230
O‘RTA MAKTAB O‘QUVCHILARIGA INGLIZ TILINI O‘QITISHDA
MAQOLLARDAN FOYDALANISH
Rajapo a Gul ux Baxadi o na
O‘zbekis on da la jahon illa i uni e si e i ayanch do o an u a 2 bosqich
Anno a siya. Maqolada o‘ a mak ab o‘qu chila iga ingliz ilini o‘qi ishda
inglizcha maqolla dan oydalanishning me odik imkoniya la i ko‘ ib chiqiladi.
Maqolla na aqa il kompe ensiyasini shakllan i ish osi asi, balki madaniy
a biyaning muhim osi asi si a ida ham ahlil qilinadi. Mualli maqolla ning
pedagogik ahamiya ini ochib be adi, ula ni da s ja ayonida qo‘llash maqsad a
azi ala ini aniqlaydi hamda sama ali usul a shaklla ni (loyiha, o‘yin, ahliliy
yondashu ) a si laydi. Ayniqsa, ma’nodagi ko‘chma i odala ni ushunishdagi
qiyinchilikla a madaniy a o u la ni yengish yo‘lla i yo i iladi.
Kali so‘zla : maqol, ingliz ili, o‘ a mak ab, o‘qi ish me odikasi, madaniy
kompe ensiya, kommunika i exnologiyala , loyiha aoliya i, madaniya la a o
muloqo .
Maqolla as la osha ma’lum bi xalq a milla akilla i omonidan ya a ilgan
hikma la du donasi. Bunda kishila ning o‘z boshidan o‘ kazgan g‘am- ash ishla i,
ichki kechinmala i, bi -bi la iga ik ni qisqa lo‘nda a zda qo iya a qolipga solingan
holda ye kazish usulla i o‘z aksini opadi. Shu sababli deya li ko‘plab xalq maqolla i
bi -bi iga shakl a ma’no jiha dan o‘xshash a zda bo‘ladi. Xuddi shu hola da ingliz a
o‘zbek maqolla i ham. O‘zbek maqolla i singa i ingliz maqolla i ham ma`no a
mazmun jiha idan bi bi iga o‘xshash maqolla hisoblanadi. Bi oq ingliz ilini
g amma ik, leksik xususiya la ini yaxshi bilibgina qolmay, ingliz xalqining madaniy
hayo i, kishila ning yashash a zi a a ixini obdon o‘ gangan adqiqo chigina ingliz
maqolla ining o‘zbek ilidagi mos ek i alen la ini opib ahlil qilishi mumkin.
Maqolla madaniya a a ixning bi qismidi , ula bizni o a-bobola imiz bilan
bi lash i adi.
Xalq og‘zaki ijodining eng muhim jan la idan bi i bo‘lmish maqolla
ilshunoslik a olklo shunoslikda o‘ ganilayo gan eng muhim ma zula dan bi idi .
Folklo ning eng muhim jan la idan bi i bo‘lgan maqolla ni, umuman, xalq ijodiyo ini
o‘ ganish, adqiq qilish, bugungi kunda juda muhim ahamiya kasb e moqda. Maqol
xalqning ko‘p as la mobaynida ij imoiy- iq isodiy, siyosiy a madaniy hayo da
o‘plagan aj ibala i, kuza ishla i asosida yuzaga kelgan ixcham, chuqu mazmunga
ega bo‘lgan og‘zaki ijod jan la idan bi idi . Maqol a amasi a abcha – qa lun
–gapi moq, ay moq so‘zidan olingan bo‘lib, ay ilib yu iladigan i oda a ibo ala ga
nisba an qo‘llaniladi. Ba cha omonidan deya li bi xilda ay ilib, bi xilda
ushuniladigan ibo a, i odala , asosan, maqol jan ini ashkil qiladi.
231
Demak, xalq maqolla i ommaning muayyan oqea, hodisala haqidagi
xulosala ini, hukm a a siyala ini o‘zida mukammal a zda mujassamlash i gan
o‘ziga xos badiiy shaklga ega bo‘lgan i oda a ibo ala dan ibo a di . O‘zbek xalq
maqolla i ko‘pincha maqol, masal, ma al, za bulmasal, naql, hikma , oyda, hikma li
so‘z, anbеh, mashoyixla so‘zi, donola yoki donishmandla so‘zi, oqinla so‘zi a
o ala so‘zi a amala i bilan el o asida mashxu . Ko‘pincha ilmiy aomilda maqol
a amasi is е’moldadi . Maqolla o‘z abia iga ko‘ a xalqa o jan hisoblanadi. Dunyoda
o‘z maqolla iga ega bo‘lmagan xalqning o‘zi yo‘q. Chunki ha bi xalq hayo iy
aj ibala ini maqolla shaklida a lodla ga qoldi adi.Shuning uchun ham u li xalqla
og‘zaki ijodida mazmun a shakl jiha idan bi -bi iga yaqin hamda hamohang maqolla
ko‘p uch aydi. Chunki ha bi xalq hayo i a a ixida juda ko‘p o‘xshashlikla ,
umumiylikla ma jud.
Zamona iy che illa ini o‘qi ish izimi aqa g amma ik a leksik ko‘nikmala ni
emas, balki o‘qu chila ning so siokul u al kompe ensiyasini i ojlan i ishni ham
maqsad qiladi. Maqolla — xalq donoligini i odalo chi qisqa, ob azli ibo ala bo‘lib,
ula xalqning madaniy qad iya la i, axloqiy no mala i a dunyoqa ashini aks e i adi.
Shu sababli, ingliz ili da sla ida maqolla dan oydalanish na aqa il o‘ ganish
ja ayonini jonlan i adi, balki o‘qu chila da ingliz ilida so‘zlashu chi mamlaka la
madaniya iga hu ma ni a biyalaydi.
O‘ a mak ab da ida o‘qu chila ning shaxsiy qad iya la i a dunyoqa ashi
shakllanadi. Shu nuq ai naza dan, maqolla dan oydalanish il a axloqiy a biyani
uyg‘unlash i ish, o‘qu chila da il o‘ ganishga bo‘lgan qiziqishni oshi ishning
sama ali yo‘lidi .
Maqolla o‘qi ish ja ayonida bi necha muhim unksiyala ni baja adi:
1. Kommunika i unksiyasi — ik ni qisqa a a’si chan i odalashga yo dam
be adi, nu qni jonli a ob azli qiladi.
2. Madaniy-in o ma sion unksiyasi — xalqning u -oda la i, qad iya la i a
ij imoiy me’yo la ini aks e i adi.
3. Ling is ik unksiyasi — yangi so‘z a ibo ala ni o‘ ganishga, g amma ik
modella ni mus ahkamlashga yo dam be adi.
4. Ri ojlan i u chi unksiyasi — o‘qu chila da ahlil qilish, qiyoslash,
umumlash i ish ko‘nikmala ini i ojlan i adi.
Maqolla us ida ishlash o‘qu chila ning ik lash aoliya ini aollash i adi, ijodiy
yondashu a ahliliy a akku ni shakllan i adi.
Ingliz ili da sla ida maqolla dan oydalanishning asosiy maqsadi —
o‘qu chila da il, muloqo a madaniy kompe ensiyala ni shakllan i ishdi .
Asosiy azi ala esa o‘qu chila ni ingliz ilida so‘zlashu chi xalqla ning
madaniy me osi bilan anish i ish; maqolla ni o‘g‘ i ushunish a nu qda qo‘llash
232
ko‘nikmasini shakllan i ish; inglizcha a o‘zbekcha maqolla ni solish i ishni o‘ ga ish;
o‘qu chila da axloqiy qad iya la a bag‘ ikenglikni a biyalash.
Maqolla o‘qu chila ni ilni o‘ ganish bilan bi qa o da madaniy jiha dan ham
boyi adi.
Ingliz ili o‘qi ishda maqolla dan oydalanishda kommunika i a madaniy
yondashu muhim o‘ in u adi. Quyidagi usulla eng sama ali hisoblanadi:
Kon eks asosida o‘qi ish - Maqolla ni alohida emas, balki ma n, suhba yoki
ideola da qo‘llash o‘qu chila ga ula ning haqiqiy muloqo dagi ma’nosini
ushunishga yo dam be adi.
Qiyosiy-madaniy ahlil - Ingliz a o‘zbek maqolla ini solish i ish o qali
o‘qu chila madaniya la o‘ asidagi a qla ni ushunadi a o‘xshashlikla ni aniqlaydi.
O‘yin exnologiyala i -K oss o d, ik o ina, ka ochka yoki olli o‘yinla o qali
maqolla ni o‘ ganish ja ayoni qiziqa li a sama ali kechadi.
Loyiha aoliya i - “Muhabba haqidagi ingliz maqolla i”, “Hayo da
ishla iladigan maqolla ” ma zula idagi kichik loyihala o‘qu chila da izlanish,
ijodko lik a jamoada ishlash ko‘nikmala ini i ojlan i adi.
Amaliy usulla a mashq u la i.
1-usul. Vizual asosda ki ish. O‘qi u chi su a yoki ideoni namoyish e adi,
o‘qu chila esa mazmun asosida maqolni opadila . Masalan: Ac ions speak loude
han wo ds (“Ish so‘zdan a zal”).
2-usul. Maqolla ni aqqoslash. Masalan: A iend in need is a iend indeed —
“Do‘s boshga ish ushganda bilinadi.”
O‘qu chila o‘xshashlik a a qla ni muhokama qiladila , suhba la uzadila .
3-usul. Rolli o‘yin. O‘qu chila anlangan maqolga mos hola ni
sahnalash i adila . Bu usul kommunika i ko‘nikmala ni mus ahkamlaydi.
4-usul. Mini-loyiha. Gu uh maqolning kelib chiqishini, adabiyo da a kundalik
hayo da ishla ilishini o‘ ganadi a na ijani aqdimo ko‘ inishida namoyish e adi.
5-usul. Yozma opshi iq. Masalan: “Qaysi ingliz maqolini do‘s ingga a siya
qilgan bo‘la ding a nega?” — ma zusida insho yozish. Bu usul ik ni mus aqil bayon
e ishga o‘ ga adi.
Tanlangan maqolla o‘qu chila ning yoshi a bilim da ajasiga mos bo‘lishi
ke ak. O‘ a mak ab o‘qu chila i uchun quyidagi maqolla a siya e iladi:
·Be e la e han ne e — Hech bo‘lmagandan kech bo‘lgani yaxshi.
·Hones y is he bes policy — Halollik bu eng yaxshi siyosa .
·Look be o e you leap — Ha aka dan qilishdan oldin o‘yla.
·No pain, no gain — Mehna siz na ija bo‘lmaydi.
·The ea ly bi d ca ches he wo m — E a u gan odam yu adi.
Mu akkab yoki a ixiy so‘zla ni o‘z ichiga olgan maqolla ni keyingi
bosqichla da qo‘llash maqsadga mu o iqdi .
233
Qiyinchilikla a ula ni yengish yo‘lla i:
1. Ko‘chma ma’noni ushunmaslik.
Yechim: kon eks , misolla , muhokama o qali izohlash.
2. Madaniy a o u la .
Yechim: maqolla ning a ixiy kelib chiqishini ahlil qilish, qiyosiy ahlil
o‘ kazish.
3. Mu akkab leksika.
Yechim: so‘z izohi, sinonim bilan almash i ish, ibo ani qismla ga bo‘lish.
4. Qiziqishning pasayishi.
Yechim: o‘yin, mul imedia osi ala i a zamona iy ma zula bilan bog‘lash.
O‘qi u chi il a madaniya o‘ asida osi achi bo‘lib, o‘qu chila ga maqolning
mazmuni, kon eks i a o‘g‘ i qo‘llanishini ushun i adi.
Maqolla Family and F iends,School Li e,Wo k and Leisu e kabi ma zula ga
in eg a siya qilinishi mumkin. Shuningdek, adabiyo , a ix, jamiya shunoslik anla i
bilan bog‘lash oydalidi .
Ingliz ilini o‘ a mak ab o‘qu chila iga o‘qi ishda maqolla dan oydalanish —
il a madaniya o‘ asidagi bog‘liqlikni mus ahkamlo chi sama ali me oddi .
Maqolla o‘qu chila ning il sezgisini i ojlan i adi, so‘z boyligini kengay i adi a
madaniya la a o muloqo ga ayyo laydi. Maqolla us ida me odik asosda ishlash —
o‘yin, loyiha, kon eks yoki aqqoslash o qali — da sni jonli, mazmunli a sama ali
qiladi. Bu esa o‘qu chila da na aqa il kompe ensiyasini, balki mus aqil ik lash a
global madaniya ga ochiqlikni ham i ojlan i adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. McCa hy, M., & O‘Dell, F. English Idioms in Use. Camb idge Uni e si y P ess,
2017.
2. B ewe , W. F. The Role o P o e bs and Sayings in Cul u e and Educa ion.
Linguis ics and Educa ion Jou nal, 2018.
3. Li inenko, S. V. Методика преподавания английской фразеологии в
средней школе. Mosk a, 2020.
4. B i ish Council Teaching Resou ces. P o e bs and Idioms in ELT Class oom.
— h ps://www.b i ishcouncil.o g
