JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Meliye Azimjon Mu odillo oʻgʻli,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i assis en i
Razzoqo Umidjon Yunus oʻgʻli
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
[email p o ec ed]
INQIROZLI KORXONADA BENCHMARKING : SHAKLLANISH TARIXI VA
MAZMUNI
Anno a siya: Ushbu maqolada inqi ozli ko xonala da benchma king me odining shakllanish
a ixi, naza iy asosla i a amaliy mazmuni ahlil qilinadi. Tadqiqo benchma kingning s a egik
boshqa u dagi olini, ichki a ashqi ja ayonla bilan bog‘liqligini yo i adi. Shuningdek,
maqolada inqi ozli ko xonala da benchma kingni qo‘llashning sama ali usulla i a me odologik
jiha la i ilmiy esse shaklida ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : benchma king, inqi ozli ko xona, s a egik boshqa u , ja ayonla sama ado ligi,
naza iy ahlil.
Аннотация: В статье анализируется история становления метода бенчмаркинга на
кризисных предприятиях, его теоретические основы и практическое содержание.
Раскрывается роль бенчмаркинга в стратегическом управлении, его связь с внутренними и
внешними процессами. В статье также анализируются эффективные методы и
методические аспекты применения бенчмаркинга на кризисных предприятиях в форме
научного эссе.
Ключевые слова: бенчмаркинг, кризисное предприятие, стратегическое управление,
эффективность процессов, теоретический анализ.
Abs ac . This a icle analyzes he his o y o he o ma ion o he benchma king me hod in c isis
en e p ises, i s heo e ical ounda ions and p ac ical con en . The s udy highligh s he ole o
benchma king in s a egic managemen , i s connec ion wi h in e nal and ex e nal p ocesses. The
a icle also analyzes e ec i e me hods and me hodological aspec s o applying benchma king in
c isis en e p ises in he o m o a scien i ic essay.
Keywo ds: benchma king, c isis en e p ise, s a egic managemen , p ocess e iciency,
heo e ical analysis.
KIRISH
Bugungi global iq isodiy sha oi da ko xonala doimiy o‘zga ish a aqoba bosimi os ida aoliya
yu i adila . Ko‘plab ko xonala moliya iy, ope a sion yoki ashkiliy inqi oz bosqichla iga duch
keladi. Shu ja ayonda benchma king — ko xona ja ayonla ini boshqa mu a aqiya li ashkilo la
aj ibasi bilan solish i ish a eng yaxshi amaliyo la ni o‘zlash i ish osi asi — s a egik ahamiya
kasb e adi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Inqi ozli aziya da benchma kingning asosiy maqsadi — ko xonaning zai omonla ini aniqlash,
sama ado likni oshi ish a ezko qa o qabul qilishni a’minlashdi . Shuningdek, u inno a sion
yechimla ni jo iy qilish a ope a sion ja ayonla ni op imallash i ishga xizma qiladi.
Shuni a’kidlash muhimki, benchma king — bu aqa aqoba chila ni kuza ish emas, balki ichki
ja ayonla ni ahlil qilish, me’yo iy indika o la bilan solish i ish a izimli s a egik o‘sish
pla o masini ya a ishdi .
ASOSIY QISM
Benchma king naza iyasi 1970–1980-yilla da AQSh ko xonala ida ommalashgan. Xe ox
kompaniyasi si a a ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi ish uchun ilk ma a aqoba chi
kompaniyala ja ayonla ini izimli a ishda o‘ ganib, o‘z ja ayonla ini op imallash i di. Shundan
so‘ng benchma king s a egik boshqa u ning aj almas qismiga aylandi.
Keyinchalik, Camp a Wa son benchma kingni aqa aqoba chi solish i ish emas, balki ichki
ja ayonla ni a eng yaxshi amaliyo la ni aniqlash me odikasi si a ida a’ i ladila . Shu nuq ai
naza dan, inqi ozli ko xonala da benchma king ichki a ashqi esu sla ni sama ali aqsimlash a
ja ayonla ni op imallash i ish osi asi si a ida ahamiya kasb e adi.
Benchma kingning asosiy u la i:
1. Ichki benchma king: ko xona bo‘limla i yoki ilialla i o‘ asida ja ayonla ni solish i ish.
2. Raqoba chila bilan benchma king: sanoa dagi ye akchi kompaniyala aj ibasini o‘ ganish.
3. Funksional benchma king: u li sanoa la da o‘xshash unksiyala ni solish i ish.
4. Umumiy benchma king: eng yaxshi amaliyo la ni bu un ko xona da ajasida a biq e ish.
Tahlil shuni ko‘ sa adiki, inqi ozli ko xonala da eng sama ali na ija ichki a unksional
benchma king kombina siyasi o qali olinadi. Bu o qali na aqa ashqi aj ibani o‘ ganish, balki
ichki ja ayonla ni ham op imallash i ish mumkin.
Ol i sigma, Lean, TQM kabi boshqa u yondashu la i bilan in eg a siyalangan benchma king,
ko xona inqi ozini yengish a ja ayonla ni ba qa o lash i ishda muhim osi a hisoblanadi.
Empi ik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, benchma kingning sama ali qo‘llanilishi ope a sion
sama ado likni 15–30% oshi ishi mumkin.
Inqi ozli ko xonala da benchma kingning o‘ ganilishi na aqa naza iy, balki amaliy jiha dan ham
muhim ahamiya ga ega. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, benchma king ja ayoni
ko xonaning ichki a ashqi muhi ini izimli a ishda baholash, zai omonla ini aniqlash a eng
yaxshi amaliyo la ni jo iy qilish imkonini be adi. Shu jiha dan, u inqi ozni boshqa ish a ko xona
aoliya ini op imallash i ish uchun s a egik osi a si a ida xizma qiladi.
Benchma kingning sama ado ligi ikki yo‘nalishda aks e adi. Bi inchi yo‘nalish — ope a sion
sama ado lik, ya’ni ishlab chiqa ish ja ayonla i, xa aja la , ish unumdo ligi a ichki esu sla dan
oydalanish da ajasi o qali o‘lchanadi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki, ichki a unksional
benchma king kombina siyasi inqi ozli ko xonala da ope a sion sama ado likni sezila li da ajada
oshi adi, bu esa ezko ja ob a qa o qabul qilish imkoniya ini ya a adi. Ikkinchi yo‘nalish —
s a egik sama ado lik, ya’ni ko xonaning uzoq mudda li ba qa o ligi, aqoba ba doshligi a
inno a sion i ojlanishiga a’si qiladi. Benchma king o qali ko xona esu sla ni op imal
aqsimlash, bozo alabla iga moslashish a iskla ni kamay i ish imkoniga ega bo‘ladi.
Shuningdek, inqi ozli ko xonala da benchma king ja ayonida uch a asosiy qiyinchilik yuzaga
keladi: esu sla ning cheklanganligi, ma’lumo la ning ye ishmasligi a xodimla qa shiligi. Shu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
bilan bi ga, ilmiy a siyala ushbu qiyinchilikla ni yengish yo‘lla ini ko‘ sa adi: ichki
moni o ingni kuchay i ish, KPI a indika o la o qali ja ayonla ni o‘lchash, eal- ime ma’lumo
izimla ini jo iy qilish, xodimla ni jalb qilish a s a egik qa o qabul qilish ja ayonla ini
in eg a siyalash.
Shuni a’kidlash muhimki, benchma king — bu aqa solish i ish osi asi emas, balki inqi ozga
chidamlilikni oshi ish, ja ayonla ni op imallash i ish a s a egik qa o la ni qo‘llab-qu a lash
imkonini be u chi ilmiy asoslangan boshqa u yondashu i. Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki,
benchma kingni sama ali qo‘llash o qali inqi ozli ko xonala ba qa o likni oshi adi, ope a sion
a s a egik sama ado likni bi lash i adi a aqoba ba doshligini mus ahkamlaydi.
Na ija shuni ko‘ sa adiki, inqi ozli ko xonala da benchma king ja ayoni izimli, ilmiy a
s a egik yondashu bilan amalga oshi ilishi ke ak. Shu a iqa, u ko xona aoliya ini qay a iklash
a i ojlan i ishda mus ahkam ilmiy poyde o si a ida xizma qiladi. Benchma king na aqa
o‘ gan aj ibani o‘ ganish osi asi, balki kelajakdagi qa o la a s a egik cho a- adbi la ni
shakllan i ish uchun asosiy ins umen di .
XULOSA
Inqi ozli ko xonala da benchma king ja ayoni — bu na aqa ja ayonla ni solish i ish osi asi,
balki s a egik qa o qabul qilish a ope a sion sama ado likni oshi ish ins umen idi . Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa adiki, benchma king ichki a ashqi ja ayonla ni izimli a ishda ahlil
qilish imkonini be adi, zai omonla ni aniqlaydi a eng yaxshi amaliyo la ni a biq e ish o qali
ko xonaning inqi ozga chidamliligini oshi adi.
Ichki a unksional benchma king kombina siyasi inqi ozli ko xonala da eng sama ali na ijani
be adi. Bu yondashu o qali na aqa ope a sion ja ayonla op imallash i iladi, balki s a egik
ba qa o lik a aqoba ba doshlik a’minlanadi. Tadqiqo shuni ko‘ sa adiki, benchma king
ja ayoni quyidagi asosiy oydala ni be adi:
- ichki ja ayonla a esu sla ni izimli ahlil qilish;
- eng yaxshi amaliyo la ni jo iy qilish a inno a sion yechimla ni qabul qilish;
- ezko a asosli s a egik qa o la qabul qilish imkoniya i;
- inqi oz xa ini kamay i ish a ko xona ba qa o ligini oshi ish.
Shuningdek, benchma kingning sama ali qo‘llanilishi uchun ilmiy a amaliy a siyala ishlab
chiqildi: KPI a indika o la ni aniqlash, eal- ime moni o ingni jo iy qilish, xodimla ni jalb qilish
a qa shilikni kamay i ish, ichki a ashqi benchma kingni s a egik in eg a siya qilish.
Xulosa si a ida ay ish mumkinki, benchma king inqi ozli ko xonala da na aqa ope a sion a
s a egik sama ado likni oshi ish, balki ko xonaning kelajakdagi aqoba ba doshligini
mus ahkamlash osi asi hisoblanadi. Bu ja ayon ilmiy asoslangan boshqa u yondashu i si a ida
ko xonaning ba qa o i ojlanishi uchun mus ahkam poyde o ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Camp, R. C. (1989). Benchma king: The sea ch o indus y bes p ac ices ha lead o
supe io pe o mance. ASQC Quali y P ess.
2. Wa son, G. H. (1993). S a egic benchma king: How o a e you company’s pe o mance
agains he wo ld’s bes . Wiley.
3. Xe ox Co po a ion. (1979). In e nal epo on benchma king p ac ices. Xe ox Resea ch
Cen e .
4. Po e , M. E. (1985). Compe i i e Ad an age: C ea ing and Sus aining Supe io
Pe o mance. F ee P ess.
5. Aake , D. A. (1998). S a egic Ma ke Managemen . Wiley.
6. Qodi o , A. (2020). Ko xonala da inqi ozga qa shi boshqa u asosla i. Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
7. Johnson, G., Scholes, K., & Whi ing on, R. (2008). Explo ing Co po a e S a egy (8 h ed.).
Pea son Educa ion.
8. Ba ney, J. B. (1991). Fi m esou ces and sus ained compe i i e ad an age. Jou nal o
Managemen , 17(1), 99–120.
9. Wheelen, T. L., & Hunge , J. D. (2017). S a egic Managemen and Business Policy:
Globaliza ion, Inno a ion, and Sus ainabili y (15 h ed.). Pea son.
10. OECD. (2022). C isis managemen in small and medium en e p ises. OECD Publishing.
11. Hill, C. W. L., & Jones, G. R. (2012). S a egic Managemen : An In eg a ed App oach (10 h
ed.). Cengage Lea ning.
12. Min zbe g, H., Ahls and, B., & Lampel, J. (1998). S a egy Sa a i: A Guided Tou Th ough
he Wilds o S a egic Managemen . F ee P ess.
13. Camp, R. C., & Ca , D. (1995). Benchma king o compe i i e ad an age. P oduc i i y
P ess.
