REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
272
OTA-ONALARNING FARZAND TARBIYASIDAGI
MAS’ULIYATI VA PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Achilo a Soxiba Xamido na1, Shama o a Dilnoza Sodiqo na2
1Mak abgacha a’lim ka ed asi o‘qi u chi, 2Talaba -
Qo‘qon Da la uni e si e i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17544555
Anno a siy. Ushbu maqolada o a-onala ning a zand a biyasidagi mas’uliya i hamda
zamona iy pedagogik yondashu la ning naza iy asosla i a amaliy ahamiya i ahlil qilinadi.
Oilada a biya ja ayonining o‘ziga xos xususiya la i, o a a onaning a zand i ojlanishidagi
ij imoiy-pedagogik unksiyala i, shuningdek, shaxsiy namuna iy xa i-ha aka la ning a biya iy
sama ado likka a’si i ochib be iladi. Zamona iy pedagogika anida o a-onala ning a zand
shaxsini i ojlan i ishga qa a ilgan yondashu la i, ula ning indi idual qiziqishla i a
is e’dodla ini qo‘llab-qu a lash, mus aqil ik lashni shakllan i ish hamda ij imoiy moslashu
ja ayonini sama ali ashkil e ish me odla i ilmiy jiha dan asoslab be ilgan. Tadqiqo na ijala i
o a-onala ning a biya iy mas’uliya i ba kamol a lodni shakllan i ishda hal qilu chi omil
ekanligini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : o a-onala mas’uliya i, a zand a biyasi, pedagogik yondashu , oila iy
a biya, shaxsiy namuna, ij imoiy-pedagogik muhi , indi idual i ojlanish, mus aqil ik lash,
ij imoiy moslashu .
Bolaga be ilgan meh — kelajakning poyde o i,
O a-onaning sab i — jamiya ning za a idi .
Fa zand a biyasi – insoniya a aqqiyo ida uzluksiz da om e adigan eng muhim ij imoiy-
pedagogik ja ayonla dan bi idi . Bola shaxsining shakllanishi, uning ma’na iy-axloqiy qiyo asi,
in ellek ual salohiya i a ij imoiy aoliya i, a alo, oiladagi a biya iy muhi ga be osi a
bog‘liqdi . Shu bois o a-onala ning a zand a biyasidagi mas’uliya i jamiya a aqqiyo ini
a’minlo chi omil si a ida alohida ahamiya kasb e adi.
Zamona iy pedagogika anida o a-onala ning a zandga a’si i na aqa nazo a a
yo‘nal i ish, balki ula ning shaxsiy namunasi, meh -muhabba i, ij imoiy a ma’na iy
qad iya la ga asoslangan munosaba la i o qali ham namoyon bo‘lishi a’kidlanadi. Pedagogik
yondashu la ning asosiy maqsadi – a zandni o‘z imkoniya la ini o‘liq namoyon e a oladigan,
mus aqil ik laydigan, jamiya hayo iga aol hissa qo‘shadigan ba kamol shaxs si a ida
shakllan i ishdi .
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
273
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M. Mi ziyoye a’kidlaganidek: “Yoshla imizni
bilimli, kasb-huna ga ega, mus aqil ik laydigan insonla qilib a biyalash – o a-onala , us ozla
a bu un jamiya ning eng us u o azi asidi .” Ushbu qa ash o a-onala ning a biya iy
mas’uliya ini na aqa oila iy, balki ij imoiy-ma’na iy ja ayonla ning uz iy qismi si a ida alqin
e adi[1]
Da la imiz omonidan qabul qilingan bi qa o qa o a hujja la ham a zand a biyasida
o a-onala ning olini mus ahkamlashga qa a ilgan. Jumladan:
Shu jiha dan qa alganda, o a-onala ning a zand a biyasidagi mas’uliya i zamona iy
pedagogik yondashu la bilan uyg‘unlashganda, na aqa oilaning, balki jamiya ning ba qa o
a aqqiyo i a ma’na iy yuksalishi uchun muhim poyde o bo‘lib xizma qiladi.
Fa zand a biyasida o a-onala ning mas’uliya i aqa oila iy muhi bilangina chega alanib
qolmay, balki mak abgacha a’lim muassasala i bilan hamko likda sama ali da om e ishi lozim.
Chunki mak abgacha yosh — bolaning nu qi, a akku i a ij imoiy ko‘nikmala i
shakllanishida eng muhim da hisoblanadi.
O a-onala bog‘cha a biyachila i bilan mun azam aloqada bo‘lishla i, bolaning
i ojlanishidagi yu uq a muammola ni muhokama qilib bo ishla i a biya iy ja ayonning
uz iyligini a’minlaydi. Masalan:
“Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonun (2020-yil 23-sen ab ) – unda oilaning bola
a’lim- a biyasidagi o‘ ni alohida belgilab be ilgan;
“Yoshla siyosa i o‘g‘ isida”gi Qonun (2016-yil 14-sen ab ) – yoshla ni
ba kamol shaxs si a ida shakllan i ishda o a-onala a jamiya hamko ligining ahamiya i
yo i ilgan;
2022–2026-yilla ga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis on a aqqiyo
s a egiyasida esa yoshla ni in ellek ual, ma’na iy a jismoniy i ojlan i ishda oilaning
mas’uliya i alohida ko‘ sa ib o‘ ilgan[2]
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
274
- Bola bog‘chada “ ozalikka ioya qilish” qoidala ini o‘ ganayo gan bo‘lsa, o a-onaning
ham uyda uni qo‘llab-qu a lashi, masalan, o qa dan oldin qo‘l yu ishga undashi
a biyani mus ahkamlaydi.
- Aga bola bog‘chada ijodiy mashg‘ulo la da ( asm chizish, loydan buyum yasash)
mu a aqiya ko‘ sa sa, o a-onaning uni ag‘ba lan i ib, qo‘shimcha ma e ialla ( uchka,
angli qalam, plas ilin) olib be ishi bola qobiliya ini i ojlan i adi.
- Ba’zi holla da bolala bog‘chada jamoaga moslashishda qiynaladi. O a-ona a biyachi
bilan maslaha lashib, uyda o‘yin o qali ij imoiy ko‘nikmala ni shakllan i ish
(masalan, bi galikda qu ilish kons uk o i yig‘ish) o qali bu muammoni yengillash i ishi
mumkin.
Shuningdek, zamona iy pedagogik yondashu la bog‘chala da ham a biq e ilmoqda:
- Shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu – bola qiziqishiga mos mashg‘ulo la . Masalan,
musiqaga qiziqqan bolaga qo‘shimcha cholg‘u mashg‘ulo la i be ilishi.
- Kompe ensiyaga asoslangan yondashu – bolaga kundalik hayo iy azi ala ni
o‘ ga ish. Masalan, kiyimla ini yig‘ish i ish, o qa lanishda a ibga ioya qilish.
- Kons uk i is ik yondashu – muammoli aziya la o qali mus aqil qa o chiqa ishga
o‘ ga ish. Masalan, a biyachi “kim bi inchi bo‘lib o‘yinchoqla ni o‘g‘ i joylash i a
oladi?” degan opshi iqni be ishi a o a-onaning ham uyda shunga o‘xshash mashqla ni
qo‘llashi.
O‘zbekis on Respublikasida ham bu yo‘nalishda huquqiy asosla ya a ilgan. Jumladan,
“Mak abgacha a’lim a a biya o‘g‘ isida”gi Qonun (2019-yil 16-dekab ) o a-onala ning
bog‘chala bilan hamko likda ishlashini, a biya iy ja ayonni qo‘llab-qu a lashini belgilaydi
O a a ona bola hayo idagi ilk o‘qi u chi a a biyachidi . Pedagogik nuq ayi naza dan
qa alganda, a zandning ma’na iy-axloqiy, in ellek ual a ij imoiy i ojlanishi a alo oiladagi
muhi ga bog‘liq. Bola das labki ko‘nikmala ni – nu q, muloqo , xa i-ha aka madaniya ini o a-
onasi o qali egallaydi. Shu bois o a-onala ning shaxsiy namunasi, xulq-a o i a qad iya la ga
bo‘lgan munosaba i a zand a biyasida eng kuchli omil hisoblanadi.
Masalan, o a-onaning ki ob o‘qishga bo‘lgan oda i bolaning ongida ilmga qiziqishni
uyg‘o adi. Ula ning in ellek ual aoliya i bolaga “bilim olish qad iya ” ekanini angla adi.
Aksincha, o a-onaning bepa oligi, ilmiy a madaniy qad iya la ga e’ ibo sizligi a zandda
be a qlik a loqaydlikni shakllan i adi. Shu ma’noda, o a-onaning ijobiy namunasi bola uchun
“ i ik da slik” azi asini baja adi.
Pedagogik adqiqo la da ham o a-onaning shaxsiy mas’uliya i bola xa ak e ini
shakllan i ishda hal qilu chi omil ekanligi a’kidlanadi. Vygo skiy a’limo iga ko‘ a, bolaning
i ojlanishi “yaqin i ojlanish zonasi” o qali amalga oshadi, bunda ka ala ning – a alo o a-
onaning qo‘llab-qu a lashi muhim o‘ in u adi [2]. Demak, o a-onaning azi asi – a zandga
bilim be ishdan ashqa i, uni mus aqil ik lashga, hayo iy qa o la ni o‘g‘ i qabul qilishga
o‘ ga ishdi .
Bundan ashqa i, o a a onaning a biyadagi mas’uliya i ij imoiy-pedagogik azi ala
bilan ham belgilanadi. Jumladan:
- axloqiy a biya – halollik, adola , mehna se a lik kabi si a la ni singdi ish;
- ma’na iy a biya – milliy qad iya la a u -oda la ni bolaga ye kazish;
- ij imoiy a biya – jamiya qoidala iga ioya qilishni, hamko lik a muloqo ni
o‘ ga ish;
- shaxsiy i ojlanishga ko‘mak – is e’dod a qiziqishla ni qo‘llab-qu a lash.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
275
Amaliy misolla ga mu ojaa qilsak, ko‘plab i ojlangan mamlaka la da o a-onala ning
pedagogik mas’uliya ini oshi ish uchun maxsus das u la ishlab chiqilgan. Masalan,
Finlyandiyada “Family-school coope a ion p og am” doi asida o a-onala a zand a’limida aol
ish i ok e ishga o‘ ga iladi. O‘zbekis onda esa o a-onala qo‘mi asi a mahalla uqa ola
yig‘inla i o qali a zand a biyasi masalala ida oilala ga me odik yo dam ko‘ sa ilmoqda.
Shunday qilib, o a-onaning mas’uliya i aqa gina nazo a qilish bilan cheklanmaydi, balki
u a zandning dunyoqa ashini shakllan i ish, qad iya la ni singdi ish, ij imoiy aol shaxs si a ida
oyaga ye ishiga ko‘maklashishni ham o‘z ichiga oladi. Shu jiha dan qa alganda, o a-onaning
mas’uliya i bolaning xa ak e ini shakllan i ishda a uning kelajakdagi ij imoiy pozi siyasini
belgilashda hal qilu chi ahamiya kasb e adi
Bugungi kunda a’lim a a biya ja ayonida zamona iy pedagogik konsepsiyala o a-
onala aoliya iga ham be osi a a’si ko‘ sa moqda. Chunki a zandning shaxs si a ida
shakllanishi aqa mak ab yoki o‘qu muassasala i zimmasida emas, balki oila iy a biya
izimida ham muhim ahamiya kasb e adi. Zamona iy pedagogik yondashu la oilada sama ali
qo‘llanilganda, bolaning indi idual i ojlanishi a ij imoiy aolligi sezila li da ajada oshadi.
Shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu . Bu yondashu ning mohiya i bolaning qiziqishla i,
qobiliya i a eh iyojla ini hisobga olishdan ibo a . Masalan, as i iy san’a ga qiziqqan bola o a-
onasi omonidan qo‘llab-qu a lansa, unga ke akli ma e ialla aqdim e ilsa a musobaqala da
qa nashishga ag‘ba lan i ilsa, bu uning ijodiy i ojiga xizma qiladi. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu ni qo‘llagan o a-onala ning a zandla i ij imoiy
aol, ashabbusko a mas’uliya li bo‘lib oyaga ye adi [3].
Kompe ensiyaga asoslangan yondashu . Bu yondashu bolaning hayo iy azi ala ni
mus aqil baja ish ko‘nikmasini shakllan i ishga qa a ilgan. Masalan, o a-onaning a zandiga
kichik uy yumushla ini opshi ishi (o qa ayyo lashga yo dam be ish, oila iy xa idla o‘yxa ini
uzish, uy hay oniga qa ash) bolada mas’uliya hissini oshi adi. Bu o qali bola na aqa maishiy,
balki ij imoiy kompe ensiyala ni ham i ojlan i adi. Xo ijiy aj ibada, masalan, Ge maniya a
Yaponiyada bolala ni e a yoshdan boshlab kundalik azi ala da aol ish i ok e i ish a biya
izimining asosiy amoyilla idan bi idi .
Kons uk i is ik yondashu . Ushbu yondashu da bola o‘z aj ibasi a aoliya idan kelib
chiqib bilim hosil qiladi. O a-onaning azi asi – a zandga ayyo yechimni be ish emas, balki
uni muammoni mus aqil hal qilishga yo‘nal i ishdi . Masalan, o a-ona a zandining mak abdagi
qiyinchilikla ini be osi a hal qilib be masdan, unga muammo ahlilida hamko lik qiladi: “Nima
uchun bu opshi iq qiyin bo‘ldi?”, “Sen qanday yechim akli qilasan?” Bu ja ayon bolaning
mus aqil ik lashini shakllan i ishga xizma qiladi.
O a-onala ning psixologik madaniya i a zand a biyasida asosiy omilla dan bi idi .
Psixologik yondashu oilada sog‘lom emo sional muhi ni ya a ish, bolaning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini mus ahkamlash a s essli aziya la ni yengib o‘ ishida muhim ol o‘ynaydi.
Mo i a siya a qo‘llab-qu a lash. Aga bola im ihondan pas baho olsa, uni jazolash
emas, balki qo‘llab-qu a lash sama ali bo‘ladi. Masalan, o a-onaning “Sen xa ola dan ham
o‘ ganishing mumkin, keyingi sa a yaxshi oq chiqadi” a zidagi gapla i bolada ijobiy uhiy
hola ni saqlab qolishga yo dam be adi. Psixologla ning ik icha, ijobiy mo i a siya bolaning
o‘zini qad lashini oshi adi [4].
S essni boshqa ish. Bugungi zamon bolala i axbo o oqimi, aqoba a jamiya dagi yuqo i
alabla a’si ida s essga ez duch keladi. O a-onala ning samimiy muloqo i, spo ga jalb qilishi,
bi galikdagi ho diq chiqa ishi s essni kamay i adi. Masalan, AQShda oila iy e apiya
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
276
das u la ida o a-onala ga a zandla i bilan bi galikda spo a ijodiy mashg‘ulo la da qa nashish
a siya e iladi.
Ij imoiy moslashu . Bola jamiya ga ki ishish ja ayonida ko‘plab o‘siqla ga duch keladi.
O a-onala ning o‘g‘ i psixologik yondashu i unga ij imoiy olla ni egallash, muloqo
madaniya ini shakllan i ish a engdoshla i bilan hamko lik qilishni osonlash i adi. Misol uchun,
o a-onaning a zandini engdoshla iga qa shi qo‘ymasdan, balki hamko likka undashi bolaning
jamoaga ez oq moslashu ini a’minlaydi.
Fa zand a biyasi — o a-onala ning eng oliy a mas’uliya li bu chi bo‘lib, u shaxsiy
namuna, meh -muhabba a o‘g‘ i pedagogik yondashu la o qali amalga oshadi. Tahlilla
shuni ko‘ sa adiki, o a a ona bolaning ilk o‘qi u chisi si a ida uning xa ak e i, dunyoqa ashi a
hayo iy qad iya la ini shakllan i ishda hal qilu chi ol o‘ynaydi. Zamona iy pedagogik
konsepsiyala — shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim, kompe ensiyaga asoslangan yondashu a
kons uk i izm — a zandning indi idual qobiliya la ini i ojlan i ish, mus aqil ik lashini
qo‘llab-qu a lash a ij imoiy moslashu ini yengillash i ishda muhim ahamiya kasb e adi.
Psixologik madaniya ga ega o a-onala esa bolaga aqa nazo a emas, balki qo‘llab-
qu a lash, mo i a siya be ish a s essni yengishda yo dam ko‘ sa ishi o qali uning sog‘lom
psixologik muhi da ulg‘ayishini a’minlaydi. Shu bilan bi ga, bog‘cha (mak abgacha a’lim
muassasala i) bilan hamko likda a biya ja ayonini uz iy da om e i ish o a-onala ning
mas’uliya ini yanada kuchay i adi.
Milliy a huquqiy asosla ham bu ja ayonni qo‘llab-qu a lab, o a-onala ning a zand
a biyasidagi o‘ nini da la siyosa i da ajasida mus ahkamlaydi. Demak, ba kamol shaxsni
shakllan i ishda oila iy a biya, pedagogik yondashu la a jamiya hamko ligi bi bu un izim
si a ida qa alishi za u .
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : Adola , 2023.
2. O‘zbekis on Respublikasining “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni (2020-yil 23-sen ab ).
3. O‘zbekis on Respublikasining “Mak abgacha a’lim a a biya o‘g‘ isida”gi Qonuni
(2019-yil 16-dekab ).
4. O‘zbekis on Respublikasining “Yoshla siyosa i o‘g‘ isida”gi Qonuni (2016-yil 14-
sen ab ).
5. Yangi O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasi 2022–2026. – Toshken : Ma’na iya , 2022.
6. Achilo a S.X. De elopmen o Physical Quali ies in Child en o P eschool Age –
as a Socio-Pedagogical Need. Jou nal o In e disciplina y Science 2024.40-43
7. Achilo a S.X. Mak abgacha yoshdagi bolala ning jismoniy si a la ini i ojlan i ish
me odla i a exnologiyasi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL
CONFERENCE “INTERNATIONAL EXPERIENCE AND MODERN APPROACHES IN
PRESCHOOL EDUCATION”15 MAY, 2024.
