JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Shuku illaye An a To‘lqin o‘g‘li
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
Shuku illaye Jahongi Bo i o‘g‘li
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i assis en i
O‘ZBEKISTONDA FISKAL BARQARORLIKNI TA’MINLASH VA QARZNI
BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasida olib bo ilayo gan s a egik
yo‘nalishla bo‘yicha amalga oshi alayo gan ishla ahlili hamda iskal ba qa o likni a’minlash
a qa zni boshqa ishni akomillash i ish bo‘yicha olib qilinayo gan ishla xususida ik -
mulohazala be ilgan. Shuningdek, mualli la omonidan ushbu yo‘nalishla ni akomillash i ish
bo‘yicha shakllan i ilgan ilmiy akli a amaliy a siyala o‘z i odasini opgan.
Kali so‘zla : O‘zbekis on Respublikasi iq isodiyo i, iskal ba qa o lik, da la qa zi, ichki a
ashqi qa z, oiz s a kala , QQS, konsolida siyalashgan byudje , ij imoiy xa aja la , subsidiya,
di e si ika siyalash, in es o , emissiya, alyu a ba qa o ligi, k edi , obliga siyala , o‘ a mudda li
qa zla ni boshqa ish, iq isodiy indika o la , in la siya, yalpi ichki mahsulo , ashqi sa do, mak o
a mik o da ajadagi iq isodiy ko‘ sa kichla .
Аннотатция: В статье представлен анализ работы, проводимой в Республике Узбекистан
по стратегическим направлениям, даны отзывы о работе, направленной на обеспечение
фискальной стабильности и совершенствование управления государственным долгом.
Представлены научные предложения и практические рекомендации авторов по
совершенствованию данных направлений.
Ключевые слова: Экономика Республики Узбекистан, фискальная устойчивость,
государственный долг, внутренний и внешний долг, процентные ставки, НДС,
консолидированный бюджет, социальные расходы, субсидия, диверсификация, инвестор,
эмиссия, валютная стабильность, кредит, облигации, среднесрочное управление долгом,
экономические показатели, инфляция, валовой внутренний продукт, внешняя торговля,
экономические показатели на макро- и микроуровнях.
Abs ac : This a icle p o ides an analysis o he wo k being ca ied ou in he Republic o
Uzbekis an in s a egic a eas and p o ides eedback on he wo k being done o ensu e iskal
s abili y and imp o e deb managemen . I also p esen s scien i ic p oposals and p ac ical
ecommenda ions o mula ed by he au ho s o imp o e hese a eas.
Key wo ds: Economy o he Republic o Uzbekis an, iskal sus ainabili y, public deb , domes ic
and ex e nal deb , in e es a es, VAT, consolida ed budge , social expendi u es, subsidy,
di e si ica ion, in es o , emission, cu ency s abili y, c edi , bonds, medium- e m deb
managemen , economic indica o s, in la ion, g oss domes ic p oduc , o eign ade, economic
indica o s a he mac o and mic o le els.
Ki ish
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Fiskal ba qa o lik – bu iq isodiyo ni boshqa ish uchun da la omonidan qoʻllaniladigan soliq
solish a da la xa aja la ini boshqa ishga qa a ilgan iskal siyosa ni yuqo i da ajada ushlab
u ishdi . Ba qa o iskal siyosa o qali iq isodiy oʻsishni agʻba lan i ish, ij imoiy ba qa o likni
aʼminlash a da la budje ini boshqa ish mumkin.
Da la qa zini boshqa ishda hukuma omonidan olib bo iladigan s a egiyani ahamiya i juda
yuqo i hisoblanadi. Chunki qa zni o‘g‘ i olish a yo‘nal i ish o qali mamlaka iq isodiyo ini
yuksal i adi. Qa z majbu iya ini o‘liq qoplab be ish a kelajakda jalb e ilgan in es i sion
mablag‘la ni o‘z aq ida qay a ishda muommola yuzaga kelmasligi uchun ham hozi da
olinadigan ha bi mablag‘la ni o‘g‘ i sa lanishini nazo a qilish lozim.
Bugungi kunda mamlakak imiz iq isodiy omonlama jadal i ojlanib bo ayo gan mamlaka
si a ida an olinmoqda. Bunga sabab, so‘nggi yilla da jahonga o‘z eshikla ini ochish o qali
xalqa o iq isodiy aloqala ni mus ahkam o‘ na moqda. O‘zbekis on Respublikasi iq isodiy
omonlama juda ko‘plab sohala da o‘sishga e ishdi. So‘nggi 3 yillikda ham iq isodiy ham siyosiy
a ham ij imoiy omondan ancha o‘sish kuza ildi. Mamlaka imizdagi ushbu i ojlanish bo‘yicha
qilinayo gan ishla ning hammasi hukuma imiz omonidan olib bo ilayo gan siyosa ning mahsuli
hisoblanadi. To‘g‘ i yu i ilgan siyosiy s a egiya da la ni i ojlanishini akomillash i adi a
xalqa o miqyosda da ajasini yuksal i adi. “O‘zbekis on-2030” s a egiyasi ham mamlaka ni
muhim iq isodiy indika o la ini 2030-yilga qada yaxshilashga a belgilangan maqsadla ga
e ishishga mo‘ljallangan. Fiskal ba qa o likni saqlashda mamlaka byudje ida yu i ilayo gan
s a egiyala a soliq izimini isloh qilish ja ayonla i muhim sanaladi. Ri ojlanish sa i qadam
qo‘yayo gan da la la olib bo ayo gan iq isodiy-siyosiy qa ashla ula ning ichki a ashqi
omonlama ha aka lanishiga mos bo‘lishi lozim.
Adabiyo la sha hi
Bu un dunyo mamlaka la i bo‘yicha iskal ba qa o likni saqlash a qa zni o‘g‘ i boshqa ish
yuzasidan ko‘plab ilmiy ishla , yuqo i malakaga ega olimla , siyosa shunosla hamda
iq isodchila ik -mulohazala i o‘ ganilib kelajakdagi ejala ni belgilashda qo‘llaniladi. Ushbu
masalada bi qancha olimla ik la i hamda moliya ashkilo la i p ognozla i haqida ma’lumo la
keli i ib o‘ ilgan bo‘lib, biz ula dan ba’zila ini kel i ib o‘ amiz. Jiaqi Sun, Ping Li a Yunqiao
Wangla ning (2024) “Ba qa o lik uchun siyosa osi ala i: Tabiiy esu sla dan oydalanish
sama ado ligini oshi ishda iskal cho ala ning sama ado ligini baholash” nomli maqolasida
siyosa chila , ko po a siyala a man aa do omonla ga iskal osi ala esu sla sama ado ligini
qanday oshi ishi a ba qa o abiiy esu sla ni boshqa ish bo‘yicha a siyala ni be gan. Tadqiqo
o‘zga u chan qiyalikla a ko‘ndalang kesimla ga bog‘liqlikla ni aniqlash uchun CS-ARDL
baholo chisidan oydalanadi. Unda soliq im iyozla i, subsidiyala a ekologik yig‘imla abiiy
esu sla dan oqilona oydalanishga qanday a’si qilishi baholanishi haqida ushunchala be ilgan.
Wensheng He, Qiaoying Ding a Tao Zhoula ning (2025) “Fiskal siyosa ko po a i aqamli
ans o ma siyani qanday boshqa adi: soliq im iyozla i a maxsus subsidiyala ning sine gik
a’si ini ahlil qilish” nomli maqolasida Milliy iq isodiy a ibga solishning muhim osi asi
si a ida iskal siyosa ko po a i esu sla ni aqsimlashni boshqa ish a exnologik
inno a siyala ni ag‘ba lan i ishda obo a muhim ol o‘ynashi hamda iskal siyosa
a alashmala ini loyihalashni op imallash i ish, siyosa ning aniqligi a mu o iqlash i ilishini
kuchay i ish hamda moslash i ilgan siyosa cho ala i o qali ko xonala ning yuqo i si a li aqamli
ans o ma siyasini ag‘ba lan i ish a siyala i xususida bi qa o ik -mulohazala ni kel i ib
o‘ ishgan.
Asosiy qism.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Da la mak oiq isodiy a ibga solishning muhim osi asi si a ida iskal siyosa ko xonala ning
aqamli ans o ma siyasini ag‘ba lan i ishda aj almas ol o‘ynaydi. Hukuma aqamli
i ojlanishni ag‘ba lan i ish uchun bi qa o iskal a soliq siyosa la ini jo iy e ish lozim,
masalan, aqamli uskunala so ib olish uchun soliqdan oldingi chegi mala , aqlli ans o ma siya
uchun maxsus subsidiyala a yuqo i exnologiyali ko xonala uchun soliq im iyozla i. Ushbu
cho ala soliq im iyozla ini iskal xa aja la bilan mu o iqlash i ish o qali ko xonala
ans o ma siya ja ayonida duch keladigan moliya iy bosim a kon e siya xa aja la ini
yumsha ishga qa a ilgan. Ula o asida soliq im iyozla i a maxsus subsidiyala eng keng
a qalgan iskal siyosa osi ala idan ikki asidi . Ula ko xonala ning xa i-ha aka la iga mos
a ishda “yukni kamay i ish” a “ ag‘ba lan i ish” jiha idan a alashadi a i mala ning aqamli
in es i siya qa o la iga sine gik a’si ko‘ sa ishi mumkin. Ma jud adqiqo la da ko xona
inno a siyala i a yashil ans o ma siya bilan bog‘liq iskal siyosa keng muhokama qilingan
bo‘lsa-da, iskal siyosa aqamli ans o ma siyani bi galikda boshqa adigan mik o da ajadagi
mexanizmla bo‘yicha adqiqo la hali ham nisba an kam. Shuning uchun, ushbu maqolada soliq
im iyozla i a maxsus subsidiyala ning aqamli ans o ma siyaga a’si ini izimli a ishda
o‘ ganish a iskal siyosa po ella ini op imallash i ish a siyosa aniqligini oshi ish uchun
empi ik dalilla ni aqdim e ish maqsadida ikkalasi o‘ asida bi on bi sine giya ma judligini
ba a sil o‘ ganadi. Buning na ijasida mamlaka ga qiziqish bildi ayo gan in es o la ni ik la i
ijobiy omonga o‘zga adi a jalb e ilishi mumkin bo‘lgan in es i sion pul mablag‘la i miqdo i
oshishiga xizma qiladi. Da la omonidan jalb e ilayo gan mablag‘la ning ichki moliyalash i ish
o qali amalga oshi ilsa, kelajakda qa z iskla ini kamayishiga a mamlaka pul bi ligini
qad sizlanishini oldini olishga yo dam be adi.
O‘zbekis on Respublikasining 2021-2025-yilla dagi da la qa zining YaIMga nisba i
Yil
YaIM
miqdo i
(ml d.
so‘mda)
Da la
qa zi
(mln.
dolla da)
Qa z/YaIM
ga nisba i
(% da)
2021
820 536,6
26 323
34
2022
995 573,1
29 231
32,4
2023
1 204 485,4
34 927
34,4
2024
1 454 392
40 215
35
2025 I
cho agi
1 629 765,5
42 591
33,6
Manba: Da la s a is ika qo‘mi asi hamda O‘zbekis on Respublikasi Iq isodiyo a moliya
azi ligining asmiy sahi ala ida shakllan i ilgan ma’lumo la asosida ayyo landi.
Hukuma omonidan ichki omonlama moliyalash i ish ichagla ini ishga ushi ish ishla i a
aholini mamlaka boshqa u izimiga bo‘lgan ishonchi ya’ni, kelajakda ku ilishi mumkin bo‘lgan
xa la ni o‘g‘ i baholash o qali ishlab chiqilgan o‘ a mudda li s a egik ejala ni pux a
ishlanganligi o qali i odalanadi. Bu hukuma omonidan olib bo ilayo gan iskal isloho la a
yashil inno a siya izimining o‘g‘ i yo‘lga qo‘yilishi o qali kuza iladi. Bunda yu i ilayo gan
s a egiya hamda qa zga olingan in es i sion pul mablag‘la ini o‘g‘ i boshqa ish muhim
hisoblanadi. Ko‘pgina i ojlangan mamlaka la hozi da bo e’ ibo ini qay a iklanu chi ene giya,
yangi inno a sion loyihala hamda kosmosni o‘ ganishga qa a moqda a bo esu sla ini ka a
qismini ushbu sohala ni i ojlan i ishga yo‘nal i ishmoqda.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Qa zni o‘g‘ i boshqa ishda mamlaka dagi ko xonala ning ham o‘ ni ka a. Negaki, hukuma
omonidan olingan ba cha mablag‘la ma’lum maqsadla ni i ojlan i ish maqsadida ichki
bozo ladagi ko xonla ga yo‘nal i adi. Bunda hukuma omonidan qa z siyosa ini o‘g‘ i yo‘lga
qo‘yganligi muhim ahamiya kasb e adi, ya’ni ishlab chiqilgan ba cha qa z munosaba la iga oid
qonun a qoidala o qali be ilgan mablag‘la ning sa lanishi nazo a qilinadi. Yuqo ida
a’kidlangandek, i ojlangan mamlaka la singa i e’ ibo ni iskal ba qa o likni saqlash hamda
qa z menejmen ini aniq asoslangan s a egiya o qali amalga oshi ish lozim.
Byudje qonuni o qali muammola ni hal qilish uchun mahalliy hukuma qa zla ining maqsadla i,
usulla i a ko‘lamini a ibga solu chi keng qam o li a aniq qoidala ni jo iy e ishi lozim. Qonun
mahalliy hukuma la ning qa z olish amaliyo ini s anda lash i adi, shaha in es i siya
pla o mala ining yangi oizli qa zla ni ya a ishiga o‘sqinlik qiladi a da la qa zining ko‘ inishi
a sha o ligini oshi adi. Asosiy cho a- adbi la mahalliy hukuma qa zla ini almash i ish,
maxsus maqsadli obliga siyala chiqa ish a mahalliy hukuma ning yashi in qa zla ini qa iq oq
a ibga solishni o‘z ichiga olishi lozim. Umuman olganda, bu isloho la iskal esu sla ni
sama ali aqsimlash, hukuma ning xa i-ha aka la ini nazo a qilish a qa z uzilmasini
op imallash i ishga qa a ilgan. Bi oq, bu isloho la ko po a i yashil inno a siyala ni
mu a aqiya li i ojlan i ganmi yoki yo‘qmi a bunday a’si la ning asosiy mexanizmla i hali
ham ye a licha o‘ ganilmagan.
Asosiy mak oiq isodiy a budje koʻ sa kichla ining milliy p ognozla i
Manba: Iq isodiyo a moliya azi ligining 2025-2027-yilla ga mo‘ljallangan Fiskal s a egiya.
Bi oq, mahalliy qa zla ni boshqa ish isloho i ko po a i yashil inno a siyala ga qanday a’si
qilishi hali ham ye a licha o‘ ganilmagan. Aksincha, bunday isloho la moliyalash i ish muhi ini
yaxshilash a yashil inno a siyala bilan bog‘liq moliyalash i ish bosimini kamay i ish o qali
i mala ning moliya iy cheklo la ini yengillash i ishi mumkin. Aksincha, bu isloho la ekologik
jiha dan oydali yashil loyihala ni qo‘llab-qu a lash o qali da la esu sla ini aqsimlashni
op imallash i ishi a bil osi a ko po a i yashil inno a siyala ni ag‘ba lan i ishi mumkin.
Bundan ashqa i, ushbu isloho la ning ko po a i yashil inno a siyala ga a’si i min aqa iy bozo
i ojlanish da ajasi, i mala ning moliyalash i ish cheklo la i a sanoa xususiya la idagi a qla
u ayli a q qilishi mumkin.
O‘zbekis on Respublikasi hukuma i omonidan olib bo ilayo gan isloho la ning na ijasi o‘la oq,
iskal ba qa o lik cho ala ini ko‘ ish a qa zni boshqa ish ya’ni uni xalqa o aj ibala ni o‘ ganish
o qali o‘g‘ i aqsimlash cho ala ini ko‘ ish ishla i olib bo ilmoqda. Bundan ashqa i bizning
mamlaka imiz ham so‘nggi yilla da qay a iklanu chi ene giyaga sa layo ganligini ko‘ ish biz
uchun juda qu ona li hola , chunki yaqin kelajakda ichimlik su ini qisqa ib bo ishi na ijasida
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
aholida bo‘lgan alabning oshishi o qali ka a xa la yuzaga kelishi mumkin. Da la ning ha
omonlama ildam qadamla bilan i ojlanishi uchun a alo kuchli s a egik ejala hamda
uzluksiz ene ge ika izimi ke ak bo‘ladi. Ri ojlangan da la la ning deya li ba chasi ene giya
sama ado ligiga ka a e’ ibo qa a adi. Shuning uchun ham iskal ba qa o likni a’minlash
ja ayonla ida qa z menejmen ini o‘g‘ i ashkil e ish bilan i ojlanishdagi ba qa o likni saqlash
hamda uni mus ahkamlash mumkin.
Xulosa a akli la .
Maqoladagi ma’lumo la asosida shuni xulosa qilish mumkinki, mamlaka imiz omonidan olib
bo ilayo gan isloho la ni o‘g‘ i ahlil qilish hamda s a egik ejalash i ish cho ala ini a jalb
e ilayo gan pul mablag‘la ini qa ’iy qa iq qonuniy yo‘lla o qali nazo a qilish lozim. Bunda jalb
e ilgan mablag‘la ni yashil iq isodiyo ni i ojlani ish hamda qay a iklanu chi esu sla ga
bo‘lgan eh iyojni qondi ish maqsadida soliq s a kala ini o‘g‘ i yu i ish ke ak, ya’ni abiiy
esu sla dan oydalanishni hukuma omonidan ag‘ba lan i ish yo‘lla i ko‘ ilishi lozim.
Bula ning ba chasini esa, hukuma o‘z oldiga qo‘ygan ejala i o qali nazo a qilishi hamda
doimiy a zda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xa la ni o‘g‘ i baholab, qa z menejmen ini
yu i ishda xa la ni e’ ibo ga olishi lozim.
Adabiyo la / Li e a u a / Re e ence:
1. G.Economides, G.koliousi, N.Miaouli, A.Philippopoulos. (2025). F om deb a i hme ic o
iscal sus ainabili y and iscal ules: Taking s ock and policy lessons.
2. Jiaqi Sun, Ping Li, Yunqiao Wang. (2024). Policy ools o sus ainabili y: E alua ing he
e ec i eness o iscal measu es in na u al esou ce e iciency.
3. Wensheng He, Qiaoying Ding, Tao Zhou. (2025). How iscal policy d i es co po a e digi al
ans o ma ion: an analysis o he syne gis ic e ec s o ax incen i es and special subsidies.
4. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining Fa moni. (2023). “Oʻzbekis on-2030” S a egiyasi.
PF-158-son.
5. O‘zbekis on Respublikasi Iq isodiyo a moliya azi ligi. 2025-2027-yilla uchun Fiskal
s a egiya.
6. h ps://api.sia .s a .uz/media/uploads/sdmx/sdmx_da a_544.pd .
7. h ps://www.im .uz/s a ic/umumiy-jad al.
8. h ps://api.m .uz/media/ iles o e/Fiskal%20s a egiya%202025-2027.pd .
