomlangan
[3].
S ess hodisasi haqida bi inchi bo‘lib 1936-yilda Gans Sele gapi gan. Biolog
si a ida Gans Sele s essni iziologiya nuq ai naza idan ko‘ ib chiqib, uni "umumiy
moslashu sind omi" deb a agan. S ess o ganizmning unga qo‘yilgan alabga nisba an
nospe si ik eaksiyasidi , ya’ni o ganizmning u li xil s esso la ga nisba an bi xil
ipik eaksiyasi ma jud. S esso esa s ess eaksiyasini kel i ib chiqa adigan a’si di
[7].
Uning a aziga ko‘ a, umumiy moslashu sind omi (s ess) ba cha i ik
o ganizmla ga xosdi . Moslashu ning umumiy nospe si ik eaksiyasi quyidagila ni
o‘z ichiga oladi: buy ak us i bezi po‘s log‘i, ay isimon bez ( imus) a lim a ugunla i
aolligining oshishi, oshqozon-ichak ak i shilliq qa a ida kichik ya ala ning paydo
154
bo‘lishi - bu iziologik o‘zga ishla iadasidi [7].
Gans Sele s essning uch bosqichini aj a ib ko‘ sa gan:
Xa o i bosqichi. Bu bosqichda o ganizm o‘ziga xos bo‘lmagan qandaydi
omilga duch keladi a unga moslashishga ha aka qiladi. Faollash i ish boshlanadi
Xa ejimi: haddan ashqa i so uq, juda qo‘ qinchli, og‘ iqli, xa li a
hokazo. Shundan so‘ng o ganizm sa a ba bo‘ladi, o‘z-o‘zini boshqa ish
mexanizmla i ishga ushadi. Aga himoya eaksiyala i sama ali bo‘lsa a
s esso ning a’si i kamaysa yoki o‘x asa, o ganizm no mal hola ga qay adi,
ash ish pasayadi. Ko‘pchilik s essla shu bosqichda ba a a e iladi.
1. Moslashish ( ezis en lik) bosqichi. Bu bosqichda yangi sha oi la ga
moslashish o‘y be adi. Mazku bosqich s esso ning uzoq mudda li a’si i
na ijasida, o ganizmning himoya eaksiyala ini qo‘llab-qu a lash za u a i
ug‘ilganda yuzaga keladi. Moslashu zaxi ala i mu ozana li a zda
sa lanadi. Ushbu bosqichda inson aziya dan chiqishning eng maqbul
yo‘lla ini ahlil qilish a izlashga qodi bo‘ladi.
2. Holdan oyish bosqichi. Aga s esso uzoq aq da omida a’si ko‘ sa sa,
go monal esu sla ugaydi a moslashish izimla i ishdan chiqadi.
O ganizmning qa shilik ko‘ sa ish qobiliya i sezila li da ajada pasayadi.
Aynan shu bosqichda s ess u ayli kelib chiqadigan kasallikla namoyon
bo‘ladi [4].
S ess iziologiyasi 1930-yilla dayoq Gans Sele omonidan o‘ ganilgan edi.
Inson s esso bilan o‘qnashganda simpa ik asab izimi aollashadi: gipo alamus
buy ak us i bezi po‘s log‘ining "s ess go monla i" - ad enalin (qo‘ qu hola ida) a
no ad enalin (g‘azab hola ida) aj alishini kel i ib chiqa adi. Mualli ning ik icha,
s ess bilan o‘qnashganda o ganizmning asosiy azi asi:
"yashab qolish"! Axi , dushman kuchli oq bo‘lsa, xa dan qochish yoki
ku ashish uchun o ganizmning ba cha esu sla ini bi lahzada sa a ba qilish ke ak.
Yu ak ez oq u adi, ko‘z qo achiqla i kengayadi, mushakla a anglashadi, na as
olish ezlashib yuzaki bo‘lib qoladi, o ganizmning ba cha zaxi ala i sa a ba e iladi,
odam qochishga yoki ku ashishga shay u adi - bula ning ba chasi
"s ess go monla i" u ayli sodi bo‘ladi [6].
A suski, bunday sa a ba lik uzoq da om e olmaydi, anadagi ene giya
zaxi ala i ugaydi a shunda pa asimpa ik asab izimi ishga ushadi. U o ganizmda
qa ama-qa shi eaksiyani - bo‘shashish a esu sla ni iklashni kel i ib chiqa adi, bu
ja ayon
155
uyqu a dam olish pay ida sodi bo‘ladi.
Gans Sele oydali s ess - eus ess a za a li - dis essni aj a ib ko‘ sa gan [3].
Eus ess ijobiy his- uyg‘ula a ij imoiy muhi ning inson ha aka la ini ma’qullashi
na ijasida yuzaga kelishi mumkin. Foydali s ess o ganizmning himoya kuchla ini
sa a ba e ishga yo dam be adi. Inson oldindagi muammo a azi ala ni anglaydi,
ula ni hal e ish yo‘lla ini biladi a ijobiy na ijaga in iladi. Ammo ba cha ijobiy
xususiya la iga qa amay, eus ess ham za a li hodisaga aylanishi mumkin. Masalan,
saloma lik zai bo‘lsa, ku ilmagan, ha o yoqimli xaba dan ham yu ak xu ujini boshdan
kechi ish mumkin - ka a yu uq, o‘g‘lining a miyadan ku ilmaganda qay ishi a shu
kabila .
Ijobiy his- uyg‘ula a ma’qullashning yo‘qligi yoki salbiy a’si ning sezila li
kuchi u ayli s ess za a li shakl - dis essga aylanadi. Dis ess asab izimini holdan
oydi adi a bu un o ganizmni ishdan chiqa adi, ayniqsa immuni e izimiga za a
ye kazadi. S ess hola ida odam in eksiyala ga ko‘p oq chalinadi, chunki immuni e
hujay ala ining ishlab chiqa ilishi sezila li da ajada pasayadi. Bu hola su unkali usga
ki ishi mumkin.
Qisqa mudda li (o‘ ki ) a uzoq mudda li (su unkali) s essla inson
saloma ligiga u licha a’si ko‘ sa adi. Qisqa mudda li s ess ez, ku ilmaganda a
o‘sa dan namoyon bo‘ladi. U odamla da ham, hay onla da ham bi xil e olyu sion
mexanizm asosida kechadi. O‘ ki s essning eng yuqo i da ajasi shok hisoblanadi.
Aga odam aziya ni boshqa a olmasa, qisqa mudda li s ess su unkali s essga
aylanadi, bu esa og‘i oq oqiba la ga olib keladi.
Ame ikalik psixolog R. Laza us eng umumiy asni ni akli qilib, iziologik a
psixoemo sional s essni aj a ib ko‘ sa di. Fiziologik s essla insonga salbiy omilla :
yuqo i ha o a , og‘ iq, ochlik a boshqala be osi a a’si e ganda yuzaga keladi [8].
Ruhiy a xulq-a o ko‘ inishla ining o‘zga ish doi asi bo‘lib, u biokimyo iy,
iziologik ko‘ sa kichla ning aniq nospe si ik o‘zga ishla i a boshqa eaksiyala bilan
bi ga kechadi. V.A. Bod o psixologik s essni shunday ja ayon si a ida ko‘ ib
chiqadiki, bunda shaxs a o -muhi alabla ini o‘z esu sla i a yuzaga kelgan
muammoli aziya ni hal qilish eh imolidan kelib chiqqan holda baholaydi. Bu esa
s essga ja ob be ishdagi indi idual a qla ni belgilaydi [1].
R. Sapolskining a’kidlashicha, psixologik s ess aqa insonla ga xos hodisadi .
Odamla aqa o‘z ik la i asosida juda kuchli his- uyg‘ula ni boshdan kechi ishga
qodi . Bi oq bu kuchli hissiyo la o ganizmda egishli eaksiyala ni ham qo‘zg‘a adi.
Mualli ning ik icha, biz ashqi omondan hech na sa qilmasligimiz mumkin, ammo
ongimizda u li xil salbiy aziya la ni asa u qilamiz. Ya’ni, o‘z ik la imiz bilan
s essga ja ob be ishni o‘zimiz ishga ushi amiz. Ha bi kishining hayo ida: "Aga
im ihondan yiqilsam-chi, hisobo ni o‘z aq ida opshi a olmasam-chi, ipo eka o‘lo ini
o‘lay olmasam-chi, o‘limga olib keladigan kasallikka chalinib qolsam-chi..." kabi
156
ik la paydo bo‘lgan. Hali hech qanday qo‘ qinchli a aloka li na sa sodi bo‘lmagan
bo‘lsa-da, inson allaqachon s essni boshdan kechi adi. Biz o‘zimiz sodi bo‘lishi
mumkin bo‘lgan oqeadan qo‘ qib, s essga ja ob be ish ja ayonini aollash i amiz
[6].
Ha bi o ganizm o‘ziga xos indi idual: uhiya , u mush a zi, gene ik me os,
shaxsiy xususiya la . Shu bois, ayni bi omil bi o kishiga a’si qilmasligi yoki
ahamiya siz a’si ko‘ sa ishi mumkin. Ayni pay da, boshqa bi kishi xuddi shu
omilning a’si iga oson be ilib, ha o ushkunlik hola la iga a psixosoma ik
kasallikla ga chalinishi mumkin. Demak, s ess a’si i u licha bo‘lishi mumkin -
kay iya ning ozgina o‘zga ishidan o ib o oshqozon ya asi yoki yu ak xu uji kabi
jiddiy kasallikla gacha [7].
Tadqiqo muammosi bo‘yicha adabiyo la ni naza iy ko‘ ib chiqish na ijasida biz
hozi gi kunda s ess eaksiyala ini s essning xulq-a o , aqliy, iziologik a hissiy
ko‘ inishla iga aj a ish eng an’ana iy usul ekanligini aniqladik [7].
S essning xulq-a o ko‘ inishla iga oda da uyqu bilan bog‘liq muammola
(uzoq mudda uxlay olmaslik, uyqusizlik); odamla bilan, ha o yaqinla i a
qa indoshla i bilan ham muloqo qilishni is amaslik, bi o ish qilishga xohish yo‘qligi;
uyqudan keyin ham yo‘qolmaydigan su unkali cha choq; lanjlik, holsizlik ki adi.
Aqliy ko‘ inishla diqqa ni bi na saga qa a ish, ik ni jamlashning
imkonsizligini ko‘ sa adi. Bundan ashqa i, xo i a a e’ ibo bilan bog‘liq muammola
kuza iladi.
Fiziologik ko‘ inishla qon bosimining ko‘ a ilishi, oshqozon-ichak izimi
aoliya ining buzilishi, yu ak u ishining ezlashishi bilan namoyon bo‘ladi.
Jahldo lik, doimiy ash ish, xa o i , asabiylashish; kay iya ning ez- ez o‘zga ib
u ishi hissiy s ess belgila idi .
S essning eng keng a qalgan sababla i quyidagila di : u li xil nizola (ish
joyida, oilada a boshqa joyla da); o‘zidan no ozilik - ashqi ko‘ inishi, yu uqla i a
o‘zini namoyon e ishi, yolg‘izligi; moliya iy muammola ; haddan ashqa i cha chash,
keskin ish jad ali [3].
Shunday qilib, s ess o ganizmning a o -muhi ga moslashishining e olyu sion
mexanizmidi . U o‘zining i ojlanish bosqichla i, asni i, aloma la i a kelib chiqish
sababla iga ega. Psixologla ning a’kidlashicha, uzoq mudda li kechinmala a xa o i
inson uhiya iga salbiy a’si ko‘ sa adi. Shu sababli, s essni o‘z aq ida aniqlash a
uni o‘g‘ i boshqa ish, su unkali s essga aylanishiga yo‘l qo‘ymaslik muhimdi .
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Bod o V.A. Psixologik s ess: i ojlanish a yengish. - M.: PER SE, 2006. ‒
528 b.
2. Ki aye -Smik L.A. S ess psixologiyasi. - M.: Nauka, 1983. ‒368 b.
157
3. S ess psixologiyasi a uning oldini olish usulla i: o‘qu -uslubiy qo‘llanma /
Mualli la : V.R. Bildano a, G.K. Bise o a, G.R. Shagi alee a. ‒Yelabuga:
YeI KFU nash iyo i, 2015. - 142 b.
4. S ess psixologiyasi: o‘qu -uslubiy qo‘llanma [Elek on manba] / uzu chi
K.S. Ka asho a. - K asnoya sk: Sibi ede al uni e si e i, 2012. 1 CD-ROM.
5. Rusalo a M.N. Insonning hissiy eaksiyala ini ekspe imen al o‘ ganish. - M.:
Nauka, 1979. ‒170 b.
6. Sapolski R. S ess psixologiyasi. ‒3-nash . ‒SPb: Pi e , 2022. - 480 b.
7. Shche ba ix Yu.V. S ess psixologiyasi a uza ish usulla i. ‒SPb:
8. Pi e , 2006. ‒256 b.
9. Yako le Ye.V., Leon e O.V., Gne ishe Ye.N. S ess psixologiyasi: o‘qu
qo‘llanma. - SPb.: Ye OsIH MPA qoshidagi Uni e si e nash iyo i, 2020. - 94
b.
