402
KOMPETENSIYAGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIM ASOSIDA TARIX
FANINI O‘QITISHNING KONSEPTUAL YONDASHUVLARI
Djamilo Nu ali Mu odillaye ich
Su xonda yo iloya i Boysun umani 43-sonli umumiy o` a a’lim mak abi a ix ani
o`qi u chisi
Anno a siya. Mazku maqolada kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan a’limning
naza iy asosla i a uning a ix anini o‘qi ish ja ayonida qo‘llanilishining konsep ual
yondashu la i yo i ilgan. Unda a ixiy bilimni o‘zlash i ishdan ko‘ a, uni ahlil qilish,
baholash a hayo iy aziya la da qo‘llash kompe ensiyasini shakllan i ish masalala iga
e’ ibo qa a ilgan. Shuningdek, o‘qu chila da a ixiy a akku , kommunika i , axbo o
a ij imoiy kompe ensiyala ni i ojlan i ishda sama ali pedagogik me odla haqida
so‘z yu i iladi.
Kali so‘zla : kompe ensiya, kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan a’lim, a ix ani,
a ixiy a akku , shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu , zamona iy a’lim konsepsiyasi,
inno a sion me odla .
Ki ish
Zamona iy a’lim izimi oldida u gan eng muhim azi ala dan bi i —
o‘qu chining o‘zlash i gan bilimini amaliyo da qo‘llay oladigan, mus aqil ik lo chi
shaxs si a ida shakllan i ishdi . Chunki, hozi gi da da a’lim izimida asosiy e’ ibo
o‘qu chining bilimni yod olishiga emas, uni amaliyo da qo‘llay olishiga qa a ilmoqda.
Shu maqsadda a’limda kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan yondashu obo a dolza b
ahamiya kasb e moqda.
O‘zbekis on Respublikasining “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni hamda 2017-yilda
asdiqlangan amaldagi da la a’lim s anda la ida o‘qu ja ayonini kompe ensiyaga
yo‘nal i ilgan yondashu asosida ashkil e ish alabi ilga i su ilgan. Bu yondashu
an’ana iy bilimga asoslangan o‘qi ishdan a qli a ishda o‘qu chi aoliya ining
na ijasiga, ya’ni o‘z bilimini u li hayo iy aziya la da qo‘llay olish qobiliya iga u g‘u
be adi. Ta ix anini o‘qi ishda bu yondashu alohida ahamiya ga ega, chunki u
o‘qu chila ni aqa a ixiy ak la ni yod olishga emas, balki a ixiy oqeala mohiya ini
anglash, sabab-oqiba bog‘liqlikla ini ahlil qilish a xulosa chiqa ish ko‘nikmala ini
shakllan i ishga yo‘nal i adi. Ze o, O‘zbekis on Respublikasi P eziden i
Sh.Mi ziyoye a’kidlaganidek, “Biz yoshla imizni a ixdan saboq olish, xulosa
chiqa ishga o` ga ishimiz, ula ni a ix ilmi, a ixiy a akku bilan qu ollan i ishimiz
za u ”.
Asosiy qism
Kompe ensiya — bu shaxsning bilim, ko‘nikma, malaka a qad iya la ni
muayyan aziya da sama ali qo‘llay olish qobiliya idi .
403
Kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan a’limning ma kazida o‘qu chi shaxsining i oji
u adi. Bu yondashu da a’limning maqsadi – ayyo bilimni be ish emas, balki
o‘qu chining bilimni mus aqil opish, uni ahlil qilish, baholash a u li aziya la da
qo‘llash qobiliya ini i ojlan i ishdi . Ta ix anida bu, ayniqsa, muhim, chunki a ixiy
ja ayonla ni ushunish a ula dan saboq chiqa ish uchun o‘qu chi ahliliy, man iqiy a
anqidiy ik lashga ega bo‘lishi lozim.
Ta ix anini o‘qi ishda kompe ensiya iy yondashu o‘qu chini aol ish i okchi
si a ida ko‘ adi. Da s ja ayonida o‘qi u chi o‘qu chiga ayyo ma’lumo be maydi,
balki uni a ixiy manbala , hujja la , xa i ala , su a la yoki s a is ik ma’lumo la
asosida mus aqil xulosaga kelishga yo‘nal i adi. Bu esa o‘qu chining manba bilan
ishlash, dalilla ni solish i ish, sabab-oqiba munosaba la ini aniqlash a a ixiy
oqeala ga o‘z munosaba ini bildi ish kompe ensiyala ini i ojlan i adi.
Ushbu yondashu aoliya ga yo‘nal i ilganlik, in eg a i lik, e leksi lik,
na ija iylik kabi amoyilla ga asoslanadi.
Kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan o‘qi ish shuningdek, o‘qu chila da a ixiy
a akku ni shakllan i ishni naza da u adi. Ta ixiy a akku — bu insonning
o‘ mishdagi oqeala ni zamon, makon, sabab-oqiba bog‘liqligi a shaxs omili asosida
ushunish qobiliya idi . Masalan, o‘qu chi Ami Temu ning siyosa ini
o‘ ganayo ganda aqa sanala yoki yu ishla ke ma-ke ligini yodlamaydi, balki u
siyosa ning iq isodiy, madaniy a ha biy oqiba la ini ham ahlil qiladi. Shu a iqa a ix
ani o‘qu chida ahliliy ik lash, dalilla asosida xulosa chiqa ish, muqobil nuq ai
naza ni ahlil qilish qobiliya la ini shakllan i adi.
Ta ix a’limida kompe ensiya iy yondashu quyidagi asosiy yo‘nalishla o qali
amalga oshi iladi:
1. Bilimdan ko‘nikmaga o‘ ish. O‘qi u chi o‘qu chiga ayyo ak la ni emas, balki
ula ni opish, ahlil qilish a baholash yo‘lla ini o‘ ga adi.
2. Ta ixiy a akku ni shakllan i ish. O‘qu chi a ixiy oqeala ni aq , sabab-oqiba
a shaxsiy baho nuq ai naza idan ahlil qilishni o‘ ganadi.
3. Manba bilan ishlash kompe ensiyasi. O‘qu chi a ixiy hujja , xa i a, s a is ika,
su a kabi manbala ni ahlil qilib, xulosa chiqa adi.
4. Kommunika i kompe ensiya. Gu uhli ishla da, a ixiy bahs a deba la da o‘z
ik ini asoslay oladi.
5. Axbo o -kommunika sion exnologiyala ni qo‘llash. Raqamli xa i ala , onlayn
a xi la , mul imedia esu sla i o qali a ixni chuqu oq o‘ ganish imkoniya i ya a iladi.
Ta ix anida kompe ensiya iy yondashu kommunika i , ij imoiy a axbo o
kompe ensiyala ni ham i ojlan i adi. Gu uhli ishla da, bahs a deba la da o‘qu chi
o‘z ik ini asosli a ishda himoya qiladi, boshqala ning ik ini hu ma qilishni
o‘ ganadi. Bu ja ayon o‘qu chini aqa bilim egasi emas, balki muloqo madaniya iga
ega, jamoada ishlay oladigan, mas’uliya li shaxs si a ida shakllan i adi.
404
Zamona iy a’lim exnologiyala i ham kompe ensiya iy yondashu ni sama ali
amalga oshi ishga yo dam be adi. Ta ix da sla ida aqamli xa i ala , in e ak i
aqdimo la , i ual muzeyla a onlayn a xi la dan oydalanish o‘qu chila uchun
a ixni yanada jonli a qiziqa li qiladi. Masalan, “Google Ea h” yoki “TimeMaps”
kabi pla o mala yo damida a ixiy joyla ni i ual ko‘ ish, ula ning geog a ik o‘ nini
aniqlash o qali o‘qu chi a ixiy oqeala ni i ual id ok e adi.
Bundan ashqa i, kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan a’limda o‘qi u chi
aoliya ining o‘zi ham o‘zga adi. O‘qi u chi bilim manbai emas, balki yo‘lboshchi,
maslaha chi a o‘qu ja ayonining ashkilo chisiga aylanadi. U da sda o‘qu chila ga
ayyo ja ob be maydi, balki ula ni sa ol be ishga, izlanishga, ik almashishga
undaydi. Bunday o‘qi u chi uchun ha bi da s muayyan a ixiy kompe ensiyani
shakllan i ishga qa a ilgan didak ik izim si a ida loyihalanadi.
Kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan yondashu da quyidagi me odla sama ali
hisoblanadi:
·“Ta ixiy ekons uksiya” me odi – a ixiy oqeani olli o‘yin yoki
sahnalash i ish o qali ahlil qilish;
·“Ta ixiy man iq zanji i” – sabab-oqiba munosaba la ini aniqlash o qali xulosa
chiqa ish;
·Deba a muammoli sa olla me odi – a ixiy shaxsla aoliya iga anqidiy
yondashu ni shakllan i ish;
·Loyiha me odi – a ixiy ma zu asosida kichik adqiqo yoki aqdimo ayyo lash.
Bu me odla o‘qu chining mus aqil aoliya ini kuchay i adi, shuningdek, ula ni
“bilim olu chi” emas, “bilim ya a u chi” subyek si a ida shakllan i adi.
Kompe ensiyaga asoslangan a ix a’limi o‘qu chila ni hayo iy aziya la ga
ayyo laydi. Masalan, a ixdagi siyosiy qa o la ni ahlil qilish o qali o‘qu chi
zamona iy ij imoiy-siyosiy ja ayonla ga ongli munosaba bildi ishni o‘ ganadi.
Ta ixiy saboqla unga uqa olik mas’uliya ini, milliy g‘u u a bag‘ ikenglik kabi
qad iya la ni singdi adi. Shunday qilib, a ix ani o‘qu chida na aqa aqliy, balki
axloqiy a uqa olik kompe ensiyala ini ham shakllan i adi.
Xulosa
Kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan a’lim asosida a ix anini o‘qi ish — bu
zamona iy a’lim konsepsiyasining aj almas qismi bo‘lib, o‘qu chining a ixiy
a akku ini, anqidiy ik lashini, muloqo madaniya ini a uqa olik pozi siyasini
i ojlan i ishga xizma qiladi. Bunday yondashu da sni aqa bilim olish maydoniga
emas, balki ijodiy ik lash, ahlil qilish a hayo iy aj iba o i ish makoniga
aylan i adi. Shu sababli, ha bi a ix o‘qi u chisi o‘z aoliya ida kompe ensiyaga
yo‘nal i ilgan me odla ni izimli qo‘llashi, da sla ni o‘qu chining shaxsiy
i ojlanishiga yo‘nal i gan holda ashkil e ishi za u . Bu na aqa a’lim si a i, balki
jamiya ning in ellek ual salohiya ini oshi ishga xizma qiladi.
405
Demak, a ix anini o‘qi ish ja ayonida kompe ensiya iy yondashu ni izimli a
izchil qo‘llash — zamona iy a’limning konsep ual muammola ini hal e ishda muhim
osi adi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi qa o i. Umumiy o‘ a
a’limning da la a’lim s anda i. – Toshken , 2020.
2. Mi ziyoye Sh. Yangi O‘zbekis on a qqiyo s a egiyasi. Toshken ,
“O‘zbekis on” 2023, 264-be .
3. Ib agimo X. Pedagogik inno a siyala a a’lim exnologiyala i. –
Toshken : O‘zPFITI, 2021.
4. Qodi o a M. Ta ix a’limida kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan yondashu .
– Toshken : TDPU nash iyo i, 2022.
5. Yuldashe a M. (2021). “Ta ix anini o‘qi ishda aqamli
exnologiyala ning ahamiya i.” Ta’limda inno a siyala ju nali, №3, 45–49-be la .
