189
INGLIZ TILINI O‘RGANISHDA PSIXOLOGIK TO‘SIQLAR VA ULARNI
BARTARAF QILISH USULLARI
Kon a bae a Ayjamal Baza bae na
O‘zMPU Psixologiya ka ed asi o‘qi u chisi
Ib agimo a Dildo a No mumino na
O‘zMPU “Xo ijiy il a adabiyo : ingliz ili” yo‘nalishi 1-bosqich alabasi
ANOTATSIYA: Maqolada ingliz ilini o‘ ganish ja ayonida uch aydigan
psixologik o‘siqla – qo‘ qu , ishonchsizlik a mo i a siya ye ishmasligihaqida so‘z
yu i iladi . shuningdek, S ephan K ashen, Robe Ga dne a Le ygo skiy kabi
mashhu olimla ning naza iyala i asosida ushbu muammola ning ilmiy izohi
be ilgan . Maqolada psixologik muhi , in eg a i e mo i a siya a ij imoiy qo‘llab
qu a lash il o‘ ganish sama ado ligini oshi u chi asosiy omilla si a ida ko‘ sa ib
o‘ ilgan.
KALIT SO‘ZLAR: ingliz ili, psixologik o‘siq , mo i a siya, ishonch,
muloqo .
Bugungi globallashu da ida xo ijiy illa ni, xususan, ingliz ilini mukammal
oʻ ganish ha bi yosh uchun za u iy eh iyojga aylanmoqda. P eziden imiz Sha ka
Mi ziyoye ham bu masalaga alohida eʼ ibo qa a ib, bi nu qida shunday degan edi:
“Bugungi kunda che illa ini, a alo ingliz ilini pux a bilish – bu yoshla imiz uchun
zamon alabi, ula ning hayo da oʻz oʻ nini opishi, dunyo miqyosida aqoba ba dosh
boʻlishi uchun eng ka a imkoniya di ”. Ushbu ik ingliz ilini oʻ ganish na aqa aʼlim
sohasida, balki shaxsiy a aqqiyo da ham hal qilu chi ahamiya ga ega ekanligini
koʻ sa adi [1]. Bi oq amaliyo shuni koʻ sa adiki, koʻplab alabala a oʻqu chila ilni
oʻ ganish ja ayonida maʼlum psixologik oʻsiqla bilan oʻqnash keladila . Tilni
mu a aqiya li oʻ ganishda mo i a siya a i oda iy si a la ning ahamiya i ham muhim.
Masalan, Ryan a Deci omonidan ishlab chiqilgan O‘zini-o‘zi belgilash naza iyasiga
ko‘ a, il o‘ ganu chi shaxsning ichki mo i a siyasi (qiziqish, o‘zini i ojlan i ish
is agi) ashqi mo i a siyaga (im ihon opshi ish, g an yu ish) qa aganda uzoq mudda li
a ba qa o na ijala be adi.
Til oʻ ganishdagi psixologik muammola ning asosiyla idan bi i – bu
kommunika i qoʻ qu di . Oʻqu chi yoki alaba ingliz ilida gapi ish ja ayonida xa o
qilishdan choʻchiydi, bu esa uning e kin ik bildi ishiga oʻsqinlik qiladi. Mashhu
ilshunos olim S ephen K ashen oʻzining “A ec i e Fil e Hypo hesis” naza iyasida
bunday hola ni “ aʼsi chan il ” deb a aydi. Uning aʼkidlashicha, insonning hissiy
hola i – qoʻ qu , uya , ishonchsizlik da ajasi – il oʻzlash i ish ja ayoniga be osi a aʼsi
qiladi [2; 30-b]. Aga alaba oʻzini e kin his qilmasa, eng yaxshi me odik aʼlim ham
190
ku ilgan na ijani be maydi, chunki il oʻ ganishga ke akli bilim miyasining mos
qismla iga ye ib bo maydi.
Mo i a siya ham il oʻ ganishda asosiy omilla dan bi idi . Robe Ga dne oʻz
adqiqo la ida mo i a siyaning ikki u ini – ins umen al a in eg a i mo i a siyani –
a qlab be adi [3; 10-15-b]. Unga koʻ a, ingliz ilini aqa im ihondan oʻ ish yoki ish
opish uchun oʻ ganayo gan shaxsla ilni qisqa mudda da oʻ ganishi mumkin, bi oq bu
chuqu a ba qa o na ija be maydi. Aksincha, ingliz ilini madaniya , adabiyo a
milliy uhni anglash uchun oʻ ganayo gan alabala yanada sama ali na ijala ga
e ishadila . Demak, oʻqi u chila a o a-onala il oʻ ganishda bolala ga aqa amaliy
emas, balki maʼna iy a madaniy maqsadla ni ham koʻ sa ib be a olishla i muhimdi .
Yana bi muhim psixologik jiha – bu oʻqu chining oʻziga boʻlgan ishonchi.
Mashhu psixolog Le Vygo skiy oʻzining “Yaqqol i ojlanish da ajasi” a “Yaqqol
i ojlanish zonasi” naza iyala ida o‘qu chi aqa oʻz kuchi bilangina emas, balki us oz
a doʻs la yo dami bilan ham i ojlanishini aʼkidlaydi [4; 85-87-b]. Demak, ingliz
ilini oʻ ganishda ham alaba o‘qi u chi ahba ligida yoki hamko likdagi
mashgʻulo la da yanada yuqo i na ijala ga e ishadi. Bunday yondashu oʻqu chining
oʻziga ishonchini oshi adi, psixologik qoʻ qu ini kamay i adi a muloqo da e kin
boʻlishiga yo dam be adi.
Ame ikalik psixolog S ephen K ashenning “Tushuna li inpu ” naza iyasi ham
shuni ko‘ sa adiki, inson yangi ilni sama ali o‘zlash i ishi uchun il ma e iali bi oz
mu akkab, ammo ushuna li bo‘lishi ke ak. Demak, il o‘ ganu chi na juda oson, na
juda qiyin ma nla ga duch kelishi lozim — o‘ acha mu akkablikdagi ma e ialla eng
sama ali bo‘ladi.
Shuni ham aʼkidlash ke akki, psixologik oʻsiqla ni yengishda ij imoiy
muhi ning oli beqiyosdi . Aga sin yoki gu uhda doʻs ona a qoʻllab-qu a lo chi
muhi ya a ilsa, oʻqu chi oʻzini e kin oq his qiladi. Aksincha, anqidiy a keskin
muhi da esa uning il oʻ ganishga boʻlgan ish iyoqi susayadi. Shu bois, oʻqi u chila ga
na aqa g amma ik qoidala ni oʻ ga ish, balki ijobiy psixologik muhi ni shakllan i ish
azi asi ham yukla iladi. O‘zbekis onlik adqiqo chi Xolbeko Sh. (2019) ham ingliz
ilini o‘ ganishda psixologik ayyo ga lik a o‘ziga ishonchning olini a’kidlagan.
Uning ik icha, ko‘plab alabala ilni bilmasligidan ko‘ a, uni o‘ ganishda “qo‘ qish”
yoki “xa o qilishdan uyalish” sababli qiyinchilikla ga duch keladi.
Yaponiya olimasi Naoko Taguchi (2011) o‘z adqiqo ida il o‘ ganu chila ning
kommunika i kompe ensiyasini o‘ ganib, shunday xulosaga keladi: aqa g amma ik
bilim ye a li emas, balki ilni eal muloqo da ishla ish ko‘nikmasi ham shakllanishi
za u . Bu esa psixologik e kinlik, xa odan qo‘ qmaslik a ij imoiy aollik bilan
chamba chas bog‘liq.
191
Ingliz ilini oʻ ganishda psixologik oʻsiqla – qoʻ qu , ishonchsizlik, mo i a siya
ye ishmasligi – ja ayonni sezila li da ajada sekinlash i ishi mumkin. Ammo ula ga
qa shi ku ashish yoʻlla i ma jud: ijobiy psixologik muhi ya a ish, in eg a i
mo i a siyani kuchay i ish, us oz a engdoshla yo damini sama ali ashkil qilish.
Ingliz ilini oʻ ganishda psixologik o‘siqla ni yengish usulla i quyidagicha:
·O‘ ganu chida o‘g‘ i mo i a siyani shakllan i ish - il o‘ ganishda shaxsiy
maqsadla ni aniqlash juda muhim. Masalan, ish, a’lim yoki shaxsiy i ojlanish
uchun ingliz ilini bilish za u ligi mo i a siya be adi.
·Psixologik mashqla a o‘z-o‘zini ishon i ish - O‘z-o‘zini ishon i ish
(a i ma ion) mashqla i o qali o‘qu chi o‘ziga ishonchni oshi ishi mumkin. Bu
me od il o‘ ganishdagi qo‘ qu ni kamay i adi.
·Rol o‘yinla i a amaliy mashg‘ulo la - ingliz ilini o‘ ga ishda eal aziya la ga
asoslangan ol o‘yinla i o‘qu chila ning ish i okini oshi adi a ula ni aol
bo‘lishga undaydi.
·S essni kamay i ish usulla i - medi a siya, na as mashqla i a dam olish
exnikala i o qali o‘qu chila da paydo bo‘ladigan s essni kamay i ish mumkin.
·O‘zini ag‘ba lan i ish - ha bi kichik yu uq uchun o‘zini muko o lash o qali
o‘qu chi o‘zining mu a aqiya ini qad laydi a yanada ko‘p oq o‘ ganishga
in iladi.
Xulosa qilib ay ganda, ingliz ilini o‘ ganishda psixologik o‘siqla abiiy
ja ayon hisoblanadi. Ammo o‘g‘ i yondashu , mo i a siya, ijobiy muhi a zamona iy
usulla o qali bu o‘siqla ni yengish mumkin. O‘qu chila ga ko‘maklashish, ula ni
ag‘ba lan i ish a ula ning o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshi ish o qali il o‘ ganish
sama ado ligini sezila li da ajada oshi ish mumkin. Demak, psixologik oʻsiqla ni
yengish na aqa ingliz ilini oʻ ganish ja ayonini yengillash i adi, balki yoshla ning
in ellek ual salohiya ini, ula ning jamiya da oʻz oʻ nini opishini ham aʼminlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sha ka Mi ziyoye . Oʻzbekis on Respublikasi P eziden i nu qi. (2020-yil,
yoshla ga bagʻishlangan yigʻilishda).
2. S ephen K ashen. P inciples and P ac ice in Second Language Acquisi ion.
Pe gamon P ess, 1982. (A ec i e Fil e Hypo hesis).
3. Robe C. Ga dne . In eg a i e Mo i a ion and Second Language Acquisi ion.
Uni e si y o Wes e n On a io, 1985. (Mo i a ion in Second Language
Lea ning).
4. Le Vygo sky. Mind in Socie y: The De elopmen o Highe Psychological
P ocesses. Ha a d Uni e si y P ess, 1978. (In e ac ion be ween Lea ning and
De elopmen ).
