196
TALABALARNING INTELLEKTUAL KO‘NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI ORQALI INGLIZ TILI DARSLARIDA
O‘QUVCHILAR FAOLLIGINI OSHIRISH
Allanaza o a Sadoka
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch da la uni e si e i
mus aqil izlanu chisi
Anno a siya: Ushbu adqiqo da ame ikalik psixolog Go a d Ga dne ning ko‘p
sonli in ellek la naza iyasi doi asida boshlang‘ich sin ingliz ili o‘qi u chisining
ejalash i ilgan aoliya i, oydalanilgan ma e ialla i a o‘qi ish s a egiyala i ahlil
qilindi. Tadqiqo da ko‘plab in ellek u la ini i ojlan i ishga qa a ilgan aoliya la
aniqlanib, ula ning sin dagi amaliy qo‘llanilishi a mu ozana i o‘ ganildi. Na ijala
ingliz ili da sla ida ling is ik in ellek ga ko‘p oq u g‘u be ilishi, boshqa in ellek
u la ining ye a li da ajada hisobga olinmasligini ko‘ sa di. Tadqiqo o‘qi u chila ga
da sla ni yanada xilma-xil, o‘yinli a dinamik usulla da ashkil qilishni a siya qiladi,
shuningdek, ba cha o‘qu chila ning in ellek u iga moslashgan aoliya la ni jo iy
e ish za u ligini a’kidlaydi.
Kali so‘z: Ko‘p sonli in ellek la naza iyasi, Ingliz ili o‘qi ish, In ellek u la i,
Ling is ik in ellek , Tana-kines e ik in ellek , Ta’limda xilma-xillik, Da sla ni
ejalash i ish.
Zamona iy a’lim ja ayonida ha bi o‘qu chining indi idual xususiya la i a
o‘ ganish uslubla ini hisobga olish muhim ahamiya kasb e adi. Ame ikalik psixolog
Go a d Ga dne omonidan ilga i su ilgan ko‘p sonli in ellek la naza iyasi a’limda
yangi yondashu ni aqdim e ib, inson in ellek ining u li jiha la ini i ojlan i ishga
e’ ibo qa a adi. Ga dne ning ik icha, in ellek aqa an’ana iy ling is ik a man iqiy-
ma ema ik ko‘nikmala bilan cheklanmay, balki musiqiy, azo iy, ana-kines e ik,
ichki shaxsiy, shaxsla a o a na u alis ik kabi boshqa u la i ham ma jud.
Ame ikalik psixolog Go a d Ga dne ik iga ko‘ a, in ellek ning kamida
sakkiz a u i ma jud: ling is ik, man iqiy-ma ema ik, musiqiy, azo iy, ana-
kines e ik, ichki shaxsiy, shaxsla a o a na u alis ik. Bi oq, Ga dne omonidan
o‘ ganilgan o‘qqizinchi in ellek , ekzis ensialis , ushbu ishning oxi iga qada hali
ugallanmagan edi, shuning uchun biz uni ushbu loyihada muhokama qilmadik.
Ma ema ika, po ugal ili a boshqa ko‘p o‘qishni alab qiladigan o‘qu
komponen la iga bag‘ishlangan o‘qu yuklamasi us unlik qiladi. Bi oq, san’a ,
jismoniy a biya a che illa i, asosan ingliz ili kabi ba’zi anla , ula ning o‘qi ilishi
keng a qalgan, shu jumladan bu un dunyoda, baholash a aoliya izimi bo‘yicha
qay a ko‘ ib chiqilishi ke ak, chunki ula da sla da ko‘p dinamikani alab qiladi. Shuni
hisobga olgan holda, ba’zi mak abla allaqachon ko‘p oq dam olish mashg‘ulo la ini
o‘zlash i dila , o‘yinla , o‘qu chila ning ko‘p oq ish i oki, an’ana iy da sla dan a q
197
qiladigan usulla ma jud. Bi oq alabala da ingliz ili o‘qi u chila ining
ejalash i ilgan aoliya i, oydalanadigan ma e ialla i a s a egiyala i bi nech a
in ellek la yondashu ini hisobga olmaydi.
Ha bi alabaning o‘zini namoyon qilish usuli bo . Ba’zila i o inchoq oq a
indi idual aoliya da yaxshi oq na ija ko‘ sa adi. Boshqala i esa o‘qi u chila
dinamikani qo‘llaganda, masalan, o‘z anala i bilan ishlay olganda yanada i odali
bo‘ladi. Bolani a biyalash yoki u li xil bolala bilan sin da osi achilik qilishning
yagona usuli yo‘q. Ha bi o‘qu yili o‘ziga xos bo‘lib, bolala bilan ishlash ula ning
o‘ziga xos xususiya la ini hu ma qilishni angla adi. Ula ning o‘ ganish, ja ob be ish
a ish i ok e ish uchun o‘z aq la i bo . Binoba in, media o o‘z sin iga a
ejalash i ilgan mashg‘ulo la ga e’ ibo li bo‘lishi ke ak, shunda ba cha bolala o‘z
imkoniya la iga ko‘ a iloji bo icha ko‘p oq za qlanishla i mumkin.
Ushbu ish alabala ning ingliz ili o‘qi u chisi omonidan ejalash i ilgan
aoliya ni ahlil qilishga qa a ilgan. Tadqiqo ning maqsadi o‘qi u chi omonidan
qo‘llaniladigan aoliya a ma e ialla ni aniqlash a a si lash, aoliya la ning bi
nech a in ellek la akli iga ja ob be ishini ahlil qilish edi. Biz quyidagi sa olla ni
o‘ aga ashladik: alabala da ingliz ili o‘qi u chisining ejalash i ilgan aoliya i,
oydalanadigan ma e ialla i a o‘qi ish s a egiyala i ko‘p sonli in ellek la ni
i ojlan i ishga in iladimi? Qanday qilib? Ushbu sa olla dan kelib chiqib, biz da sni
ejalash i ish in ellek ning ba cha u la ini hisobga olmaydi, degan a azni ilga i
su dik.
Tadqiqo ning maqsadi ingliz ili o‘qi u chisi omonidan ejalash i ilgan
aoliya , oydalanilgan ma e ialla a o‘qi ish s a egiyala ini aniqlash a
a si lashdan ibo a . Shuningdek, biz ejalash i ilgan adbi la bi nech a in ellek la ni
i ojlan i ishga e ishish-e ishmasligini ahlil qilmoqchimiz. Biz akli e ilayo gan
aoliya u la ini ula i ojlan i moqchi bo‘lgan ko‘nikmala (ling is ik,
musiqiy,man iqiy-ma ema ik, azo iy, ana-kines e ik, in ape sonal, shaxsla a o a
na u alis ik).
Xususan, biz didak ik bi lik da ida ingliz ili o‘qi u chisi omonidan akli
qilingan aoliya la ni aniqlash, ha bi aoliya ning maqsadla i a i ojlangan
ko‘nikmala ni ko‘ ib chiqish, ha bi aoliya ning maqsadla ini ko‘p sonli in ellek la
bilan bog‘lash, bunday aoliya la ni ko‘p sonli in ellek la o‘yxa i asosida oi alash
a ejalash i ishda o‘qi u chi omonidan ko‘ ib chiqilmagan in ellek u la i uchun
aoliya la ni akli qilish niya idamiz.
Bugungi dunyoda ingliz ilining ahamiya ini sezila li da ajada oshi gan
omilla dan bi i bo‘lgan globallashu ja ayonida, asosan, iq isodiyo u ayli ilni
o‘ ganishni xohlaydigan yoki o‘ ganishga muh oj bo‘lgan odamla soni ko‘paydi a
mak abla bu imkoniya dan oydalanib, ingliz ilini o‘qi ishga e’ ibo qa a dila . Ga chi
Chagas a’kidlaganidek, bu an 1937-yildan be i mak ab o‘qu das u ining bi qismi
198
hisoblanadi: Zamona iy illa , ga chi lo in ilini a zal ko‘ ish hali ham aniq bo‘lsa-da,
bi inchi ma a klassik illa ga o‘xshash pozi siyani egalladi. Ula o asida majbu iy
o‘ ganish uchun ansuz, ingliz a nemis illa i, shuningdek, ix iyo iy a ishda i alyan
ili ham bo edi; ikkinchisi o asida lo in a yunon illa i paydo bo‘ldi, ikkalasi ham
majbu iy edi [1].
O‘qu chila ning xususiya la ini kuza ishdan ashqa i, sin dagi muloqo ham
muhim ahamiya ga ega, chunki bilim almashinu i o‘qi u chi a o‘qu chi o‘ asidagi
munosaba la ning bi qismidi . Media o o‘qi u chi o‘qu chiga in izomda yo dam
be adi a uning chega ala i a sin idagi a qla ni hu ma qiladi. Souza a Fe ey a
(2020) ik iga ko‘ a, "o‘qi ish in e ak i almashinu ning disku si ssena iysidi "
[6]. Shuningdek, u ingliz ili da sla i dinamikasida yo dam be adigan dam olish
mashg‘ulo la ining dolza bligini a’kidlaydi, mazmunni in ellek ning ba cha u la iga
e ishish a ha bi o‘qu chiga ko‘p oq mo i a siyani his qilish, ish i ok e ish a
ko‘p oq o‘za o a’si qilish imkonini be ish uchun kengay i ishga mu a aq bo‘ladiю
Sil a 5 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan bolala ning o‘qi u chisi bilan o‘za o a’si i
haqida mulohazala ni akli qilishni maqsad qilgan, o‘qu chila ning i mi,
qiziqishla i, is akla i a eh iyojla i u licha bo‘lganda a’lim s a egiyala ini
a’minlash uchun ka ala ning oli asosiy ekanligini a’kidlaydi.
Ko‘p as la da omida adqiqo chila odamla ning in ellek ual da ajasini
o‘lchash usulla ini izlab kelishgan. Shi e ik iga ko‘ a, psixologik es la ning
ya a ilishi XIX as da ekspe imen al psixologiya e olyu siyasi o qali sodi bo‘lgan.
1879-yilda nemis psixologi Vund bi inchi Ekspe imen al psixologiya
labo a o iyasiga asos soldi. Keyin Gal on Da inning insonni anlash a moslash i ish
amoyilla iga asoslangan ba’zi psixologik es la ni ishlab chiqdi. Ammo aqa 1905-
yilda Bine a Simon bi inchi zamona iy az edka es ini ishlab chiqdila . Bu u dagi
es la insonning qanchalik ez a aniq yecha olishini o‘lchashga ha aka qiladi
1980-yilla da ame ikalik psixolog Go a d Ga dne ko‘plab adqiqo la dan so‘ng
ko‘p sonli in ellek la naza iyasini ilga i su di. Uning a’kidlashicha, in ellek
koe i siyen i es i (IQ) aqa man iq a ilshunoslikni qam ab olgan. Shunday qilib, u
das lab ye i a ko‘nikmani aqdim e di: Ling is ik, man iqiy-ma ema ik, azo iy,
musiqiy, ana-kines e ik, ichki shaxsiy a shaxsla a o, keyin esa abiiy a ekzis ensial
in ellek nomzodla i. Shunday qilib, bu konsepsiya psixologiya sohasida in ellek ni
ushunishga yangicha nuq ayi naza ni olib keldi.
Klassik psixome ik nuq ai naza dan, in ellek ope a sion jiha dan in ellek
es la i bo‘yicha sa olla ga ja ob be ish qobiliya i si a ida a’ i lanadi. Tes
na ijala idan ba’zi asosiy qobiliya la ga xulosa chiqa ish s a is ik usulla bilan
asdiqlanadi. Ko‘p sonli in ellek la naza iyasi esa an’ana iy konsepsiyani
plyu aliza siya qiladi. In ellek - bu inson biologiyasi a psixologiyasidan kelib
chiqqan hisoblash qobiliya i - ma’lum u dagi ma’lumo la ni qay a ishlash qobiliya i.
199
Odamla ma’lum u dagi in ellek ga ega, kalamushla , qushla a kompyu e la esa
boshqa u dagi hisoblash qobiliya la ini bi inchi o‘ inga qo‘yadi. [3].
Piajening so‘zla iga ko‘ a, ye i yoshli bola aniq ope a siyala bosqichida,
adqiqo da o‘ ganilgan yosh. Ushbu bosqich "obyek la yoki eal aj ibala haqida ik
yu i ish qobiliya ini i ojlan i ish"ni o‘z ichiga oladi. Shuninguchunko‘psonliin ellek la
ushunchasi a A ms ong omonidan aqdim e ilgan jad alga asoslanib, sin da ba cha
o‘qu chila ni qam ab olish uchun ba’zi adbi la ni amalga oshi ish mumkin.
O‘qi u chi uchun ling is ik in ellek ni i ojlan i ish uchun so‘z qidi ish, do ga osish,
o‘qish a boshqa ko‘plab so‘zla bilan bog‘liq aoliya la ni amalga oshi ish qiziqa li
bo‘ladi. Musiqiy in ellek ni qo‘shiq ay ish, i m a cholg‘u asbobla idan oydalanish
o qali ag‘ba lan i ish mumkin edi. Raqamla bilan bingoda qa nashish, p edme la ni
sanash, opishmoqla ni yechish a boshqa shu kabi o‘yinla man iqiy-ma ema ik
zako a ni ag‘ba lan i ish usulla idi . Fazo iy in ellek asm chizish yoki xa i ala
bilan ishlash o qali mus ahkamlanadi. Tana-kines e ik in ellek aqs, ea a sin dagi
spek aklla kabi ana i odasi aoliya la i bilan ishlab chiqilgan. Aga o‘qu chila
lahzala ni baham ko‘ sala , engdoshla i bilan ishlasala , o‘za o muloqo qilsala a
bahs-munoza ala da ish i ok e sala , shaxsla a o in ellek o adi. Ichki shaxsiy in ellek
ko‘p oq o‘qu chi o‘zi boshdan kechi gan na sala ni xaba qilishda o‘zini qulay oq his
qiladigan indi idual aoliya ni angla adi. O‘qi u chila o‘simlik a hay onla bilan
ishlashla i a sin ga namunala olib kelishla i yoki ha o o‘qu chila ni abiiy muhi ga
olib chiqishla i mumkin, shunda o‘qu chila o‘ ganayo gan na sala i bilan be osi a
aloqada bo‘ladila a abiiy in ellek ni op imallash i adila .
Amalga oshi ilgan adqiqo la bi a o‘qi u chi bi ligining da sla ini
ejalash i ish bilan cheklanganligi sababli, na ijala ni umumlash i ish mumkin emas.
Bizning a azimizga ko‘ a, aksa iya aoliya la hali ham ling is ik in ellek ga
qa a ilganligini payqadik. Tekshi ilayo gan ingliz ili o‘qi u chisining
ejalash i ishiga ko‘plab in ellek u la i ki i ilgan bo‘lsa-da, ula o‘ asida
mu ozana li chas o a yo‘qligi aniqlandi.
Shu sababli, ingliz ili da sla ida o‘qi ish a o‘ ganishga oid kamchilikla
ma jud, deb xulosa qilishimiz mumkin, chunki bu ma zuga yanada xilma-xil, o‘yinli
a dinamik a zda yondashish mumkin. Keng qam o li adqiqo la , shu jumladan
da la mak abla ini o‘z ichiga olgan holda, bu boshqa kon eks la da a o‘qu yili
da omida ak o lanishini ekshi ish uchun, alba a, dolza b bo‘ladi.
Biz in ellek ning ha xil u la ini ag‘ba lan i ish a gu uhda ma jud bo‘lgan
kogni i uslubla ning xilma-xilligini hu ma qilish uchun shunday adbi la ni akli
qilishni akli qildik. Bunday akli la bi ma zuga u li nuq ayi naza dan yondashish
mumkinligini ko‘ sa adi. Ha adagi mashg‘ulo la soni ba cha ko‘nikmala ni qam ab
olish uchun ye a li bo‘lmasa-da, o‘qi u chi bo‘lim da omida u li xil mashg‘ulo la ni
akli qilishi mumkin.
200
Foydalanilgan adabiyo la
1. A ms ong, T. (2009). Mul iple In elligences in he Class oom (3 d ed.).
ASCD.An unes, C. (2016, Chagas, I. C. (2020).
2. The Role o English in he School Cu iculum: His o ical Pe spec i es.
Jou nal o Language and Educa ion,6(3), 45-58.
3. Ga dne , H. (2006). Mul iple In elligences: New Ho izons in Theo y and
P ac ice.Basic Books.
4. Piage , J. (1970). Psychology and Pedagogy. Viking P ess.
5. Shi e , M. (2015). The E olu ion o In elligence Tes ing: A His o ical
O e iew. Psychological Re iew,122(4), 645-669.
6. Souza, R., & Fe ei a, L. (2020). In e ac i e Teaching and Lea ning P ocesses
in English Language Educa ion. Language Teaching Resea ch,24(1), 23-39.
7. Sil a, M. (2018). Ea ly Childhood Educa ion and he Role o Teache s:
Mo i a ions and Lea ning Rhy hms. In e na ional Jou nal o Ea ly Yea s Educa ion,
26(2), 112-127.
