300
TALABALARDA PSIXOLINGVISTIK BILIMLARNING AHAMIYATI
A.K.Shamshe o a
Psixologiya anla i dok o i (DSc) O‘zDJTU
Anno a siya.Ushbu ilmiy maqolada alaba che illa ni o‘ ganishda
psixoling is ik bilimla ini bilishi, unda ilshunoslik a ling is ik o‘za o bog‘liqligi
haqida bilimla ni olib bo ish ahamiya i ay ilgan. Psixoling is ikaning naza iy a
amaliy ilmiy izlanishla ini amaliyo ga adbiq e ish za u ligi ko‘ sa ilgan.
Kali so‘zla : psixoling is ika, naza iy psixoling is ika, amaliy
psixoling is ika, nu q a aziyasi, nu q aoliya i, illa ni o‘zlash i ish ja ayonla i
Аннотация. В данной научной статье говорится о том, что студент владеет
психолингвистическими знаниями при изучении иностранных языков, о
важности проведения в них лингвистических и лингвистических взаимосвязей.
Указывается на необходимость применения на практике теоретических и
практических научных исследований психолингвистики.
Ключевые слова: Психолингвистика, теоретическая психолингвистика,
прикладная психолингвистика, речевая афазия, речевая деятельность, процессы
овладения языком
Anno a ion. This scien i ic a icle s a es ha a s uden has psycholinguis ic
knowledge when lea ning o eign languages, and he impo ance o conduc ing
linguis ic and psycholinguis ic esea ch. I also emphasizes he need o apply
heo e ical and p ac ical esea ch in psycholinguis ics.
Keywo ds: Psycholinguis ics, heo e ical psycholinguis ics, applied
psycholinguis ics, speech aphasia, speech ac i i y, language acquisi ion p ocesses
Psixoling is ika inson a akku i, nu qi a il o‘ asidagi o‘za o aloqala ni
o‘ ganu chi an sohasi bo‘lib, u psixologiya a ilshunoslik anla ining u ashgan
nuq asida shakllangan. Bugungi kunda alabala uchun psixoling is ik bilimla ning
ahamiya i nihoya da ka a, chunki bu bilimla na aqa nu q madaniya ini shakllan i ish,
balki a akku , muloqo a a’lim ja ayonida sama ado likni oshi ishga ham xizma
qiladi . Psixoling is ik bilimla alabaga nu q a a akku o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikni
ushunishga yo dam be adi. Bu esa alabaning ik lash ja ayonini aniq, man iqiy a
izchil shaklda i odalash ko‘nikmasini i ojlan i adi.
Che ilini o‘ ganishda psixoling is ik yondashu o‘qu chila ga ilni ez oq
o‘zlash i ish, so‘z a jumlala ni id ok e ish, xo i ada saqlash a qay a iklash
ja ayonla ini sama ali ashkil e ishga yo dam be adi. Psixoling is ik bilimla o qali
alabala muloqo ja ayonining psixologik mexanizmla ini diqqa , xo i a, mo i a siya,
hissiyo a id okni chuqu oq anglaydi. Bu esa ula da kommunika i kompe ensiyani,
ya’ni sama ali muloqo qilish qobiliya ini i ojlan i adi
301
Tilshunos mu axassisla ona ili bilan bi ga xo ijiy illa ni o‘zlash i ishda ham
ba’zi psixologik o‘siqla ni ko‘p uch ayo ganini kel i ib o‘ adi. Bizga ma’lumki,
biling la ning il o‘ ganishi mushkul masala. Psixolog olimla aga bola ikki a undan
oshiq ilda so‘zlashiladigan oilada o‘ssa, u ikkala ilni ham bemalol o‘ gana oladi a
ushbu illa da a on so‘zlashadi-deb a’kidlab o‘ ishadi. Tilshunoslikda psixologiya
illa ni o‘zlash i ishda qisman ish i ok e adi yoki qisman psixologiyadan oydalanamiz
deb hisoblamaslik ke ak. Psixologiyada alohida psixoling is ika yo‘nalishi ling is ik
anla ga egishli bo‘lgan mu akkab an si a ida o‘ ganiladigan sohala dan, chunki u
nu qni o‘sishi, ilni o‘zlash i ish ja ayonla ini psixik hodisa si a ida o‘ ganadi.
Psixoling is ika bu psixologik a ling is ik jiha la ni o‘ ganadigan an hisoblanib,
inson nu q aoliya i, indi idual xususiya i, ik lash qobiliya i bilan bog‘liq o‘ ganiladi.
A.A.Leon e psixoling is ika mak abining asoschisi a zamona iy
psixoling is ikaning ye akchi naza iyo chisi hisoblanadi, u psixoling is ikaning
p edme i umuman nu q aoliya i a uni kompleks modellash i ish qonuniya la ini
o‘ ganib be ishgan. Psixoling is ik bilimla ni qo‘llash sohala i ha xil a naza iy
bilimla ni qaye da qo‘llash mumkinligini asa u qilish qiyin, ammo shu bilan bi ga
ula ni qo‘llash doi asi juda keng. Jumladan: Ona a che illa ini o‘qi ish me odikasini
ishlab chiqishda, nu q pa ologiyala ini da olash yoki uza ish uchun
psixoling is ikadan oydalanish ( ug‘ma yoki o i ilgan), bayono la ni yozishda,
ma nning mualli ligini aniqlashda a boshqada sohala da qullab kelishadi.
Psixoling is ika yozu chila a ju nalis la ga ma n uzishda, ma n uslubini
anlash, hissiy komponen la ga e’ ibo qa a ishiga po ensial o‘qu chila ni izlashga
amaliy yo dam be ib keladi. Bundan ashqa i, u li da la uchun dolza b bo‘lgan
umumiy ilmiy yondashu la dinamikasini a u yoki bu omondan qo‘yilgan aniq
adqiqo azi ala ini hisobga olgan holda, bi inchi na ba da nu qni ishlab chiqa ish a
ushunishda ilni o‘zlash i ish a ilning ishlashi muammola i ko‘ ib chiqiladi.
Psixoling is ik adqiqo la me odologiyasi, nu qni yeshi ish a o‘qishdan
ushunishdagi a qla , o ushli nu qni id ok ye ish, so‘zla ni yeshi ishdan anib olish,
o‘qiyo ganda so‘zla ni anib olish, noaniq so‘zla ni qay a ishlashda kon eks ning oli,
jumlala ni qay a ishlash, majoziy ilni ushunish ham o‘ ganib keladi. Muloqo
ja ayonla ida nu q, ik ushunchala ini alqin qilishda yangi yondashu la ni hisobga
olgan holda so‘zning ma’nosiga ka a e’ ibo be iladi. Insonning ichki in ellek ual
aoliya i qanday shakllanishi a yuzaga kelishini ham ushun i ish za u di . Nu q yoki
nu q muammola i bilan shug‘ullanadigan ha qanday mu axassis uchun nu qning
shakllanishi, nu q aoliya i amalga oshi ilishi a aloqa ja ayoni qanday sodi bo‘lishini
ushunish ke ak. Masalan, nu q e ape la i, nu qni uza ish, nu q pa ologla ini o‘z
aq ida aniqlash a boshqada psixologik ba ye la ni aniqlash a ula ni ko eksiya
qilish ishla i da alabiga mos kelishi lozim.
302
Bizga ma’lumki, nu q aoliya i uning o‘ziga xosligi, nu q aoliya i usulla ini,
nu q shaklla i a uning unksiyala ini keng o‘ ganib bo ishni alab qiladi.
Tadqiqo la da inson nu qining ling is ik a psixologik xususiya la i, odamla
o‘ asidagi muloqo da il qanday ishla ilishi, ilning ij imoiy, psixologik a siyosiy
xususiya la i ba a sil o‘ ganilgan. Shunday bo‘lsada, nu q aoliya ini amalga
oshi ishda bi qa o muammola haligacha o‘z yechimini ku moqda. Masalan,
kommunika i aollikni a’minlashda, sababi inson hayo ida ba cha nu q shaklla i
muhim o‘ in u adi, ula ma’lum bi maqsadda ishla iladi. Inson nu qi bi aq ning
o‘zida dunyoqa ashni, ij imoiy yeh iyojni, aqliy a ashqi sha oi la ni bi lash i adi.
Psixoling is ika sohasi xo ijiy illa ni o‘zlash i ayo gan bi da da alaba
yoshla ga naza iy, amaliy jiha dan yo dam be adi. Psixoling is ikaning naza iyasida
nu q psixologiyasi, badiiy adabiyo a she’ iya ning yuzaga chiqishini ilmiy
ushun i ib be ishga ha aka qiladi. psixoling is ikaning amaliy jiha i il o‘ ganish
muammola i, nu qni i ojlan i ish pa ologiyasi a nu q aoliya i muammola ini
o‘ ganib be ishadi. Bunda nu q a aziyala i, nu q ko eksiyala i mashqla ini be adi.
Kelajakda o‘qi u chi, psixolog, a jimon yoki ju nalis si a ida aoliya
yu i u chi alaba uchun psixoling is ik bilimla za u iy naza iy a amaliy ayanchdi .
Ula inson psixikasini, nu q xa i-ha aka la ini ushunib, o‘qu chi yoki suhba dosh
bilan o‘g‘ i munosaba o‘ na adi.
Ushbu ilmiy yo‘nalish doi asida ilshunoslik a psixologiyaning alsa iy
masalala i, il a ong, il a a akku ning o‘za o a’si i o‘ ganiladi. Til a psixikaning
o‘za o aloqasini bilgan alaba o‘z nu qini ongli a ishda nazo a qiladi, so‘z boyligini
o‘g‘ i qo‘llaydi, nu qidagi psixologik hola la ni boshqa a oladi. Bu esa ij imoiy
muloqo da ishonch a mu a aqiya kel i adi.Fanla a o psixoling is ikaga quyidagi
ilmiy sohala ni ham ki i ish mumkin: e nopsixoling is ika – u li madaniya la a
ye nik gu uhla ning ling is ik ko‘ inishla i. Sosioling is ika-jamiya ning u li
qa lamla i o‘ asidagi ling is ik aoliya dagi a qla , ula ning ling is ik xa i-
ha aka la i. Ko‘ ib u ganimizdek, psixoling is ika inson aoliya ining u li sohala ida
keng qo‘llaniladi. Psixoling is ik bilimla alabala uchun nu qni o‘g‘ i id ok e ish,
i odalash a boshqa ish, ik lashni akomillash i ish,muloqo madaniya ini
i ojlan i ish kabi jiha la da ka a ahamiya ga ega. Bu bilimla na aqa a’lim
ja ayonida, balki hayo iy a kasbiy aoliya da ham muhim poyde o bo‘lib xizma
qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М., «Сов.
Энциклопедия», 1966.
2. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. М.: "Смысл", 1999.
303
3. Shamshe o a A.K . Xo ijiy illa ni o‘qi ishning mo i asion yondashu la i. Ilm-
an inno a siya 2024. Xalqa o ilmiy-amaliy kon e ensiya o‘plami. 2024 yil 25
ap el.
