SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
416
ЎЗБEК МИЛЛИЙ ЛИБОС ЯРАТИШ АНЪАНАЛАРИНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МОДА СОҲАСИ РИВОЖИДАГИ ЎРНИ
Абдуллаева Ф.С.1, Хаитова З.П.2, Саидова З.М.3
1К.Беҳзод номидаги МРДИ институти “Либос дизайни” кафедраси ўқитувчиси с.ф.ф.д.
(PhD);
2К.Беҳзод номидаги МРДИ институти “Либос дизайни” кафедраси мудири;
3К.Беҳзод номидаги МРДИ институти “Либос дизайни” кафедраси катта ўқитувчиси
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17543211
Аннотация. Мақолада ўзбек миллий либос яратиш анъаналарининг замонавий
мода соҳаси ривожидаги ўрни ёритилган. Хусусан, муаллифларнинг бу борадаги фикр ва
мулоҳазаларини асослаш жараёнида маҳаллий дизайнерлар фаолияти тизимли таҳлил
этилган.
Калит сўзлар: ўзбек миллий либоси, адрас, атлас, аъло бахмал матолари, миллий
аксессуарлар, устки кийимлар.
Сўнгги йилларда Ўзбекистондаги мода соҳаси амалиётида либосларни лойиҳалаш,
конструкциялаш ва ишлаб чиқариш циклларини бошқариш жараёнларига ривожланган
давлатлар мода индустрияси амалиётидаги тажрибаларнинг қўлланилаётганлиги
аҳамиятли албатта.
Бугунги кунда юртимизда индивидуал “ ashion” дизайнер, мода иллюстратори,
дизайнер-конструктор, лойиҳаловчи дизайнер, “ ashion” стилист, мода соҳаси
маркетологи, мода журналистикаси каби йўналишлар дорасидаги амалий фаолиятларни
йўлга қўйилиши Ўзбекистон модасининг нуфузини жаҳондаги ривожланаётган
мамлакатлар модаси билан синхронлигини таъминлашда ўзига хос аҳамият касб этмоқда.
Ушбу мутахассисликлар доирасидаги амалий фаолиятларни алоҳида таҳлил қилиш
орқали юртимиз модасининг ривожланиш тамойиллари хақида умумий хулосалар
шакллантириш имконияти яратилади.
Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, юртимизнинг етакчи дизайнерлари ижодий
фаолиятлари таҳлили орқали чиқарилган хулосалар, улар томонидан замонавий костюм
коллекцияларини яратиш жараёнларида ўзбек миллий либос анъаналарининг фақатгина
маълум бир қисқа даври яъни, XIX-XX асрлар давомидаги мавжуд бўлган анъаналари
асосида шакллантирилаётганини кўрсатмоқда. Мазкур жиҳатлар, ҳозирги кундаги ўзбек
модаси доирасида яратилаётган коллекцияларда қуйидаги жиҳатлар орқали кўзга
ташланмоқда. Яъни, уларга:
- замонавий либосларда миллий матоларимиздан фойдаланиш – бугунги кунда
дизайнерларимиз томонидан миллий матоларимизнинг адрас, атлас ва аъло бахмал
сингари турларига катта эътибор қаратилиб келинмоқда. “Mu sak”, “Tumo ”, “Moel Bosh”,
“Nadi_uz”, “Saadi”, “I oda AgzamHoja”, “Ano ” брендлари ҳамда Дилдора Қосимова,
Камола Рустамова, Нигора Хошимова, Таисия Чурсина сингари дизайнерлар либос
коллекцияларида миллий матоларимиздан фойдаланиш жиҳатлари устунлик қилишини
кузатиш мумкин. Эътиборлиси, номлари санаб ўтилган мода уйлари либос тўпламлари
учун адрас, атлас ва аъло бахмал каби миллий матоларимизнинг муаллифлик дизайни
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
417
асосидаги эксклюзив нусхаларини яратиш жараёнида маҳаллий хунармандлар билан
изчил ҳамкорлик қилмоқдалар. Бу эса ўз навбатида, ўзбек модасининг либос ва мато
ишлаб чиқаришдаги миллий тажриба ва замонавий мода тенденциялари интеграцияси
изчиллашувига омил бўлмоқда. Мазкур амалий фаолиятлар асосида шакллантирилаётган
“Nigo a Hashimo a”, “Azuka Mo eno”, “Saadi”, “Moel Bosh” каби брендлар либосларига
халқаро мутахассислар томонидан замонавий мода соҳасидаги “ўзбек услуби” сифатида
тавсиф берилмоқда.
- ўзбек миллий устки кийимларининг конструктив хусусиятларидан фойдаланиш.
Юртимиз мода саноатининг сўнгги беш йиллик тенденцияларида миллий устки
кийимларимиз бичими алоҳида ўринга эга бўлиб келмоқда. Хусусан, “Madina
Kasimbaye a”, “Saadi”, “Mu sak”, “Asuca Mo eno”, “Dildo a Kasimo a” брендлари
либосларида ўзбек миллий устки кийимлари конструкциялари кенг қўлланилишини
таъкидлаш мумкин.
“Mu sak” бренди Ўзбекистондаги илк “от кутюр” мода уйларидан бири
ҳисобланади. Бугунги кунда бренд либослари “hau e cou u e” ва “ eady- o-wea ”
йўналишларида ишлаб чиқарилади. Тўн, нимча, кўйлак, миллий бош кийим ва
аксессуарлардан ташкил топган “от-кутюр” либослари ягона нусхада тайёрланади. Ушбу
либосларда фойдаланилган матолар Самарқанд, Бухоро ва Қўқон усталари томонидан
қўлда тўқилади. Бренд асосчиси Нилуфар Абдувалиева сўнгги мавсумларда яратилган
“прет-а-порте” коллекцияларида Ўзбекистон Бадиий академияси Раиси, академик Акмал
Нуриддинов асарларини либосларнинг олд қисмида принт сифатида қўллаган. Либослар
трикотаж матосидан тайёрланган спорт услубидаги комплектлардан иборат.
Мамлакатимиз мода ихлосмандлари томонидан юқори баҳоланган ушбу тўпламни
юртимиз модасидаги ўзгача, ноанъанавий йўналиш сифатида баҳолаш мумкин.
“Mu sak” бренди 2023 йилда ташкил этилган Visa Fashion Week Tashken Мода
хафталигидаги иштироки бренднинг концепция ва ДНКсини шакллантиришда маълум бир
камчиликлар мавжудлигини кўрсатди. Хусусан, бренд тўпламини намойиш этиш учун
танланган моделлар қиёфаси, уларнинг соч турмаклари ҳамда яхлит образлари либосларда
акс этган миллий колоритни акс эттиришга хизмат қила олмаган.
- миллий безак элементлари ва техникаларини замонавий либосларда қўллаш.
Мазкур тенденция, яъни замонавий либосларга миллий безак элементлари билан
декоратив ишлов бериш 2005-2010 йилларда юртимиз дизайнерлари томонидан асосий
тренд сифатида фойдаланилган. Мазкур даврлар либос тенденцияларини таҳлил этиш кўп
ҳолларда миллий безак элементларини замонавий тенденцияларга хос либосларга айнан
кўчириб ўтказиш орқали фойдаланиш ҳамда уларга меъёр чегарасидан ортиқ ҳолда безак
берилганлигини кўрсатади.
Бугунги кунда Ж.Ким, “Lali”, брендлари томонидан шакллантирилаётган
коллекцияларда мазкур камчиликлар бартараф этилган ҳолда миллий безак бериш
элементларини янгича композицион тизим яратиш воситасида қайта
шакллантирилаётганини кузатиш мумкин.
Ўзбекистоннинг мода соҳасини чет давлатларда танилишига хисса қўшиб
келаётган дизайнерлар орасида Женя Ким алоҳида ўринга эга. Дизайнер брендининг
ДНКси қуроқ техникаси ҳисобланади. Аҳамиятли жиҳати, қуроқ техникаси дизайнернинг
ҳақиқий маънода европа модасига хос шаклларда яратилган либосларида ўзининг миллий
колоритини сақлай олган. Бу эса унинг ўзбек миллатига мансуб бўлмасада, шу замин
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
418
фуқароси сифатида миллий анъаналаримизга бўлган эътибори таҳсинга лойиқ. Хусусан,
ижодкорни ўзбек миллий костюм комплекси тарихини ўрганишга ва тарғиб қилишга
бўлган иштиёқи ижтимоий тармоқларда фаолиятига “Ўзбекистонда туғилган корейс”
(Ko ean bo n in Uzbekis an) тавсифини қўллашида ҳам кузатиш мумкин.
- миллий аксессуарлар элементларидан фойдаланган ҳолда миллийлик
хусусияларига хос замонавий аксессуар турларини яратиш. Бугунги кунда “Kanishka”,
“Black quail”, “Lali” брендлари ҳамда Д.Қосимова яратган коллекциялардаги аксессуарлар
миллий колорит уйғунлашган замонавий аксессуарлар намуналари сифатида
ихлосмандлар эътиборларини жалб этиб келмоқда. Номлари санаб ўтилган маҳаллий мода
брендлари фаолиятида замонавий акссеуарлар ишлаб чиқариш жараёнлари сўнгги
трендлардаги мода талаблари асосида самарали ташкил этиб келинмоқда:
“Kanishka” – Ўзбекистондаги чарм хом ашёсидан аксессуарлар ишлаб чиқарувчи
энг йирик бренд ҳисобланади. Бренд асосчиси – Алексей Меньшаев нафақат аёллар ва
эркаклар учун табиий чармдан тайёрланган акессуарлар ишлаб чиқариш балки, “прет-а-
порте” йўналишидаги кундалик кийишга мўлжалланган либослар яратиш бўйича ҳам
тажрибали мутахассис ҳисобланади. Бренднинг либос ва аксессуарларини Ўзбекистон ва
Россиянинг кўплаб таниқли шахслари гардеробида учратиш мумкин. Махсулотлар –
чармдан тайёрланган устки кийимлар, сумкалар, ҳамёнлар, трикотаж кийим-кечаклар
ҳамда интерьер буюмларини ўз ичига олади. Аксессуарлар қўл меҳнати ёрдамида ишлаб
чиқарилиши ва улар сифатли хом ашёдан тайёрланиши бугунги кунда бренднинг қўлга
киритиб келаётган ютуқларида ўзига хос ўрин тутади.
Миллий ва замонавий турдаги аксессуарлар ишлаб чиқарувчи “Black quail”
маҳаллий бренди Ўзбекистоннинг ушбу йўналишда кўзга кўринган мода брендларидан
ҳисобланади. Бренд асосчиси Пахлавон Турдиевнинг Камолиддин Беҳзод номидаги
Миллий рассомлик институти “Либос дизайни” кафедрасида олган билим ва кўникмалари
унинг шахсий мода брендини муваффаққиятли юритишида ўзига хос ўринга эга. “Black
quail” маҳсулотлари – рюкзак, кисет, дафл, ҳамёнлар, тоут каби сумка ассортиментлари
ва ҳамда либослардан иборат. Аксессуарлар табиий чарм хом ашёсидан тайёрланади.
Дизайнернинг таъкидлашича: “Ушбу йўналишда тайёрланган илк маҳсулотлар чармдан
тайёрланган билагузуклар бўлган, улар учун зарур бўлган чарм бўлакларини “Kanishka”
бренди асосчиси Алексей Меншаевдан олганман. Илк даврларда билагузукларни
дўстларим ва танишларимга бепул тақдим этганман. Натижалар эса кутганимдан ортиқ
бўлган ва мен бу йўналишда савдони йўлга қўйишим мумкинлигига амин бўлдим” – деб
бренд фаолиятини шаклланишига сабаб бўлган омиллар ҳақида сўзлаб ўтган.
Фаолиятининг илк даврларида дизайнер томонидан ишлаб чиқилган маҳсулотларнинг
савдоси “Paxla on Tu diye ” номи билан Facebook ижтимоий тармоғи орқали йўлга
қўйилган. Сўнгра, мамлакатимизда миллий либос ва аксессуарлар билан савдо қилувчи
“Human house” либослар галереясида бренд маҳсулотларидан иборат корнер ташкил
қилинган.
П.Турдиев фаолиятидаги ушбу ютуқлар унинг аксессуарлар ишлаб чиқарувчи
шахсий брендини шакллантиришига сабаб бўлган. Шундан сўнг бренд маҳсулотлари
“Black quail” номи остида ишлаб чиқарила бошлаган. Дизайнернинг таъкидлашича,
ҳозирги кунда бренд маҳсулотлари Италия, Франция ва Германиядан келтирилган табиий
хом ашёлар асосида ишлаб чиқарилади. Юқори сегментлар учун маҳсулот ишлаб чиқариш
ва улар ассортиментининг кенгайиши бренд фаолиятини ребрендинг қилиш:
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
419
позициалашуви ва концепциясини ўзгаришига сабаб бўлган. Бугунги кунда “Black quail”
Дилдора Қосимова билан ҳамкорликда аёллар сумкалари савдосини ҳам йўлга қўйган.
Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, мустақиллик йилларида юртимиз мода саноати
доирасида ижод қилаётган дизайнерларнинг фаолиятлари давомида “бренд” мақомига эга
бўлган дизайнерлик тўпламлари сони жиҳатидан кўп эмас. Ваҳоланки, юртимиздаги
костюм лойиҳалаш жараёнларининг шаклланиш генезиси ва ривожланиш принциплари
доирасидаги миллий ва тарихий костюм мамлакатимиз дизайнерлари томонидан
яратиладиган костюм коллекциялари учун ижодий манба сифатида беқиёс бойлик.
Шу маънода миллий ва этнографик либос шаклларидан замонавий либос ғояларига
манба сифатида ёндошилганда ёш дизайнерлар қатор мантиқий муаммоларни ҳал
этмоқлари талаб этиладики, бу борадаги ижодий изланишларда кўпчилик дизайнерлар
ҳатога йўл қўядилар. Уларни ҳал этмай туриб, либос лойиҳалашда ижодий ютуқларга
эришиш мумкин эмас:
- биринчидан – тарихдаги либос бичимларини ғоя сифатида айнан ўзлаштириш;
- иккинчидан – миллий либослардаги деталь ва безакларни айнан кўчириб ўтказиш;
- учинчидан – миллий либослар бадиий ғоясининг асосий ўзагини тўғри англай
олмаслик.
Бу жараёнларда тарихий либос ва ундаги элементлар ҳақидаги тўпланган
маълумотлар асосида танланган либос намунасининг бадиий ғоясини англаган ҳолда уни
замонавий мода тенденциялари асосидаги янгича силуэт ва конструкциясини яратиш
асосий вазифалардан саналади. Бу борада юртимиз дизайнерларидан фарқлироқ, машҳур
кутюрьелар Оскар де ла Рента, Дрис Ван Ноттен, ҳамда “Gucci”, “ZARA” брендлари
томонидан ўзбек матолари ва миллий либос шаклларидан фойдаланиб тайёрлаган
тўпламлари, ёки япониялик дизайнерларнинг миллий либос ғояси асосидаги замонавий
либос лойиҳаларини яратишдаги муваффаққиятларини эслатиб ўтиш лозим.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Абдуллаев Т.А., Хасанова С.А. Одежда узбеков (XIX- начало XX в.) –Т.: Фан, 1978. –
115 с.
2. Атаханова. Ф.З. Замонавий ўзбек дизайнида анъаналар ва инновациялар.
(Монография). – Тошкент: “Lesson p ess”. 2022.
3. Акилова К.Б. Поиски смысла. – Т.: “Санъат”, 2016. – 246 с.
4. Акилова К.Б. Народное декоративно-прикладное искусство Узбекистана. XX век.
Алматы, Издательство PRINT-S, 2005 г. –289 с.
5. Бахрушин С.В. История народов Узбекистана. Том 2. – Т.: Издательство АН УзССР,
1947. – 314 с.
6. Голендер Б. Окно в прошлое. /Туркестан на старинных почтовых открытках/ -Т.:
Институт Открытое Общество – Узбекистан. 2002. – 131 с.
7. Гофман А.Б. Мода и люди. Новая теория моды и модного поведения /Гофман А.Б. 2-е
изд. – М.: Агентство «Издательский сервис», Изд-во «ГНОМ и Д», 2000. - 232 с.
8. Гюль Эльмира. Диалог культур в искусстве Узбекистана. Античность и
средневековье. Т.:PRINT-S. – 140 с.
9. Гюль, Эльмира. Сады небесные и сады земные: вышивка Узбекистана: скрытый
смысл сакральных текстов. – Москва: Ma djiani ounda ion, 2013. – 207 с.