357
O‘SMIR YOSHLARNI RAQAMLI MANIPULYATSIYADAN HIMOYA
QILISHDA AXBOROT-PSIXOLOGIK BARQARORLIKNI
SHAKLLANTIRISH
Xudoybe gano a Sha o a
Xo azm iloya i pedagogik maho a ma kazi “Pedagogika a psixologiya,
a’lim exnologiyala i” ka ed asi o‘qi u chisi
Anno a siya: Mazku maqolada o‘smi yoshdagi shaxsla ning aqamli axbo o
maydonida duch keladigan manipulya i a’si la dan himoyalanishi, ula ning axbo o -
psixologik ba qa o ligini shakllan i ish za u a i yo i ilgan. Maqolada o‘smi la ongida
axbo o -psixologik immuni e ni shakllan i ish yo‘lla i, pedagogik a psixologik
yondashu la asosida ahlil e ilgan hamda aqamli xa sizlik madaniya ini
i ojlan i ish bo‘yicha a siyala be ilgan.
Kali so‘zla : manipulya i exnologiyala , axbo o ni ahlil qilish, ongli qa o
qabul qilish, axbo o -psixologik immuni e ni, aqamli xa sizlik.
Аннотация: В данной статье рассмотрена необходимость защиты
подростков от манипулятивного воздействия в цифровом информационном
пространстве и формирования их информационно-психологической
устойчивости. В статье проанализированы пути формирования информационно-
психологического иммунитета подростков на основе педагогических и
психологических подходов, а также даны рекомендации по развитию культуры
цифровой безопасности.
Ключевые слова: манипулятивные технологии, анализ информации,
принятие осознанных решений, информационно-психологический иммунитет,
цифровая безопасность.
Anno a ion: This a icle highligh s he necessi y o p o ec ing adolescen s om
manipula i e in luences in he digi al in o ma ion en i onmen and o ming hei
in o ma ion-psychological esilience. The a icle analyzes ways o de elop
adolescen s’ in o ma ion-psychological immuni y based on pedagogical and
psychological app oaches, and p o ides ecommenda ions o p omo ing a cul u e o
digi al secu i y.
Keywo ds: manipula i e echnologies, in o ma ion analysis, conscious
decision-making, in o ma ion-psychological immuni y, digi al secu i y.
KIRISH: Bugungi kunda aqamli exnologiyala ning jadal i ojlanishi inson
hayo ining ba cha jabhala iga chuqu ki ib bo moqda. Ayniqsa, in e ne a ij imoiy
a moqla o qali axbo o olish, ulashish a is e’mol qilish imkoniya la i kengaygani
sababli yosh a lod — xususan, o‘smi la — u li manbala dan kelayo gan ka a
hajmdagi ma’lumo la oqimi a’si iga be osi a duch kelmoqda. Bunday sha oi da
358
axbo o aqa bilim manbai bo‘lib qolmay, balki ong a psixikaga u licha a’si e u chi
osi aga ham aylangan.
Raqamli maydonda aoliya yu i ayo gan manipulya i kuchla yoshla ning
hayo iy qa ashla i, qad iya la i a xa i-ha aka la iga ongli yoki ongsiz a ishda a’si
ko‘ sa ishga in ilmoqda. Shu sababli o‘smi la ning axbo o maydonida mus aqil,
anqidiy ik lo chi a ongli qa o qabul qila oladigan shaxs si a ida shakllanishi
dolza b azi a si a ida qa almoqda. Mazku maqolada o‘smi yoshdagi shaxsla ni
aqamli manipulya siyala dan himoya qilishda axbo o -psixologik ba qa o likning
o‘ ni, uni shakllan i ish mexanizmla i a sama ali pedagogik-psixologik yondashu la
ahlil e iladi.
Zamona iy axbo o muhi ida manipulya i exnologiyala obo a
mu akkablashib, yoshla ning emo sional hola i, e’ iqodi a ij imoiy xulq-a o iga
a’si ko‘ sa ish imkoniya iga ega bo‘lmoqda. Ayniqsa, o‘smi lik da i — psixologik
jiha dan ba qa o lik hali o‘liq shakllanmagan, ashqi a’si la ga sezgi lik yuqo i
bo‘lgan da hisoblanadi. Shunday sha oi da aqamli axbo o osi ala i o qali ongli
a ishda yo‘nal i ilgan no o‘g‘ i, yolg‘on yoki salbiy ma’lumo la o‘smi shaxsining
shakllanishiga jiddiy a’si ko‘ sa ishi mumkin. Bu esa axbo o ga nisba an anqidiy
yondashu , axbo o ni a qlash a ahlil qilish, shuningdek, psixologik ba qa o likni
a’minlo chi immuni e izimini shakllan i ish za u a ini yuzaga kel i adi.
O‘smi la ni aqamli manipulya siyadan himoya qilishning eng sama ali
yo‘lla idan bi i — bu ula da axbo o -psixologik ba qa o likni shakllan i ishdi .
Bunday ba qa o lik na aqa ashqi manipulya i a’si la ga qa shi u ishga, balki o‘z
ik i, qad iya i a qa ashla ini mus ahkamlashga xizma qiladi. Shu nuq ai naza dan,
mazku maqolada axbo o -psixologik ba qa o lik ushunchasi, uning asosiy
komponen la i, shakllanish bosqichla i a zamona iy a’lim-psixologiya amaliyo idagi
o‘ ni chuqu ahlil qilinadi. Shuningdek, aqamli xa sizlik madaniya ini i ojlan i ish,
media sa odxonlikni oshi ish a o a-ona hamda pedagogla ish i okida ba qa o muhi
ya a ish kabi jiha la ga ham e’ ibo qa a iladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI. Raqamli makonda yosh a lodning psixologik
himoyasini a'minlash masalasi so‘nggi yilla da ko‘plab ilmiy a amaliy adqiqo la da
dolza b ma zu si a ida ko‘ a ilmoqda. Xususan, media sa odxonlik, axbo o
xa sizligi, aqamli madaniya a psixologik immuni e ushunchala i o‘smi la
a biyasida muhim omil si a ida e’ i o e ilmoqda.
J. Po e (2013) media sa odxonlikni shaxsning axbo o ni ahlil qilish,
baholash a anqidiy ik asosida qay a ishlash qobiliya i si a ida alqin qiladi. Unga
ko‘ a, media sa odxon shaxs manipulya siya xa ini ez oq anglab ye adi a salbiy
a’si la ga nisba an mus ahkam u adi. Bu ik ni R. Hobbs (2017) ham qo‘llab-
qu a lab, media muhi dagi ha bi axbo o is e’molchisi mus aqil a aol ish i okchi
bo‘lishi za u ligini a’kidlaydi.‘zbek olimla idan I. Rasulo (2020) aqamli makondagi
359
axbo o xu ujla i a ula ning yoshla ongiga salbiy a’si i haqida yoza ekan, axbo o -
psixologik ba qa o likni shakllan i ishda a’lim muassasala i, oila iy muhi a
jamiya ning o‘za o hamko ligini muhim omil si a ida ko‘ sa adi. G. Mama qulo a
(2021) esa o‘smi la o asida digi al s ess, axbo o haddan ashqa i ko‘pligi a no o‘g‘ i
axbo o oqiba ida yuzaga keladigan psixologik muammola ni chuqu o‘ gangan.
Shuningdek, Z. Bauman a M. Cas ells kabi zamona iy so siologla aqamli
jamiya da axbo o oqimla ining ij imoiy ongga a’si ini ahlil qilib, odamla ongini
boshqa ishga qa a ilgan manipulya i usulla obo a nozik a ong os iga singdi ilgan
shaklla da namoyon bo‘layo ganini a’kidlaydila .
Pedagogik nuq ai naza dan qa alganda, V. Slas enin a L. Baybo odo a
kabila axbo o muhi ida o‘qu chila ning shaxsiy xa sizligini a’minlash uchun
mak abla da aqamli kompe ensiyala ni i ojlan i ish, emo sional-in ellek ual
ba qa o likni oshi ish bo‘yicha me odik yondashu la ni ishlab chiqqan.
Umuman olganda, ma jud adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, o‘smi
yoshdagi shaxsla ni aqamli manipulya siyadan himoya qilishda axbo o -psixologik
ba qa o likni shakllan i ish o‘za o bog‘liq psixologik, pedagogik, so siologik a
exnologik yondashu la ni alab e adi. Bu esa ma zuning ko‘p qi ali a chuqu ahlil
e ilishi lozim bo‘lgan dolza b ilmiy-ij imоiy masala ekanini angla adi.
MUHOKAMA. Bugungi kunda o‘smi yoshdagi shaxsla ning aqamli axbo o
muhi ida aol ish i ok e ishi ula ning a akku i, hissiy hola i a ij imoiy qa ashla iga
sezila li da ajada a’si ko‘ sa moqda. O‘smi lik da i psixologik jiha dan sezgi ,
ij imoiy iden i e shakllanayo gan, ashqi a’si la ga ochiq da bo‘lganligi bois, ula
aqamli manipulya siyala ning be osi a nishoniga aylanish xa iga ega. Manipulya i
axbo o la , oda da, yosh ongini yashi in a ong os i da ajasida boshqa ishga in iladi.
Bu esa o‘smi la ning qa o qabul qilish, axloqiy me’yo la ga ioya qilish a ij imoiy
munosaba la ida salbiy oqiba la ga olib kelishi mumkin.
Mazku aziya da o‘smi la ning axbo o -psixologik ba qa o ligini
shakllan i ish eng muhim himoya mexanizmla idan bi i hisoblanadi. Ba qa o lik
deganda na aqa uhiy mu ozana , balki axbo o ni anqidiy ahlil qilish, ula ni
baholash a ij imoiy-madaniy kon eks da o‘g‘ i alqin qilish ko‘nikmala i ushuniladi.
Ushbu ko‘nikmala ni shakllan i ishda, bi inchidan, pedagogik yondashu la — ya’ni
mak ab o‘qu das u la ida media sa odxonlik a aqamli xa sizlik bo‘yicha
bilimla ning be ilishi; ikkinchidan, psixologik yondashu la — shaxsiy immuni e ,
emo sional in ellek a s essga chidamlilikni i ojlan i ish muhim o‘ in u adi.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, o‘z-o‘zini anglash da ajasi yuqo i bo‘lgan,
axbo o ni ahlil qilishga qodi o‘smi la manipulya siyaga kam oq uch aydi. Shuning
uchun o a-onala , pedagogla a psixologla o‘ asida hamko likda olib bo iladigan
izimli ishla — masalan, eningla , media sa odxonlik mashg‘ulo la i, in e ak i
360
muhokamala — axbo o -psixologik ba qa o likni i ojlan i ishda ijobiy sama a
be adi.
Bundan ashqa i, o‘smi la uchun aqamli muhi da sog‘lom axbo o
is e’molini yo‘lga qo‘yish, ij imoiy a moqla da xa sizlikka oid indi idual
sozlamala ni ushun i ish a ula o asida mas’uliya li aqamli xulq-a o ni a g‘ib
qilish ham dolza b ahamiya kasb e adi. Ze o, axbo o xa sizligi shunchaki exnik
muammola emas, balki inson saloma ligi a jamiya ba qa o ligiga be osi a a’si
ko‘ sa u chi psixologik a axloqiy masaladi .
O‘smi yoshla ni aqamli manipulya siyadan himoya qilishda axbo o -
psixologik ba qa o likni shakllan i ish quyidagila dan ibo a :
Bi inchidan, o‘smi la ning anqidiy ik lash ko‘nikmala ini i ojlan i ish
muhim ahamiya ga ega. Bu ja ayonda yoshla axbo o ni aqa qabul qilu chi si a ida
emas, balki aol ahlil qilu chi, uning ishonchliligi a haqqoniyligini baholo chi
shaxsla si a ida a biyalanadi. Tanqidiy ik lashning shakllanishi o‘smi la ni
manipulya i axbo o oqimidan sama ali himoya qilishga imkon be adi, chunki ula
ha qanday axbo o manbasining niya ini ushunib, noaniq yoki yolg‘on ma’lumo la ga
shubha bilan qa ashga o‘ ga iladi.
Ikkinchidan, aqamli muhi da paydo bo‘ladigan manipulya i a’si la ga
psixologik chidamlilikni oshi ish lozim. O‘smi la ning emo sional ba qa o ligini
mus ahkamlash, ashqi bosim a s ess omilla iga nisba an immuni e ya a ish ula ni
psixologik jiha dan himoya qiladi. Bu, ayniqsa, aqamli makonda ez a qaladigan
salbiy, qo‘ qi u chi yoki dezin o ma sion axbo o ga qa shi ku ashishda ka a
ahamiya ga ega. Psixologik ba qa o lik na aqa s essga chidamlilikni oshi adi, balki
yoshla ning o‘za o munosaba la i, o‘zligini anglash ja ayonla ini ham qo‘llab-
qu a laydi.
Uchinchidan, ongli qa o qabul qilish ko‘nikmala ini shakllan i ish
o‘smi la ning mus aqil a mas’uliya li shaxsla si a ida i ojlanishiga xizma qiladi.
Bu ko‘nikmala yoshla ni aqa aqamli maydondagi manipulya siyadan himoya
qilmasdan, balki ula ni axbo o a exnologiyala dan sama ali oydalanishga ham
undaydi. Ongli qa o qabul qilish o qali o‘smi la na aqa o‘zla ining shaxsiy
xa sizligini a’minlaydi, balki ij imoiy muhi ga ham mas’uliya li munosaba da
bo‘lishga o‘ ganadi.
To‘ inchidan, media sa odxonlikni oshi ish a aqamli xa sizlik
madaniya ini mus ahkamlash bu ja ayonning aj almas qismi hisoblanadi. Media
sa odxonlik yoshla ni u li axbo o manbala ini anlash, no o‘g‘ i ma’lumo ni aniqlash
a undan himoyalanish ko‘nikmala ini i ojlan i ishga yo dam be adi. Shu bilan bi ga,
aqamli xa sizlik madaniya i yoshla ni shaxsiy ma’lumo la ini himoya qilish,
in e ne da xa siz ha aka qilish a salbiy a’si la dan eh iyo bo‘lishga yo‘nal i adi.
361
Shuningdek, oila a a’lim muassasala i o‘ asida izimli hamko lik
o‘smi la ning axbo o -psixologik ba qa o ligini shakllan i ishda muhim ol o‘ynaydi.
Pedagogla a o a-onala aqamli manipulya siya xa la i haqida bilimli bo‘lib,
yoshla ni a biyalashda bi galikda ishlashi lozim. Shu bois, pedagogik a psixologik
yo dam, o‘qu das u la iga media sa odxonlikni ki i ish, in e ak i mashg‘ulo la
ashkil e ish, yoshla ning aqamli muhi da xa sizligi bo‘yicha eningla o‘ kazish
dolza b azi a sanaladi.
Ushbu kompleks yondashu la majmui axbo o -psixologik ba qa o likni
shakllan i ish a o‘smi la ni aqamli manipulya siyadan sama ali himoya qilish
imkonini be adi hamda yoshla ning zamona iy aqamli jamiya da ongli, mus aqil a
mas’uliya li shaxs si a ida shakllanishiga xizma qiladi.
NATIJALAR TAHLILI: Tadqiqo da omida o‘smi la ning aqamli
manipulya siyadan himoya qilishda axbo o -psixologik ba qa o likning shakllanishi
bi nech a muhim jiha la da o‘z aksini opdi. Bi inchidan, o‘smi la o asida anqidiy
ik lash qobiliya ining i ojlanishi ula ning manipulya i axbo o la ga nisba an
sezgi ligini kamay i gani kuza ildi. Axbo o ni ahlil qilish a baholash ko‘nikmala ini
egallagan yoshla no o‘g‘ i a manipulya i xaba la ni aj a ib olishda ancha
mu a aqiya li bo‘lishdi, bu esa ula ning aqamli makondagi ongli ish i okini
a’minladi.
Ikkinchidan, emo sional ba qa o lik a psixologik immuni e ni oshi ish
yo‘nalishidagi pedagogik a psixologik adbi la o‘smi la ning s essga chidamliligini
kuchay i di. Bu yoshla ning aqamli muhi dagi bosim a manipulya i a’si la ga
qa shi u ish imkoniya la ini sezila li da ajada yaxshiladi. Shuningdek, ongli qa o
qabul qilish ko‘nikmala i o‘smi la ning ij imoiy muhi da aol a mas’uliya li shaxsla
si a ida shakllanishiga xizma qildi.
Uchinchidan, media sa odxonlikni i ojlan i ish a aqamli xa sizlik
madaniya ini oshi ishga qa a ilgan a’lim- a biya iy ishla yoshla ning aqamli
osi ala dan xa siz oydalanishini a’minladi hamda ula da aqamli
manipulya siyala ga nisba an immuni e ni mus ahkamladi. Shu bilan bi ga, o a-ona a
pedagogla ning aol ish i oki o‘smi la ning axbo o -psixologik ba qa o ligini
shakllan i ishda sama ali omil si a ida namoyon bo‘ldi.
Umuman olganda, adqiqo na ijala i axbo o -psixologik ba qa o likni
shakllan i ish izimli a ko‘p qi ali yondashu ni alab qilishini asdiqladi. Shunday
qilib, o‘smi yoshla ni aqamli manipulya siyadan sama ali himoya qilish uchun
na aqa indi idual psixologik ko‘nikmala ni i ojlan i ish, balki ij imoiy a pedagogik
muhi ni ham op imallash i ish za u ligi aniqlandi.
XULOSA: Bugungi kunda aqamli exnologiyala hayo imizning ba cha
jabhala iga keng ki ib kelganligi na ijasida o‘smi la axbo o makonida u li
362
manipulya i a’si la ga duch kelmoqda. Shu bois, ula ni aqamli manipulya siyadan
himoya qilishda axbo o -psixologik ba qa o likni shakllan i ish muhim a dolza b
azi a hisoblanadi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, axbo o -psixologik
ba qa o lik — bu o‘smi la ning anqidiy ik lash, axbo o ni ahlil qilish, ongli qa o
qabul qilish hamda psixologik immuni e ga ega bo‘lishla ini angla adi.
Ushbu ba qa o likni shakllan i ish uchun pedagogik a psixologik
yondashu la ni uyg‘unlash i ish, media sa odxonlik a aqamli xa sizlik
madaniya ini keng jo iy e ish za u . O a-ona, pedagog a psixologla ning hamko ligi,
shuningdek, izimli a’lim- a biya iy ishlanmala o‘smi la ni aqamli manipulya siya
xa idan sama ali himoya qilish imkonini be adi.
Na ijada, axbo o -psixologik ba qa o lik yoshla ning aqamli makonda ongli,
mus aqil a mas’uliya li shaxsla si a ida shakllanishini a’minlaydi hamda ula ni
zamona iy jamiya da ij imoiy a psixologik jiha dan mus ahkam qiladi. Shu bilan
bi ga, aqamli manipulya siyala ga qa shi ku ashda ba qa o likni oshi ish
o‘smi la ning na aqa shaxsiy xa sizligi, balki bu un jamiya ning axbo o
maydonidagi ba qa o ligiga ham xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Bandu a, A. (1986). Social Founda ions o Though and Ac ion: A Social
Cogni i e Theo y. P en ice-Hall.
— Tanqidiy ik lash a shaxsiy o‘zini boshqa ish naza iyasi.
2. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fas and Slow. Fa a , S aus and Gi oux.
— Qa o qabul qilish psixologiyasi a ong os i manipulya siyala .
3. Li ings one, S., & Helspe , E. (2007). G ada ions in digi al inclusion:
Child en, young people and he digi al di ide. New Media & Socie y, 9(4),
671–696.
— Yoshla a aqamli axbo o maydonidagi imkoniya la hamda xa la .
4. Buckingham, D. (2007). Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and
Con empo a y Cul u e. Poli y P ess.
— Media sa odxonlikni i ojlan i ish me odla i a pedagogik yondashu la .
5. Luo, T., & Zheng, X. (2020). Digi al esilience and online isks among
adolescen s: A sys ema ic e iew. Compu e s in Human Beha io , 107,
106281.
— O‘smi la ning aqamli ba qa o ligi a onlayn xa la bo‘yicha izimli ahlil.
6. Pal ey, J., & Gasse , U. (2008). Bo n Digi al: Unde s anding he Fi s
Gene a ion o Digi al Na i es. Basic Books.
— Raqamli a lodning xususiya la i a ula ni aqamli manipulya siyadan
himoya qilish yo‘lla i.
7. Penuel, W. R., & We sch, J. V. (1995). Vygo sky and iden i y o ma ion: A
sociocul u al app oach. In Iden i y and Agency in Cul u al Wo lds. Ha a d
363
Uni e si y P ess.
— Psixologik immuni e a shaxsiy iden i e shakllanishi.
8. UNICEF (2021). Child en in a Digi al Wo ld: Repo on P o ec ing Child en
Online.
— Bolala a o‘smi la ni in e ne dagi xa la dan himoya qilish bo‘yicha
xalqa o s anda la a a siyala .
9. Zhou, Y., & Wang, X. (2019). De eloping c i ical hinking skills in
adolescen s h ough digi al li e acy educa ion. Jou nal o Educa ional
Compu ing Resea ch, 57(6), 1404-1423.
— Tanqidiy ik lashni aqamli sa odxonlik o qali i ojlan i ish.
10.O‘zbekis on Respublikasi Ta’lim Vazi ligi (2023). Raqamli xa sizlik a
media sa odxonlik bo‘yicha qo‘llanma. Toshken .
— O‘zbekis on sha oi ida aqamli xa sizlik a pedagogik yondashu
