REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
263
FARZAND TARBIYASIDA OTA-ONALAR ROLI: ZAMONAVIY
PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Abdushuku o a Du dona Bax iyo qizi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17544490
Anno a siya. Ushbu maqolada o a-onala ning a zand a biyasidagi o‘ ni zamona iy
pedagogik a psixologik yondashu la asosida keng ahlil qilinadi.Tadqiqo ning maqsadi –
zamona iy oila sha oi ida o a-onala ning pedagogik sa odxonligi, emo sional in ellek i a
psixologik madaniya i bola shaxsining shakllanishiga qanday a’si ko‘ sa ishini o‘ ganishdan
ibo a . Tadqiqo na ijala i o a-onaning meh ga, sab ga a ongli yondashu ga asoslangan
a biyasi bolada o‘ziga ishonch, mus aqillik a ij imoiy mas’uliya ni shakllan i ishini ko‘ sa adi.
Maqola amaliy misolla , empi ik ma’lumo la a ilmiy manbala ga asoslanadi.
Kali so‘zla : o a-ona, a biya, psixologiya, emo sional in ellek , milliy qad iya la ,
aqamli as .
Аннотация. В данной статье рассматриваются психологические, педагогические
и эмоциональные аспекты роли родителей в воспитании детей. В условиях современного
цифрового общества, когда технологии и социальные сети оказывают влияние на
семейное общение, автор подчеркивает важность сочетания эмоционального
интеллекта, доверительного общения и национальных ценностей. Результаты
исследования показывают, что эмоциональная стабильность родителей,
поддерживающее взаимодействие и уважительное отношение способствуют развитию
у ребенка уверенности в себе, ответственности и социальной активности. Полученные
выводы имеют практическое значение для педагогов, психологов и родителей,
стремящихся воспитать гармонично развитую личность.
Ключевые слова: родительство, эмоциональный интеллект, воспитание детей,
цифровое поколение, национальные ценности, педагогический подход.
Abs ac . This a icle examines he ole o pa en s in child upb inging h ough s ong
mode n pedagogical and psychological app oaches. I highligh s he impo ance o emo ional
in elligence, digi al pa en ing, and he in eg a ion o na ional alues wi h mode n educa ion
me hods. The s udy esul s show ha pa en ing based on lo e, pa ience, and emo ional
awa eness os e s child en’s sel -con idence, independence, and social esponsibili y. The a icle
elies on empi ical indings, p ac ical examples, and scien i ic sou ces.
Key wo ds: pa en ing, emo ional in elligence, child educa ion, na ional alues, digi al
age, psychology.
Ki ish
Muh a am P eziden imiz Sha ka Mi ziyoye a’kidlaganla idek, “A lodla
da omiyligini a’minlaydigan ma’na iya o‘chog‘i bu — oiladi .” Bugungi kunda jamiya imiz
i ojining asosiy omilla idan bi i si a ida, a zand a biyasi a oila iy muhi ning mus ahkamligi
alohida ahamiya kasb e adi. Shu boisdan ham mamlaka imizda ba cha ezgu isloho la ning
ma kazida, eng a alo, oilala ni mus ahkamlash, yosh a lodning ma’na iy kamolo ini
a’minlash maqsadi u adi.Oila sog‘lom bo‘lsa — jamiya mus ahkam, jamiya mus ahkam
bo‘lsa — mamlaka ba qa o bo‘ladi. Bolala a biyasida a’lim muassasala i muhim o‘ in
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
264
u gani holda, eng asosiy mas’uliya o a-onala ga yukla iladi. Chunki a zandning shaxsiya i,
axloqiy qa ashla i a dunyoqa ashi eng a alo oiladagi muhi o qali shakllanadi.Kishining
jamiya dagi o‘ ni a nu uziga bog‘liq bo‘lmagan holda, o a-onalik eng muhim a mas’uliya li
kasbdi . O a-onala a zand a biyasi uchun na aqa o‘z oldida, balki jamiya oldida ham
ja obga di la . Oila mus ahkamligi, ma’na iy a jismoniy ba kamol a zand a biyasi —
jamiya ning ma’na iy yuksalishining ga o idi . Sohibqi on Ami Temu ham o‘g‘illa ining a
a lodla ining a biyasiga ka a e’ ibo be gan. U a biyani da la siyosa i da ajasiga ko‘ a ganini
a ixiy manbala asdiqlaydi. Da la ning qud a i sog‘lom ik li, bilimli, axloqli a a anpa a
insonla ga ayanadi. Shu bois a zand a biyasi masalasi ha bi jamiya uchun s a egik
ahamiya ga ega. Bolala ning xulq-a o ida kuza iladigan xa ola ko‘pincha o a-onala ning
xa ola idan kelib chiqadi. Shu sababli ha bi o a-ona a zand a biyasidagi o‘z bu chi a
mas’uliya ini chuqu anglab ye mog‘i za u . Oilada uhiy xo i jamlik, samimiy munosaba ,
o‘za o hu ma , o a-onaning ob o‘si a meh li muhi — bula ning ba chasi a zandning ba kamol
shaxs si a ida shakllanishiga xizma qiladi. Fa zandni se ish, unga ishonch bildi ish, qa ’iy, lekin
meh ga asoslangan a ibni o‘ na ish o a-onaning pedagogik maho a ini namoyon e adi. Shu
boisdan o a-onala pedagogik bilim a ko‘nikmala ni egallashla i, a zandla ining i ojini
doimiy kuza ib bo ishla i hamda ula ni mus aqillik, mas’uliya , ashabbusko lik uhida
a biyalashla i muhim ahamiya kasb e adi.
Asosiy qism
Oddiygina o a-onala ning kundalikda ishla ishi, ay ishi joiz bo’lgan gapla i inson o’zi
chuqu anglab ye magan holda chuqu a’si o’ kazishi aniq. Masalan, aga o a ha kuni ishga
ke ayo ib bolaga “Bugun mak abda yangi na sa o‘ ganishingni ku aman” deb ay sa, bu oddiy
so‘z emas — bu a biya iy mo i a siya. Bola o aning e’ ibo ini his qiladi, o‘zini qad langan deb
biladi a o‘qishga ongli a ishda ayyo lanadi. Bu hola da pedagogik jiha dan o a-ona bolaning
ichki mo i ini shakllan i adi, psixologik jiha dan o a a bola o‘ asidagi ijobiy emo sional aloqa
yo’lga qo’yiladi, na ijada esa bola o‘qishga ijobiy hissiy ayyo ga lik bilan bo adi. Bu esa o’z
na ba ida meh ila kun bo’yi uning qalbida ajib bi mas’uliya u adi. Aksincha, aga siz e alab
shosha-pisha, pala-pa ishlik bilan a zandingizga mak ab eshigiga ki masdanoq, “ ush
moshinadan, ki ez mak abingga” kabi so’zla bilan mu ojaa qilsangiz, u bolada emo sional
ye ishmo chilik bo’ladi a o’zi ham da sla ga nisba an so uqqonlik bilan qa ashni boshlaydi,
jizzaki, ik la i a qoq bo’lib, bi joyga jamlay olmaydi. Bundan kelib chiqib, ay a olamanki,
a zand a biyasi insoniya a ixidagi eng mas’uliya li ja ayonla dan bi i hisoblanadi. O a-
onaning o‘z a zandiga ko‘ sa gan munosaba i, muloqo i a meh -muhabba i bolaning bu un
hayo i da omida shaxs si a ida shakllanishiga a’si qiladi. Pedagogik nuq ai naza dan, oila —
bu a’lim- a biya izimining bi lamchi bo‘g‘ini, psixologik jiha dan esa bolaning his- uyg‘ula i,
o‘ziga bo‘lgan ishonchi a ij imoiy aolligi shakllanadigan muhi di (B on enb enne , 1992). [2]
Pedagogik nuq ayi naza dan shu aniqki, bola ko'p holla da, model asosida o' ganadi, o'zi ideal
qilib olganla i(us ozi, o a-onasi)ning ha aka la i, o'zining u ishla ini olishga u inadi. Bu esa,
o' ganishning eng sama ali a mu o iqlash i ilgan usuli hisoblanadi. Misol si a ida, Bandu a
a'lim ja ayonini kel i ishim mumkin. Bandu a a’lim ja ayonida “model asosida o‘ ganish”da
kogni i ja ayonla — e’ ibo , eslab qolish, a ak o lashni asosiy mexanizmla deb belgilaydi.
Bu degani, a biya iy ja ayonda bola shunchaki ko‘ gan na sani emas, uning ma’nosini anglagan
holda o‘zlash i adi. Demak, Bandu aning ij imoiy o‘ ganish naza iyasi a zand a biyasida o a-
onaning namunaliligi, hissiy mu ozana i a muloqo madaniya ining be osi a a’si ini ilmiy
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
265
asoslaydi. Bu yondashu bolani mus aqil ik laydigan, boshqala ni hu ma qiladigan,
hamko likka ochiq shaxs si a ida a biyalashda asosiy psixopedagogik mexanizmdi .
Masalan, bola o asining keksala ga joy be ayo ganini ko‘ ib, bu xa i-ha aka ni shunchaki
ak o lamaydi, balki “hu ma — bu qad iya ” degan kogni i ushunchani o‘zlash i adi. Shu
o qali bola ichki axloqiy izimini shakllan i adi.
Bugungi globallashu sha oi ida a biya ja ayoni oldingidan ko‘ a mu akkablashdi.
Raqamli osi ala , ezko axbo o almashinu i a u li madaniy oqimla o a-onala dan yangi
kompe ensiyala ni alab qilmoqda. Shu bois, zamona iy o a-ona na aqa meh ibon, balki
psixologik jiha dan sa odli, kommunika i , axbo o exnologiyala idan ongli oydalana olu chi
shaxs bo‘lishi lozim. Hozi gi a’lim naza iyasida a biya ja ayoni “shaxsga yo‘nal i ilgan”
amoyil asosida olib bo iladi. Bu degani, bola shaxsini passi obyek si a ida emas, balki aol
sub’ek si a ida ko‘ ishdi . Mon esso i me odikasi [8], Vygo skiyning “yaqin i ojlanish zonasi”
naza iyasi [11], Deweyning “ aj iba o qali o‘ ganish” g‘oyala i — ba chasi bola mus aqil ik
yu i ish a anlo qilish imkoniga ega bo‘lishi za u ligini a’kidlaydi. Masalan, o a-ona bola uy
azi asini baja ishda “mana buni qil” deb buyu ish o‘ niga, “senga qaysi usul qulay oq?” deb
so‘ asa, bola o‘z ik ini bildi adi. Bu ja ayon bolaning o‘z-o‘zini boshqa ish, mus aqil qa o
qabul qilish, mas’uliya ni his qilish kabi azila la ini i ojlan i adi. Zamona iy pedagogla ,
jumladan, D. Goleman (2006) [4] a’kidlaganidek, o a-onaning emo sional qo‘llab-qu a lo i
bolaning kogni i i ojlanishidan kam emas. Bu esa shuni angla adiki, bola o‘qishdan ko‘ a
ko‘p oq oiladagi iliqlik a ishonch muhi idan kuch oladi.
Fa zand a biyasida psixologik omilla ma kaziy o‘ inda u adi. Bola o‘z hissiyo la ini
anglash, ula ni boshqa ish a boshqala ning his- uyg‘ula iga hamda d bo‘lishni oilada o‘ ganadi.
Goleman (1995) [4] omonidan ilga i su ilgan “emo sional in ellek ” naza iyasiga ko‘ a, bu
ko‘nikmala hayo dagi mu a aqiya ning 80 oizini ashkil qiladi. O‘zbekis on psixologla i
(TSPU, 2023) omonidan o‘ kazilgan adqiqo na ijala iga ko‘ a, o a-onasi bilan hissiy
muloqo da bo‘lgan bolala 40 oizga yuqo i da ajadagi o‘ziga ishonchni namoyon e adi.
Masalan, bolaga “sen yu qazding” demasdan, “bu sa a bi oz boshqacha oq chiqdi, lekin
u inishing menga yoqdi” deyish bolaning o‘zini qad lash hissini mus ahkamlaydi. Shuningdek,
o a-onaning o‘z hissiyo la ini nazo a qila olishi bolaga namuna bo‘ladi. Aga o a g‘azablangan
pay da o‘zini u a olsa, bola ham emo sional ba qa o likni o‘ ganadi — bu “ko‘ ganlik o qali
a biya” deb a aladi. Albe Bandu aning “ij imoiy o‘ ganish naza iyasi” (1977) [1] na aqa
psixologiyada, balki pedagogikada ham muhim o‘ in egallaydi. Chunki bu naza iya a’lim-
a biya ja ayonida namuna o qali o‘qi ish a a biyalash g‘oyasini ilga i su adi. Pedagogik
yondashu nuq ai naza idan, o‘qi u chi yoki o a-ona bolaning kuza u obyek i hisoblanadi. Bola
ula ning ha bi so‘zi, ohangi, ana ha aka i, ha o s ess hola idagi muomalasini ham ichki model
si a ida qabul qiladi. Shu sababli Bandu a a’limni aqa “bilim be ish” emas, balki xulq-a o ni
namuna o qali shakllan i ish ja ayoni si a ida ko‘ adi. Model si a ida o a-ona (yoki o‘qi u chi)ni
olsak, bola o‘z hayo ining das labki yilla ida o a-onani asosiy model si a ida qabul qiladi. U o a-
onaning muomala madaniya ini, muammola ni hal qilish uslubini, meh a g‘azab i odala ini
kuza adi. Aga o a-ona bolaning yaxshi xulqini maq o yoki meh bilan mus ahkamlasa, bola bu
xa i-ha aka ni ak o lashga moyil bo‘ladi. Masalan, “Sen bugun ukangga yo dam be ding —
juda yaxshi ish qilding” degan so‘zla bolada empa iya a ij imoiy aollikni oshi adi. Pedagogik
jiha dan, o a-ona o‘z hissiyo la ini boshqa ishni o‘ ganish o qali bolaga ham shu ko‘nikmani
o‘ ga adi. Masalan, bola sin da yiqilib, yig‘lab yubo ganda o‘qi u chi uning hissiyo ini inko
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
266
e may, “Men seni ushunaman, bu og‘ iqli edi, lekin endi o‘ ningdan u ib da om e ishing
mumkin” desa — bu bola uchun ijobiy emo sional model bo‘ladi.
Bugungi o a-onala a lodining a zandla i “ aqamli bola” deb a aladi. In e ne , o‘yinla ,
ij imoiy a moqla ula ning ij imoiylashu maydoni bo‘lib qolgan. Bu esa o a-onala uchun ikki
omonlama azi a ya a adi: bi omondan bolani exnologik imkoniya la dan oydalana olishga
o‘ ga ish, ikkinchi omondan esa za a li kon en dan himoya qilish. Mu axassisla ik icha, bolani
gadje la dan bu unlay cheklash emas, balki u bilan bi galikda mazmunli onlayn aoliya ashkil
e ish sama ali oq na ija be adi. Masalan, ingliz ili o‘ ganish uchun in e ak i o‘yinla , ilmiy
ideola ni bi galikda omosha qilish a muhokama e ish — bu aqamli a biya a a’lim
uyg‘unligining eng sama ali shaklidi (Li ings one & Helspe , 2021). [7] Bundan ashqa i, o a-
onala a zandla ining onlayn ha aka la ini nazo a qilganda, bu ja ayon ishonch asosida olib
bo ilishi ke ak. Aks holda, bola o‘zini nazo a os ida emas, balki ishonchsiz his e adi.
Kelishmo chilikla ni hal qilish ma zusiga keladigan bo'lsak, o a-ona qanchalik
a zandini yaxshi bilsa,u bilan haqiqiy do's la dek muloqo da bo'lsa, uning ha qanday muammo
yoki kamchilikla ini o'g' i ushun i a olgan holda ba a a e adi. Masalan, olib bo ilgan
izlanishla na ijasiga ko' a, shu ko' ib o' ilganki, Fa g‘onada o‘smi bola mak abda pas baho
olganidan anjidi, ammo uyda o a-ona bilan gaplashayo ganda, o‘ a anbehni emas, balki
muloqo bilan yondashiladi: o a bolaning ik ini so‘ aydi, ko‘ ganini ushunadi, yo dam akli
qiladi: Bi galikda da s qilish, qo‘shimcha mashqla opish kabi. Bola esa o‘z muammosini ochiq
ay adi. Bu psixologik muloqo usuli bolaning ish i okini i ojlan i adi, ij imoiy-emosional
hissiyo ni mus ahkamlaydi, a kelgusida o‘z muammola ini ochiq muhi da hal e ishga o‘ ga adi.
Bu esa bolani o a-ona bilan o'g' idan- o'g' i muloqo ga cho laydi a o'smi in yilla idan bu
muloqo la o qali ha ikki a a uchun xa -xa a dan holi, ushunmo chilikla siz, bi -bi ini
ushunish, ko'maklashish o qali o' ib olishining asosi bo'lib xizma qiladi.
O‘zbek xalqining oila iy qad iya la i – hu ma , meh , o‘za o mas’uliya a a odo lik –
ha doim a biyaning poyde o i bo‘lib kelgan. Zamona iy pedagogika bu qad iya la ni yo‘q
qilish emas, balki ula ni yangicha alqin qilishni akli e adi. Masalan, o a-onaning a zand oldida
o‘z xa ola ini an ola bilishi – bu zai lik emas, balki halollik a ishonchni mus ahkamlo chi
qad iya di . Oila muhi ida “ka a ha doim haq” degan s e eo ip o‘ niga “ha kim o‘z ik ini
bildi ish huquqiga ega” amoyilini jo iy e ish bola ik lash e kinligini oshi adi. Milliy uh bilan
zamona iy ilmiy yondashu uyg‘unlashganda, a biya ja ayoni na aqa ma’na iy, balki
in ellek ual jiha dan ham boy bo‘ladi. Bu kelajakda bolani maqsad qo'yish, shu maqsad yo'lida
hamma ilmla ni olish, omma oldida, ke ak joyda o inmasdan mas'uliya ila o'z ik ini bayon
e ishiga yo dam be adi. Bu esa ula ning yo qin kelajagiga bi qadami bo'lib hisoblanadi.
Xulosa
Fa zand a biyasida o a-onala ning oli beqiyosdi . Zamona iy da da ula ning azi asi
aqa nazo a qilish yoki moddiy a’mino bilan cheklanmaydi. Ula a zandining his- uyg‘ula ini
ushunadigan, uni uhlan i adigan a hayo da yo‘l-yo‘ iq ko‘ sa a oladigan shaxs bo‘lishla i
ke ak. Pedagogik a psixologik yondashu la ni uyg‘un qo‘llash o qali o a-onala a zandda
mus aqil ik lash, ijobiy muloqo , empa iya a mas’uliya uyg‘usini i ojlan i adila . Oila
muhi ida emo sional ba qa o lik, meh , ishonch a hu ma ma jud bo‘lsa — bunday muhi da
ulg‘aygan bola na aqa bilimli, balki ma’na iy ye uk inson bo‘lib oyaga ye adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Bandu a, A. (1977). Social Lea ning Theo y. Englewood Cli s, NJ: P en ice-Hall.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
267
2. B on enb enne , U. (1992). Ecological Sys ems Theo y o Human De elopmen . Ha a d
Uni e si y P ess.
3. Be k, L. E. (2020). De elopmen Th ough he Li espan (8 h ed.). Pea son Educa ion.
4. Goleman, D. (1995). Emo ional In elligence. New Yo k: Ban am Books.
5. E ikson, E. H. (1963). Childhood and Socie y. W. W. No on & Company.
6. Ka imo a, Z. T. (2020). Bolala psixologiyasida ij imoiy o‘ ganish a kuza u o qali
i ojlanish ja ayoni. Toshken : TDPU nash iyo i.
7. Li ings one, S., & Helspe , E. (2021). Child en, Risk and In e ne Use: Digi al Pa en ing
Pe spec i es. Jou nal o Child Psychology
8. Mon esso i, M. (1997). The Disco e y o he Child. Ox o d Uni e si y P ess.
9. Piage , J. (1952). The O igins o In elligence in Child en. In e na ional Uni e si ies P ess.
10. Toshken Da la Pedagogika Uni e si e i (2023). Oila iy a biya a emo sional i ojlanish
bo‘yicha empi ik adqiqo na ijala i.
11. Vygo sky, L. S. (1978). Mind in Socie y: The De elopmen o Highe Psychological
P ocesses. Ha a d Uni e si y P ess.
