JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ka imo a Kamola Olimo na
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
O‘ZBEKISTONDA AMALDAGI PENSIYA HISOBLASH MEXANIZMINING HOLATI
VA UNING SAMARADORLIGI TAHLILI
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasidagi amaldagi pensiya hisoblash
mexanizmi, uning ye a liligi, ba qa o ligi a qam o i jiha idan ahlil qilinadi. Pensiya
jamg‘a masi, Da la s a is ika qo‘mi asi a xalqa o manbala dan olingan asmiy ma’lumo la
asosida izimdagi asosiy muammola aniqlangan. Tahlil na ijala iga ko‘ a, pensiya izimi
aholining a igi 38 oizini qam ab olgan, o‘ acha o‘ nini bosish da ajasi esa 55 oizni ashkil e adi.
No asmiy bandlik da ajasi 60 oiz a o ida bo‘lib, bu izimning moliya iy ba qa o ligiga jiddiy
ahdid solmoqda. Tadqiqo shuni ko‘ sa adiki, amaldagi o mula ma ema ik jiha dan asosli
bo‘lsa-da, iq isodiy a ins i u sional cheklo la sababli pensiyala uqa ola ning hayo da ajasini
ye a li da ajada a’minlay olmayap i.
Kali so‘zla : pensiya hisoblash, pensiya adek a ligi, o‘ nini bosish da ajasi, ij imoiy himoya,
no asmiy bandlik.
АНАЛИЗ ДЕЙСТВУЮЩЕГО МЕХАНИЗМА НАЧИСЛЕНИЯ ПЕНСИЙ В
УЗБЕКИСТАНЕ И ЕГО ЭФФЕКТИВНОСТИ
Аннотатция: В данной статье анализируется действующий механизм начисления пенсий
в Республике Узбекистан с точки зрения его адекватности, стабильности и охвата. На
основе официальных данных Пенсионного фонда, Государственного комитета по
статистике и международных источников выявлены основные проблемы системы.
Согласно результатам анализа, пенсионная система охватывает лишь 38% населения, а
средний коэффициент замещения составляет 55%. Уровень неформальной занятости
составляет около 60%, что представляет серьезную угрозу финансовой устойчивости
системы. Исследование показывает, что, несмотря на математическую обоснованность
действующей формулы, пенсии не могут в полной мере обеспечить уровень жизни
граждан в силу экономических и институциональных ограничений.
Ключевые слова: начисление пенсий, адекватность пенсий, коэффициент замещения,
социальная защита, неформальная занятость.
ANALYSIS OF THE CURRENT PENSION CALCULATION MECHANISM IN
UZBEKISTAN AND ITS EFFICIENCY
Abs ac : This a icle analyzes he cu en pension calcula ion mechanism in he Republic o
Uzbekis an in e ms o i s adequacy, s abili y and co e age. Based on o icial da a om he
Pension Fund, he S a e S a is ics Commi ee and in e na ional sou ces, he main p oblems in he
sys em a e iden i ied. Acco ding o he esul s o he analysis, he pension sys em co e s only 38
pe cen o he popula ion, and he a e age eplacemen a e is 55 pe cen . The le el o in o mal
employmen is a ound 60 pe cen , which poses a se ious h ea o he inancial s abili y o he
sys em. The s udy shows ha al hough he cu en o mula is ma hema ically sound, pensions
canno adequa ely p o ide o he s anda d o li ing o ci izens due o economic and ins i u ional
cons ain s.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Key wo ds: pension calcula ion, pension adequacy, eplacemen a e, social p o ec ion, in o mal
employmen .
Ki ish
Pensiya izimi ha bi da la da ij imoiy himoya siyosa ining eng muhim ayanchi hisoblanadi.
O‘zbekis onning pensiya izimi 1993-yilda qabul qilingan “Fuqa ola ning da la pensiya
a’mino i o‘g‘ isida”gi qonun asosida shakllangan bo‘lib, o adan o‘ gan 30 yil ichida mamlaka
iq isodiyo i a demog a ik uzilmasida ka a o‘zga ishla bo‘lganiga qa amay, izimda jiddiy
a kibiy isloho la amalga oshi ilmagan. 2025-yil 1-ok ab hola iga ko‘ a, 4,24 million uqa o
pensiya olmoqda, bu esa umumiy aholining 11 oiziga engdi .
2024-yilgi Allianz Pension Index ma’lumo la iga ko‘ a, O‘zbekis on 75 da la ichida
71-o‘ inni egallagan. Bu ko‘ sa kich izimning na aqa adek a lik, balki ba qa o lik jiha idan
ham jahon mezonla idan o qada qolayo ganini ko‘ sa adi. Shu bois, amaldagi pensiya hisoblash
o mulasi, uning moliya iy asosla i a qam o da ajasini ahlil qilish bugungi kunda nihoya da
dolza bdi .
Ushbu adqiqo quyidagi maqsadla ni o‘z ichiga oladi:
Pensiya hisoblash o mulasini ahlil qilish a uning a kibiy qismla ini o‘ ganish;
Pensiya adek a ligini o‘ nini bosish da ajasi o qali baholash;
Tizim qam o i a ish i ok da ajasidagi bo‘shliqla ni aniqlash;
O‘zbekis on aj ibasini xalqa o s anda la bilan solish i ish;
Tizimdagi asosiy muammola ni aniqlab, isloh qilish yo‘nalishla ini belgilash.
Me odologiya
Tadqiqo uchun quyidagi asosiy manbala dan oydalanildi:
O‘zbekis on Pensiya jamg‘a masi (2025-yil ok yab hola idagi s a is ik ma’lumo la );
Da la s a is ika qo‘mi asi (demog a ik a iq isodiy ko‘ sa kichla );
P eziden a monla i a qa o la i;
Allianz Pension Index 2024 ma’lumo la i;
Xalqa o Mehna Tashkilo ining no asmiy bandlik bo‘yicha hisobo la i.
Tadqiqo da miqdo iy a si a li yondashu la qo‘llanilgan. Asosiy ahlil yo‘nalishla i:
O‘ nini bosish da ajasi ahlili: pensiya miqdo i bilan ish haqi o‘ asidagi nisba ni aniqlash;
Qam o da ajasi: pensiya izimiga jalb qilingan aholining ulushi;
Xalqa o solish i ma ahlil: O‘zbekis onning min aqa iy da la la bilan o‘ ni;
Fo mula iy ahlil: amaldagi hisoblash izimining ha bi elemen i bo‘yicha baholash.
Tadqiqo da ay im ma’lumo la ning a silo li shaklda ma jud emasligi, no asmiy sek o
ulushining aniq hisoblanmasligi, hamda pensiya olu chila ning da omad k in illa i bo‘yicha
ma’lumo la cheklanganligi asosiy cheklo si a ida qayd e ildi.
Na ijala
Pensiya hisoblash mexanizmi quyidagicha belgilanadi:
P = (BP × AMS × 0.55) + AE + SP,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
bu ye da:
BP – baza iy hisoblash miqdo i (471 000 so‘m),
AMS – oxi gi 10 yildagi eng yaxshi 5 yillik o‘ acha ish haqi,
0.55 – asosiy o‘ nini bosish koe i sien i,
AE – o iqcha s aj uchun qo‘shimcha 1% ha yili,
SP – qo‘shimcha o‘lo la ( ax iy un on, mehna u i bo‘yicha).
E kakla 60 yosh a 25 yillik s aj bilan, ayolla esa 55 yosh a 20 yillik s aj bilan pensiyaga
chiqadi. Ye a li s ajga ega bo‘lmaganla uchun ij imoiy pensiya belgilanadi.
O‘ acha pensiya 1,1 mln so‘mni, o‘ acha oylik ish haqi esa 5,36 mln so‘mni ashkil e adi.
Na ijada amaldagi haqiqiy o‘ nini bosish da ajasi 20,5% a o ida bo‘lib, bu xalqa o a siyala
(50–70%)dan ancha pas .
Eng kam pensiya (918 ming so‘m) eng kam ish haqining (1,27 mln so‘m) 72 oizini ashkil e sa-
da, bu ko‘ sa kich o‘ acha pensiyala da ajasida keskin pasayadi. Shuningdek, is e’mol sa a i
(2,15 mln so‘m) o‘ acha pensiyadan ikki ba oba yuqo i, bu esa pensiya da omadla ining hayo
da ajasini o‘liq a’minlay olmasligini ko‘ sa adi.
Pensiya izimida 4,24 mln na aqa olu chi ma jud, bu esa aholining 11 oizi, mehna ga layoqa li
aholining esa a igi 38 oizini ashkil e adi. ILO ma’lumo la iga ko‘ a, 60 oiz ishchi no asmiy
sek o da band. Ayolla ning 61 oizi, e kakla ning esa 73 oizi ij imoiy sug‘u a bilan qam ab
olinmagan.
O‘zbekis on Respublikasida amaldagi pensiya hisoblash mexanizmining hola i a
sama ado ligi ahlili (2020–2024 yilla )
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Manba: O‘zbekis on Respublikasi S a is ika qo‘mi asining asmiy say idan olingan ma’lumo la
asosida ayyo landi.
Pensiya jamg‘a masiga ushumla quyidagicha aqsimlanadi:
Byudje ashkilo la i – ish haqi ondining 25 oizi;
Nobyudje ashkilo la – 12 oizi;
Yakka a ibdagi adbi ko la – oyiga kamida 1 BHM;
O‘zini o‘zi band qilganla – ix iyo iy asosda.
Xodimla dan o‘g‘ idan- o‘g‘ i badal olinmasligi ish be u chila ni no asmiy bandlikka
undaydi.
Allianz Pension Index 2024 bo‘yicha O‘zbekis on 71-o‘ inda, qo‘shni da la la – Qozog‘is on
(34), Rossiya (37), Es oniya (22). Bu a q izim sama ado ligining pas ligini ko‘ sa adi. Asosiy
muammo – yuqo i badalla e aziga pas pensiya da omadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Muhokama
Tahlil shuni ko‘ sa adiki, amaldagi 55 oizlik o mula iy koe i sien amalda eal da omadni aks
e i maydi. Ish haqi uchun belgilangan yuqo i chega a (5,65 mln so‘m) yuqo i da omadli
ishchila da ag‘ba ni pasay i adi.
Fo mulaning qa ’iyligi zamona iy mehna bozo idagi o‘zga u chan bandlik shaklla iga mos
emas. No asmiy sek o ning kengligi pensiya izimini “ikki qa lamli” hola ga kel i moqda: asmiy
xodimla himoyalangan, no asmiy ishlo chila esa keksalikda da omadsiz qolmoqda.
Ayolla uchun 5 yil e a pensiyaga chiqish imkoniya i ij imoiy jiha dan oydali bo‘lsa-da, bu
ula ning um bod pensiya miqdo ini kamay i adi. Bundan ashqa i, ayolla no asmiy sek o da
ko‘p oq ishlashi sababli ula ning pensiya huquqla i cheklangan.
2025-yilda Pensiya jamg‘a masiga da la byudje idan 20 illion so‘mdan o iq ans e
aj a ilgan. Tushumla ning kamayishi a na aqaxo‘ la sonining ko‘payishi moliya iy bosimni
oshi moqda. Bu hola uzoq mudda da izimning o‘zini o‘zi moliyalash i ish qobiliya ini
yo‘qo ishiga olib keladi.
OECD da la la ida pensiya izimla i ko‘p us unli (mul i-pilla ) shaklda ishlaydi:
Baza iy uni e sal pensiya;
Ish haqi bilan bog‘liq sug‘u a pensiyasi;
Ix iyo iy jamg‘a ma izimi.
Bunday model ij imoiy adola ni a moliya iy ba qa o likni bi aq da a’minlaydi. Shuningdek,
ay im da la la da da la omonidan qo‘shma (ma ching) badalla izimi jo iy e ilib, kam
da omadli ishchila ning ish i okini ag‘ba lan i adi.
O‘zbekis onda 2025-yildan boshlab pensiyani a oma ik ayinlash izimi yo‘lga qo‘yildi, Face-ID
asosida o‘lo izimi a elek on ma’lumo bazala i in eg a siyasi amalga oshi ildi. Bu isloho la
boshqa u ni soddalash i sa-da, pensiya adek a ligi muammosini hal qilmaydi.
Xulosa
Asosiy na ijala :
Pensiya izimi aholining aqa 38 oizini qam ab olgan;
O‘ acha haqiqiy o‘ nini bosish da ajasi a igi 20–22% ni ashkil e adi;
60 oiz ishchi no asmiy sek o da bo‘lib, pensiya huquqidan mah um;
Pensiya jamg‘a masi da la byudje iga yuqo i da ajada qa am (20 illion so‘mdan o iq ans e );
Xalqa o ey ingla da O‘zbekis on 71-o‘ inda u ib, min aqadagi eng pas ko‘ sa kichla dan bi ini
egallagan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bu muammola keksala o asida qashshoqlik xa ini kuchay i adi, mehna bozo ida no asmiy
bandlikni ag‘ba lan i adi a moliya iy yukni byudje zimmasiga o‘ kazadi. Ayolla uchun e a
pensiya yoshining saqlanib qolishi ula ning uzoq mudda li iq isodiy xa sizligiga salbiy a’si
ko‘ sa moqda.
Ta siyala
Pensiya o mulasi qay a ko‘ ib chiqilib, o‘ nini bosish da ajasini kamida 40–50% da ajaga
yaqinlash i ish;
Ishchi a ish be u chi o‘ asida badal yuklamasini qay a aqsimlash;
No asmiy sek o da band bo‘lganla uchun ix iyo iy, lekin im iyozli pensiya badalla i
izimini jo iy e ish;
Raqamli pla o mala o qali o‘zini o‘zi band qilganla uchun soddalash i ilgan o‘yxa ga
olish izimini kengay i ish;
Uzoq mudda li iskal ba qa o likni a’minlash uchun pensiya yoshini bosqichma-bosqich
oshi ish a yangi moliya iy manbala ni jalb e ish.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi Pensiya jamg‘a masi (2025). Rasmiy s a is ik hisobo .
2. Allianz (2024). Allianz Pension Index 2024.
3. XMT (2024). In o mal Employmen in Uzbekis an: Assessmen and Recommenda ions.
4. Da la s a is ika qo‘mi asi (2025). Aholi a iq isodiy ko‘ sa kichla .
5. P eziden Fa moni PF–108 (2024). Pensiya izimini yanada akomillash i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida.
6. OECD (2024). Pensions a a Glance Asia/Paci ic 2024.
7. UNDP O‘zbekis on (2024). Ij imoiy himoya a no asmiy bandlik bo‘yicha ahliliy hisobo .
