304
INTELLEKTUAL MULKKA EGALIK HISSINING
PSIXOLOGIK ASOSLARI
Shamshe o J.K
Nizomiy nomidagi O‘zMPU adqiqo chisi
Anno a siya. Maqolada in ellek ual mulkka egalik hissining psixologik
mohiya i, uning shakllanish ja ayonla i, mo i a sion a emo sional omilla i ahlil
e iladi. Shuningdek, alabala da ijodiy aoliya o qali in ellek ual mulkka egalik
uyg‘usini i ojlan i ishning psixologik mexanizmla i yo i ilgan.
Kali so‘zla : in ellek ual mulk, egalik hissi, ijodiy a akku , mo i a siya, o‘zini
anglash, shaxsiy iden i ika siya.
Аннотация. В статье анализируется психологическая сущность чувства
собственности на интеллектуальную собственность, процессы ее формирования,
мотивационные и эмоциональные факторы. Также освещаются психологические
механизмы развития у учащихся чувства владения интеллектуальной
собственностью через творческую деятельность.
Ключевые слова: интеллектуальная собственность, чувство
собственности, творческое мышление, мотивация, самосознание, личностная
идентичность.
Abs ac . The a icle analyzes he psychological essence o he eeling o
owne ship o in ellec ual p ope y, he p ocesses o i s o ma ion, and he mo i a ional
and emo ional ac o s. I also highligh s he psychological mechanisms o de eloping
a sense o owne ship o in ellec ual p ope y h ough c ea i e ac i i y among s uden s.
Keywo ds: in ellec ual p ope y, sense o owne ship, c ea i e hinking,
mo i a ion, sel -awa eness, and pe sonal iden i y.
Zamona iy jamiya da insonning in ellek ual salohiya i, ijodko lik da ajasi a
yangilik ya a a olish qobiliya i eng muhim qad iya la dan bi i hisoblanadi. Ha bi
inson o‘z aqliy mehna i mahsulini ya a ganida, u bilan ichki psixologik bog‘liqlik hosil
qiladi. Shu ja ayonda in ellek ual mulkka egalik hissi shakllanadi.
Bu hissi insonning o‘zini ijodko , mualli yoki yangilik ya a u chi si a ida anglashiga,
shaxsiy o‘zlikni i odalashiga xizma qiladi. Shunday qilib, egalik hissi bu aqa
huquqiy ushuncha emas, balki psixologik enomen si a ida ham o‘ ganilishi lozim
bo‘lgan muhim ja ayondi . In ellek ual mulkka egalik hissining mohiya i Egalik hissi
shaxsning “bu meniki” degan ichki ishonchini bildi u chi psixologik uyg‘u bo‘lib, u
moddiy na sala da ham, nomoddiy (in ellek ual) mahsulo la da ham namoyon bo‘ladi.
In ellek ual aoliya na ijasida ya a ilgan g‘oya, ma n, loyiha yoki ilmiy ish inson
ongida uning shaxsiy mehna i bilan bog‘lanadi. Shu o qali shaxs o‘z ijodiy
aoliya ining subyek i si a ida namoyon bo‘ladi. Egalik hissining shakllanishida
psixologik omilla ga e’ ibo be iladi.
305
In ellek ual mulkka egalik hissining shakllanishida quyidagi psixologik omilla
muhim ol o‘ynaydi. Ula , mo i a sion omilla bunga ijodko lik eh iyoji, o‘zini i oda
e ish is agi, an olinishga bo‘lgan eh iyoj. Emo sional omilla :ijodiy aoliya
na ijasidan mamnunlik, qu onch, ax uyg‘ula i. Kogni i omilla :insonning o‘z
mehna ining ahamiya ini anglash, uni boshqala nikidan a qlay olish qobiliya i.
Bu omilla uyg‘unlashgan holda shaxsda ijodiy mehna na ijasiga nisba an kuchli
egalik hissini shakllan i adi. O‘zini anglash a iden i ika siya ja ayonida egalik
hissining o‘ ni behiyos. Psixologiyada egalik hissi shaxsning o‘z “men”ini anglash
ja ayonining muhim a kibiy qismi si a ida qa aladi. Inson o‘z ik i, g‘oyasi yoki ijodiy
mahsulini himoya qilganida, aslida u o‘z shaxsini himoya qilmoqda.
Bu hola “in ellek ual iden i ika siya” deb a aladi ya’ni, shaxs o‘z g‘oyasi bilan o‘zini
englash i adi. Shu sababli in ellek ual mulkni o‘g‘i lash (plagia ) na aqa huquqiy,
balki psixologik ja oha si a ida ham qabul qilinadi.
Ijodko shaxsda egalik hissini shakllan i ishga qa a ailgan yondashu la ni ham
hisobga olish lozim. Ta’lim ja ayonida alabala da in ellek ual mulkka egalik hissini
shakllan i ish quyidagi psixologik yondashu la o qali amalga oshi iladi. Ula
quyidagicha:
·Ijodiy yondashu ni qo‘llab-qu a lash: mus aqil ik lash, g‘oya ilga i su ish
a yangilik ya a ish imkoniya la ini kengay i ish.
·Re leksiya a baholashni i ojlan i ish: alabaning o‘z ishi na ijasini anglash
a baholay olish ko‘nikmasini shakllan i ish.
·Mo i a siyani ag‘ba lan i ish: ijodiy ishla ga e’ i o , muko o a ijobiy baho
be ish o qali ichki mo i a siyani kuchay i ish.
·Plagia ga qa shi psixologik immuni e ni i ojlan i ish: halollik, mehna ga
hu ma a shaxsiy mas’uliya ni a biyalash.
Raqamli da da in ellek ual mulkka egalik hissining o‘ziga xosligi shundaki,
aqamli exnologiyala da ida axbo o ez a qalayo gani sababli, insonning ijodiy
mahsulini himoya qilish masalasi yanada mu akkablashmoqda.
Bu hola shaxsda “egalik hissining yo‘qolishi” yoki “g‘oya iy be a qlik” kabi
psixologik oqiba la ga olib kelishi mumkin. Shu bois a’lim muassasala ida in ellek ual
mulk madaniya ini psixologik asosda shakllan i ish dolza bdi .
Xulosa si a ida in ellek ual mulkka egalik hissi shaxsning o‘z ijodiy mehna i
na ijasiga nisba an emo sional, mo i a sion a kogni i munosaba ini i odalo chi
mu akkab psixologik hola hisoblanib, bunda insonning o‘zini anglashida, o‘z
“men”ini i odalashida a shaxsiy i ojida muhim ol o‘ynaydi.
Ta’lim ja ayonida alabala da ushbu hissni shakllan i ish ijodiy ik lashni, mas’uliya ni
a in ellek ual halollikni i ojlan i ishning muhim psixologik sha idi .
306
Foydalanilgan adabiyo la
1. Xolma o B. Psixologiya asosla i. – Toshken : O‘zbekis on, 2022.
2. Shamshe o a A.K. Umumiy psixologiyasi. – Toshken : Fan, 2025.
3. S e nbe g R. Cogni i e Psychology o C ea i i y. – New Yo k, 2019.
4. G‘aybullaye M. In ellek ual mulk a ijodko lik psixologiyasi. – Toshken ,
2020.
5. Deci E., Ryan R. Sel -De e mina ion and Mo i a ion in Human Beha io . –
Sp inge , 2017.
