345
ZAMONAVIY TA’LIMNING KONSEPTUAL MUAMMOLARI
Хabibullaye Umid Fayzullaye ich
O‘zDJTU, Ang en xo ijiy illa akul e i o‘qi u chisi
Anno a siya: Mazku maqolada zamona iy a’lim izimining shakllanish
ja ayonida yuzaga kelayo gan konsep ual muammola ilmiy-naza iy jiha dan ahlil
e ilgan. Ta’lim ja ayonida aqamlash i ish, globallashu , shaxsga yo‘nal i ilgan
yondashu , bilimla ning ezko yangilanishi, milliy a umuminsoniy qad iya la ning
uyg‘unlashu i, ij imoiy englik masalala i kabi dolza b muammola ko‘ ib chiqilgan.
Mualli zamona iy a’limdagi konsep ual ziddiya la ni aniqlab, ula ning yechimiga
oid naza iy hamda amaliy akli la ni ilga i su adi.
Kali so‘zla : zamona iy a’lim, konsep ual muammo, inno a siya,
aqamlash i ish, shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim, globallashu , qad iya la , englik.
Ki ish
XXI as – bilim a exnologiyala as i si a ida a’lim izimiga bu unlay yangi
azi ala ni yuklamoqda. Globallashu , axbo o -kommunika siya exnologiyala ining
jadal i ojlanishi, inson kapi alining iq isodiy a aqqiyo dagi o‘ ni a’lim izimining
ubdan isloh qilinishini alab e moqda. Ta’lim endilikda na aqa shaxsiy bilim olish
ja ayoni, balki milliy i ojlanishning s a egik omili si a ida qa almoqda. Shu bois,
zamona iy a’lim izimini akomillash i ishda konsep ual muammola ni aniqlash a
ula ga yechim opish muhim azi adi .
Maqolaning asosiy maqsadi – zamona iy a’limning konsep ual muammola ini
ahlil qilish, ula ning sababla i a oqiba la ini ochib be ish hamda yechimla iga oid
akli la ni ilga i su ishdan ibo a di .
Asosiy qism
1. Ta’lim mazmunining ezko yangilanishi a moslashu chanlik
muammosi
Bugungi kunda ilm- an a exnologiya sohala ida o‘zga ishla shunchalik ez
sodi bo‘lyap iki, an’ana iy a’lim das u la i zamon alabla iga ja ob be a olmay
qolmoqda. Masalan, in o ma ika, sun’iy in ellek , bio exnologiya kabi yo‘nalishla da
bilimla ha 3–5 yilda yangilanmoqda. Bu esa a’lim mazmunini mun azam a ishda
yangilashni alab e adi.
Ammo amaliyo da ko‘plab a’lim izimla i konse a i bo‘lib qolmoqda. O‘qu
das u la i a da slikla yangilanish ja ayoni ko‘p aq oladi. Na ijada bi i u chila
mehna bozo iga chiqqanda dolza b ko‘nikmala dan mah um bo‘lishla i mumkin. Bu
ja ayon "bilimning eski ishi" (obsolescence o knowledge) enomeni si a ida
a’ i lanadi.
346
Mazku muammoni hal qilish uchun:
·modulli a’lim izimini jo iy qilish;
·kompe ensiyaga asoslangan yondashu ni kengay i ish;
·ilmiy- adqiqo na ijala ini ezko lik bilan o‘qu das u la iga a biq e ish
za u .
Shunday qilib, a’lim mazmunini doimiy yangilash zamona iy a’limning eng
muhim konsep ual azi asidi .
2. Raqamlash i ish a axbo o o iqchaligi muammosi
Raqamli a’limning jadal i ojlanishi yangi imkoniya la ni ochib be di.
Maso a iy a’lim, onlayn ku sla , sun’iy in ellek asosidagi a’lim das u la i –
bula ning ba chasi a’lim sama ado ligini oshi ishga xizma qilmoqda. Shu bilan bi ga,
o iqcha axbo o oqimi yangi muammoni yuzaga kel i di.
Bugungi alaba yoki o‘qu chi is algan ma’lumo ni in e ne o qali opishi
mumkin. Ammo bu ma’lumo la ning si a i a ishonchliligi ha doim ham
ka ola lanmagan. "Axbo o o iqchaligi" (in o ma ion o e load) inson a akku iga
salbiy a’si ko‘ sa ib, e’ ibo ning a qoqlashu iga, anqidiy ik lashning susayishiga
olib kelishi mumkin.
Masalan, UNESCOning 2023 yilgi hisobo ida ay ilishicha, dunyo bo‘ylab
onlayn a’lim pla o mala idan oydalanu chila soni keskin oshgan, ammo ula ning
ko‘pchiligi ma’lumo la ni ahlil qilish a amalda qo‘llashda qiyinchilikla ga duch
kelmoqda.
Shu sababli, zamona iy a’lim:
·o‘qu chila da axbo o ni anlash a ahlil qilish ko‘nikmala ini
shakllan i ishga;
·media a aqamli sa odxonlikni i ojlan i ishga;
· aqamli esu sla dan oydalanishda me odologik yondashu ni ishlab
chiqishga alohida e’ ibo qa a ishi lozim.
3. Shaxsga yo‘nal i ilgan a’limdagi konsep ual ziddiya la
Zamona iy pedagogika naza iyasi shaxsga yo‘nal i ilgan a’limni asosiy amoyil
si a ida ilga i su moqda. Ha bi o‘qu chining indi idual qobiliya la i, qiziqishla i,
eh iyojla ini hisobga olish a’lim ja ayonining sama ado ligini oshi ishi ku iladi.
Ammo amaliyo da bu ja ayon ko‘plab ziddiya la ga duch kelmoqda:
1. S anda lash i ish a indi iduallash i ish o‘ asidagi qa ama-
qa shilik. Ta’lim izimi umumiy s anda la asosida baholansa, shaxsga yo‘nal i ilgan
yondashu indi idual e kinlikni alab qiladi.
2. Tes izimining us u o ligi. Ko‘plab mamlaka la da baholash izimi
es la ga asoslangan. Bu esa o‘qu chila ni ijodiy ik lashdan ko‘ a, ayyo ja obla ni
yod olishga undaydi.
347
3. O‘qi u chining oli. Shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim o‘qi u chini bilim
be u chi emas, balki yo‘l-yo‘ iq ko‘ sa u chi mu abbiy si a ida ko‘ adi. Ammo
amalda ko‘plab pedagogla eski me odla dan oz kecha olmayap i.
Shunday qilib, shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim naza iy jiha dan mukammal bo‘lsa-
da, uni amaliyo ga a biq e ish mu akkab ja ayon bo‘lib qolmoqda.
4. Milliy a umuminsoniy qad iya la ning uyg‘unlashu i
Globallashu sha oi ida a’lim izimi ikki asosiy azi ani baja ishi ke ak:
·bi omondan, milliy madaniya , an’ana a qad iya la ni as ab-a aylash;
·ikkinchi omondan, dunyo miqyosidagi ilmiy- exnik a aqqiyo
yu uqla ini o‘zlash i ish.
Bu ikki azi a o‘ asida mu ozana ni opish – zamona iy a’limning eng
mu akkab konsep ual muammola idan bi idi . Aga milliy qad iya la ye a licha
e’ ibo ga olinmasa, yosh a lod o‘zligini yo‘qo ishi mumkin. Aksincha, aga aqa
milliy qad iya la bilan cheklanib qolinsa, global ilmiy- exnik a aqqiyo dan o da
qolish xa i ug‘iladi.
Masalan, Yaponiya a’lim izimi bu muammoni mu a aqiya li hal e gan. Ula
o‘z an’ana iy qad iya la ini saqlab qolgan holda, ilg‘o exnologiyala ni a’lim
ja ayoniga keng jo iy e moqda. Bu aj iba boshqa da la la uchun ham muhim
me odologik asos bo‘lishi mumkin.
5. Ta’limning ij imoiy englikdagi oli
Ta’limning asosiy maqsadla idan bi i – jamiya da ij imoiy englikni
a’minlashdi . Ammo eal hayo da bu azi a o‘liq amalga oshmayap i. Hududiy
a o u la , iq isodiy imkoniya la ning u licha bo‘lishi, aqamli in a uzilmaning
no ekisligi a’lim imkoniya la ining eng emasligiga olib kelmoqda.
Masalan, i ojlangan shaha la da zamona iy labo a o iyala , kompyu e sin la i
a in e ne esu sla i ma jud bo‘lsa, chekka hududla da bu imkoniya la cheklangan.
Bu esa “ aqamli a o u ”ni kuchay i adi.
Shu bois, a’lim izimi quyidagi yo‘nalishla da i ojlan i ilishi lozim:
·hududla o‘ asida a’lim imkoniya la ini englash i ish;
·ij imoiy himoyaga muh oj qa lamla ni qo‘llab-qu a lash;
· a’limning inklyuzi lik amoyilla ini keng jo iy qilish.
6. Inno a siyala ni a’lim ja ayoniga a biq e ishdagi muammola
Ta’limda inno a sion exnologiyala ni qo‘llash muhim ahamiya kasb e adi.
Vi ual labo a o iyala , simulya siyala , sun’iy in ellek asosida a’lim be u chi
das u la sama ado likni oshi adi.
Bi oq amaliyo da quyidagi muammola ma jud:
1. Texnik baza ye ishmasligi. Ko‘plab a’lim muassasala i inno a sion
exnologiyala ni qo‘llash uchun za u in a uzilmaga ega emas.
348
2. Pedagogla ning ayyo ga ligi. O‘qi u chila ning ko‘pchiligi zamona iy
exnologiyala dan oydalanishga ye a licha ayyo emas.
3. Moliya iy cheklo la . Inno a sion exnologiyala ni keng jo iy qilish
ka a mablag‘ alab e adi.
Shunday qilib, a’limda inno a siyala ni a biq e ish aqa exnik emas, balki
me odologik a ij imoiy muammo si a ida ham qa alishi za u .
Xulosa
Zamona iy a’lim izimi globallashu , aqamlash i ish a ij imoiy o‘zga ishla
a’si ida ubdan yangilanmoqda. Shu ja ayonda bi qa o konsep ual muammola
yuzaga kelmoqda: a’lim mazmunining ezko eski ishi, aqamli axbo o o iqchaligi,
shaxsga yo‘nal i ilgan a’limdagi ziddiya la , milliy a global qad iya la ni
uyg‘unlash i ish muammosi, ij imoiy englik a inno a siyala ni a biq e ishdagi
cheklo la .
Mazku muammola ni hal e ish uchun quyidagila za u :
· a’lim das u la ini doimiy yangilab bo ish;
· aqamli sa odxonlikni oshi ish a anqidiy ik lashni i ojlan i ish;
·shaxsga yo‘nal i ilgan me odla ni amalda keng a biq e ish;
·milliy qad iya la bilan global yu uqla ni uyg‘unlash i ish;
·ij imoiy englikni a’minlashga qa a ilgan siyosa ni kuchay i ish;
·inno a sion exnologiyala ni jo iy e ishda pedagogla ni ayyo lash a
in a uzilmani mus ahkamlash.
Shundagina zamona iy a’lim izimi global alabla ga ja ob be a oladigan,
shaxsni ha omonlama i ojlan i adigan a jamiya a aqqiyo ini a’minlaydigan
mus ahkam poyde o ga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Dewey J. Democ acy and Educa ion. New Yo k: Macmillan, 1916.
2. F ei e P. Pedagogy o he Opp essed. London: Bloomsbu y, 2005.
3. To le A. The Thi d Wa e. New Yo k: Ban am Books, 1980.
4. UNESCO. Educa ion o Sus ainable De elopmen Repo . Pa is, 2023.
5. Хai o A. Zamona iy a’lim izimida inno a sion exnologiyala . –
Toshken : Fan, 2020.
6. Rasulo B. Pedagogika naza iyasi a amaliyo i. – Toshken : NMIU, 2021.
7. Zohido M. Ta’lim alsa asi a me odologiyasi. – Toshken : O‘zbekis on,
2022.
