192
KASBIY IDENTIFIKATSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK
STRATEGIYALARI
Ku bono Munis Umi beko ich
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch da la uni e si e ining
mus aqil izlanu chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada bo‘lajak kasb a’limi o‘qi u chila ining kasbiy
iden i ika siyasini shakllan i ish a i ojlan i ishning psixologik s a egiyala i ahlil
e iladi. Shaxsiy o‘sish, kasbiy mo i a siya, o‘zini anglash, kasbiy qad iya la kabi
omilla asosida kasbiy iden i ika siya ja ayoniga a’si e u chi psixologik
yondashu la aniqlangan. Tadqiqo da inno a sion me odla a psixologik eningla
o qali kasbiy iden i ika siyani i ojlan i ish mexanizmla i asoslab be iladi.
Kali so‘zla :kasbiy iden i ika siya, psixologik s a egiyala , mo i a siya, o‘zini
anglash, kasbiy ayyo ga lik.
Bugungi kunda a’lim izimida si a li o‘zga ishla ga e ishish uchun pedagogik
kad la ning na aqa bilim da ajasi, balki ula ning kasbiy iden i ika siyasi ham muhim
ahamiya kasb e adi. Ayniqsa, kasb a’limi yo‘nalishidagi bo‘lajak o‘qi u chila ning
o‘z kasbiga nisba an munosaba i, o‘zini shu kasb akili si a ida qabul qilishi – bu
ula ning kasbiy iden i ika siya ja ayonining muhim bosqichidi . Mazku maqolada shu
ja ayonni i ojlan i ishga xizma qilu chi psixologik s a egiyala ahlil qilinadi. Yangi
O‘zbekis onning 2022-2026-yilla ga a aqqiyo s a egiyasining o‘ inchi bo‘limida
quyidagicha a’kidlangan, mak abla da a’lim si a ini oshi ish, pedagogkad la ning
bilimi a malakasini xalqa o da ajaga olib chiqish. Mak abla ni i ojlan i ish milliy
das u ini jo iy e ish o qali xalq a’limi izimida qo‘shimcha 1,2 million o‟qu chi o‘ ni
ya a ish. 2026-yilga qada o‘qu das u la i a da slikla ni ilg‘o xo ijiy aj iba asosida
o‘la qay a ko‘ ib chiqib, amalda jo iy e ish masalala iga alohida e’ ibo qa a ilgan.
Bugungi kunda a’lim izimi ezko o‘zga ishla a inno a siyala da ida aol
ish i ok e ishni alab qiladi. O‘qi u chila ning kasbiy iden i ika siyasini
mus ahkamlash ula ni yangi pedagogik exnologiyala a me odla ga ochiq,
o„zga ishla ga ayyo shaxsla si a ida shakllan i ishga yo dam be adi. Boshlang‘ich
sin o‘qi u chila i bolala ning bi inchi a’lim olish bosqichida ula ning dunyoqa ashi,
axloqiy-ij imoiy qad iya la ini shakllan i ishda asosiy ol o‘ynaydi. Shuning uchun,
ula ning kasbiy iden i ika siyasi da ajasi jamiya ning kelajak a lodini a biyalash a
madaniy i ojlanishida ka a ahamiya kasb e adi. Ushbu omilla ni chuqu o‘ ganish
a qo‘llash o qali a’lim izimida si a li o‘zga ishla ga e ishish mumkin
bo‘ladi.Shuningdek, o‘qi u chila ning shaxsiy a p o essional i ojlanishi, da s be ish
ja ayonining inno a sion yondoshu la bilan boyi ilishi umumiy a’lim izimining
yanada mus ahkamlanishi a’minlanadi.
193
Kasbiy iden i ika siya – bu shaxsning o‘zini ma’lum bi kasb akili si a ida
anglash ja ayonidi . Bu ja ayon o qali shaxs o‘zining kasbiy qad iya la ini, azi ala ini
a ij imoiy olini chuqu anglaydi. Zamona iy psixologiyada kasbiy iden i ika siyaga
indi idual, ij imoiy-psixologik, madaniy a mo i a sion yondashu la ma jud.
Kasbiy ma’lumo bilan a’minlanganlik shaklla i –kasbiy axbo o ga egalik qilish
shunday yo‘lga qo‘yilishi ke akki, bunda o‘qu chila kasb haqida ke akli bilimla ga
ega bo‘lsinla hamda keyinchalik shu bilimla kasbiy jiha dan o‘zini o‘zi aniqlash
chog‘ida asos bo‘lib xizma qilsin. O‘qu chila omonidan is algan axbo o ga xususan,
kasbiy yo‘nalgan xa ak e idagi axbo o ga egalik ma’lum bi sha la ga ioya
qilingandagina sama ali bo‘ladi. Bi inchidan o‘qu chila da kasbiy axbo o li ma e ialni
id ok qilishga ijobiy munosaba ni shakllan i ish lozim. O‘qu chila uchun akli
e ilayo gan ma’lumo la ula uchun ushuna li bo‘lishi lozim. Ma’lumo li ma e ial ham
mazmunan ham shaklan o‘qu chila ning yosh a a’lim olish xususiya la ini hisobga
olgan holda be ilishi ke ak. Ma’lumo ni be ishda maxsus e minalogiya yoki
exnologik ma’lumo la haddan ziyod ko‘p bo‘lmasligi ma’qul, chunki u ushuna siz
bo‘lib qolishi mumkin. Ikkinchidan o‘qu chila da kasbga nisba an ongli adek a
munosaba ni shakllan i ish uchun axbo o ni o‘g‘ i ye kazish lozim. U na aqa
ushuna li balki ob’ek i bo‘lmog‘i lozim. Kasbiy ma’lumo ni sama ali amalga
oshi ish uchun kasbga yo‘nal i u chi psixolog quyidagila ga amal qilishi ke ak:
-hududning kad la ga bo‘lgan hamda ishlab chiqa ishning kelajakdagi a hozi gi
kun alabla ini bilish;
-ma`lumo li ma e ialla ni zamona iy a zda ayyo lash ya’ni o‘qu qo‘llanmala,
kasbga yo‘nal i ish a oqla i a boshqala .
-kasbiy yo‘nalganlik bo‘yicha a siya e iladigan adabiyo la o‘yxa iga ega
bo‘lish.
Kasbiy ayyo ga lik deganda “ aoliya ning ma’lum bi sohasidagi ishla ni
baja ishga imkon be adigan maxsus bilim, ko‘nikma a malakala majmui ushuniladi.
Kasbiy ayyo ga lik mehna ja ayonida, malaka oshi ish izimida a o‘z-o‘zini
a biyalash o qali akomillash i iladi [1]. Oliy a’lim izimida ba cha kasbla bo‘yicha
malakali mu axassisla ni ayyo lashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Ta’lim
muassasala ida o‘qu ja ayoni a’lim olu chila ning indi idual a yosh xususiya la ini
hisobga olgan holda ashkil e iladi.
Psixologik s a egiyala – bu shaxsning o‘zini i ojlan i ish, muammola ni hal
qilish a maqsadla ga e ishishdagi ongli yo‘lla idi . Kasbiy iden i ika siyani
i ojlan i ishda quyidagi s a egiyala muhim:
·O‘z-o‘zini anglash s a egiyala i
·Mo i a sion s a egiyala
·Emosional ba qa o lik s a egiyala i
·Ij imoiy olla ni o‘zlash i ish s a egiyala i
194
Bo‘lajak kasb a’limi o‘qi u chila ining kasbiy iden i ika siyasini
i ojlan i ishda psixologik eningla , e leksi suhba la , men o lik izimi, kasbiy
aoliya ga yaqinlash i ish (p ak ik mashg‘ulo la ) asosiy ol o‘ynaydi. Ula ning kasbiy
o ien a siyasini kuchay i ish uchun o‘z-o‘zini baholash exnikala i, kasbiy ideal
modella ni o‘ ganish muhim.
Pedagogik aoliya ni ye a licha yuqo i da ajada amalga oshi a oladigan,
o‘qu chila ning o‘qi ilganligi a a biyalanganligida yaxshi na ijala ga e ishadigan
hamda shaxs si a ida o‘zini yuzaga chiqa a oladigan o‘qi u chi kasbiy kompe en li
bo‘lib hisoblanadi [12-18]. - kasbiy pedagogik bilimla bilan; - kasbiy pedagogik
maho a bilan; - o‘qi u chining ham bilish sohasiga, ham mo i a sion sohasiga egishli
bo‘lgan kasbiy ahamiya li si a la i bilan; - kasbiy pedagogik pozi siyasi bilan; -
o‘qi u chining xulq-a o ini belgilaydigan (o‘qu chila ga, o‘ziga, hamkasbla iga)
ba qa o munosaba la i izimi bilan. O‘qi ish ja ayonida shakllan i iladigan bilim,
maho a a ko‘nikmala ko‘pincha eal hayo dagi aziya la da ke aksiz bo‘lib qoadi.
Ula ning bunday o‘ziga xosligi bo‘lajak o‘qi u chila ning eng bi inchi o‘ inda,
moslashu chan, mobil bilimla i a ula dan u li xil, shu jumladan, ipik bo‘lmagan
aziya la da ham oydalana olish maho a ining shakllan i ilishiga qa a iladigan kasbiy
hamda me odik ayyo ga ligi mazmuniga bo‘lgan o‘ziga xos alabla ni bi inchi o‘ inga
olib chiqadi
Shaxs kasbda o' ganishni kuza ish uchun ij imoiy olla ni o' ganish juda muhim.
Bo'lajak o'qi u chila ni eal o'qu muhi iga yaqinlash i ish o qali ula o'qi u chi
si a ida dizayn qila oladi. amaliyo la na ija be adi:
Pedagogik amaliyo – mak abda yoki kollejda amaliy mashg'ulo la olib bo ish;
Men o lik das u la i – aj ibali us ozla bilan “junio -senio ” uslubidagi
hamko lik;
Rol o'yinla i a eningla – alabala ning muayyan pedagogik o'zini sinab
ko' ishi.
Bu s a egiyala alabaning kasbiy o'zligiga chuqu oq ki ib bo ishiga xizma
qiladi.
Bo'lajak o'qi u chining kasbiy iden i ika siyasi aqa aj iba aj ibala ga emas,
balki s ess a ha aka ga qa shi u ishga ha aka qilish ham bog'liq.
S essni yengish bo'yicha da olash eningla ,
Hissiy in ellek ni i ojlan i u chi mashg'ulo la ,
Jamoa iy qo'llab-qu a lashni ashkil qilish za u .
Bu xodimla o qali alabala da yo damlik, ishonch a ba qa o lik i ojlanadi.
Ha bi kasbiy alaba o'zining kasbiy yo'lini po elini ko' sa ishda olib bo ishi a siya
qilish. Po olio ki i iladi:
Yozilgan esse, kasbiy eja a ejala ;
O' ilgan eningla , maho a da sla i, amaliyo usulla i;
195
O'zo'zini ma e ialla a mulohazala .
Bu usul o'zga ish a o'sish dinamikasini alabaning o'zi nazo a qilish uchun
imkoniya la i.2024–2025 o‘qu yilida U ganch Da la Uni e si e ining exnologik
a’lim yo‘nalishi alabala i o‘ asida psixologik s a egiyala ga asoslangan me odik
ekspe imen o‘ kazildi. Na ijada, s a egiyala ni qo‘llagan gu uhda kasbiy
iden i ika siya ko‘ sa kichla i 24% ga oshgan.
Kasbiy iden i ika siyani shakllan i ish a i ojlan i ish uzoq mudda li psixologik
ja ayon bo‘lib, bu ja ayonga izimli yondashu za u . Ta’lim muassasala ida indi idual
psixologik yondashu la , mun azam eningla a mo i a sion das u la ni jo iy e ish –
bo‘lajak o‘qi u chila ning kasbiy o‘sishini a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Бодалев А.А. Личность и общение. — М.: Педагогика, 1981.
2. Абульханова-Славская К.А. Стратегии жизни. — М.: Мысль, 1991.
3. Маркова А.К. Психология профессионализма. — М.: Знание, 1996.
4. Эркинаева Н. Касбий психологик ayyo ga lik asosla i. – Тошкент: TDPU,
2020
5. Mahkamo a Z. Kasbiy i ojlanishning psixologik mexanizmla i. —
Sama qand, 2021.
6.Ginzbu g M. P o essional Iden i y: De elopmen and Resea ch T ends. —
Psychology Jou nal, 2018.
7.Хасанов, А.А. Межпредметные связи и их функции / А.А. Хасанов //
Отечественная и зарубежная педагогика. – 2012. - № 2 (5). – С. 130-132.
8. Жаббаров Рустам Равшанович (2019) Использование педагогического
потенциала народных художественных промыслов как средства развития
творческих способностей учащихся. INTERNATIONAL SCIENTIFIC
PRACTICAL CONFERENCE "Imp o emen o he s a e and non-s a e p eschool
educa ion sec o s: new o ms and educa ion con en ". pp-144-146.
9. Абдуллина О. А. Общепедагогическая подготовка учителя в системе
высшего педагогического образования / О. А. Абдуллина. М.: Просвещение,
1990. 141 с.
10.Чернявская А.П. Психологическое консультирование по
профессиональной ориентации. М., 2001.
