JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Azimjon Melie Mu odullo o‘g‘li,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i assis en i
Mahammado Ilhom Umidjon oʻgʻli
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
ilhommahammado [email protected]
KORXONADA INQIROZ XAVFINI VUJUDGA KELTIRUVCHI OMILLARNI SWOT-
TAHLIL ASOSIDA O‘RGANISH
Anno a siya: Ushbu maqolada ko xonala aoliya ida inqi oz xa ini yuzaga kel i u chi asosiy
ichki a ashqi omilla SWOT- ahlil usuli asosida ahlil qilinadi. Tadqiqo ko xonaning kuchli a
zai omonla i, imkoniya la i hamda ahdidla ini izimli o‘ ganish o qali inqi oz hola ining e a
bosqichda aniqlanishini maqsad qiladi. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, sama ali SWOT- ahlil
inqi oz oldi hola la ni basho a lash, moliya iy ba qa o likni a’minlash a s a egik qa o la
qabul qilish ja ayonida muhim ol o‘ynaydi. Maqolada naza iy yondashu la bilan bi qa o da
amaliy ahlilla ham kel i ilgan.
Kali so‘zla : inqi oz, SWOT- ahlil, iq isodiy xa , ko xona ba qa o ligi, s a egik ejalash i ish.
Abs ac . This a icle analyzes he main in e nal and ex e nal ac o s ha c ea e he isk o a
c isis in he ac i i ies o en e p ises using he SWOT analysis me hod. The s udy aims o iden i y
a c isis si ua ion a an ea ly s age h ough a sys ema ic s udy o he s eng hs and weaknesses,
oppo uni ies and h ea s o he en e p ise. The esul s show ha an e ec i e SWOT analysis
plays an impo an ole in p edic ing p e-c isis si ua ions, ensu ing inancial s abili y and making
s a egic decisions. The a icle p esen s heo e ical app oaches as well as p ac ical analyses.
Keywo ds: c isis, SWOT analysis, economic isk, en e p ise s abili y, s a egic planning.
Аннотация. В данной статье анализируются основные внутренние и внешние факторы,
создающие риск возникновения кризисной ситуации в деятельности предприятий, с
использованием метода SWOT-анализа. Цель исследования – выявление кризисной
ситуации на ранней стадии посредством системного изучения сильных и слабых сторон,
возможностей и угроз предприятия. Результаты показывают, что эффективный SWOT-
анализ играет важную роль в прогнозировании предкризисных ситуаций, обеспечении
финансовой устойчивости и принятии стратегических решений. В статье представлены как
теоретические подходы, так и практический анализ.
Ключевые слова: кризис, SWOT-анализ, экономический риск, устойчивость предприятия,
стратегическое планирование.
KIRISH
Ha bi ko xona o‘z hayo aylanishi da omida i ojlanish, u g‘unlik a inqi oz bosqichla idan
o‘ adi. Inqi oz bu aqa iq isodiy ushkunlik yoki moliya iy yo‘qo ish emas, balki bu un
boshqa u izimining sama ado ligini sino dan o‘ kazu chi ja ayondi . Inqi ozning asl
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
mohiya ida o‘zga ishga ayyo lik a moslashu chanlik yo adi. Shu bois, uni aqa xa si a ida
emas, balki s a egik qay a iklanish imkoniya i si a ida ham qa ash za u .
Ko xonada inqi oz xa i ha doim bi daniga paydo bo‘lmaydi. U sekin-as a shakllanadi:
moliya iy ko‘ sa kichla ning pasayishi, ichki boshqa u dagi uzilishla , xodimla
mo i a siyasining yo‘qolishi, bozo signalla iga e’ ibo ning sus ligi — bula ning ba chasi “ inch”
bosqichdagi xa la ning yig‘indisidi . Shu ja ayonni e a bosqichda aniqlash uchun SWOT- ahlil
eng qulay ilmiy osi ala dan bi idi .
Bugungi global iq isodiy muhi da aqoba keskinlashgan, inno a sion exnologiyala ez
almashmoqda, is e’molchila xulqi o‘zga ib bo moqda. Bu hola da ko xona na aqa ishlab
chiqa ish yoki sa do aoliya ini, balki bu un boshqa u alsa asini yangilashi ke ak. Inqi oz xa i
shunchaki muammo emas — bu ko xonaning s a egik qa ashla idagi bo‘shliqning signali.
Demak, inqi oz xa ini o‘ ganish uchun uni aqa moliya iy ahlil doi asida emas, balki izimli,
kompleks, SWOT asosida o‘ ganish lozim. SWOT- ahlil esa bu xa la ni ichki a ashqi omilla
o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikda ochib be adi.
ASOSIY QISM
SWOT- ahlil naza iyasi das lab 1960-yilla da S an o d Resea ch Ins i u e olimi Albe Humph ey
omonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u s a egik ejalash i ish ja ayonini soddalash i ishni maqsad
qilgan. Uning yondashu ida “S eng hs”, “Weaknesses”, “Oppo uni ies” a “Th ea s”
ushunchala i ko xonaning ichki a ashqi muhi ini baholashning o‘ a poyde o iga aylandi.
Keyinchalik M. Po e SWOT- ahlilni aqoba us unligini aniqlash osi asi si a ida qo‘llab,
“ko xonaning kuchli omoni — bu aqoba ba dosh us unlikning ildizi” degan g‘oyani ilga i
su gan. Shu bilan bi ga, zai omonla ko‘pincha inqi ozning boshlang‘ich nuq asiga aylanadi.
D. Aake “S a egic Ma ke Managemen ” asa ida SWOT ahlilini na aqa ahliliy, balki
p ognozli osi a si a ida a si laydi: u kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ahdidla ni
oldindan ko‘ ish imkonini be adi.
O‘zbekis onda iq isodchi A. Qodi o inqi ozga qa shi boshqa u izimini ishlab chiqish bo‘yicha
shunday ik bildi gan: “Ko xonala aoliya ida inqi oz xa ini e a aniqlash uchun ahliliy
mexanizmla , ayniqsa SWOT ahlilni boshqa u axbo o izimla iga in eg a siya qilish za u .”
Boshqa adqiqo chila , xususan R. G an , SWOT- ahlilni “diagnos ik osi a” si a ida baholaydi: u
aqa ahlilni emas, balki yechimni ham shakllan i adi. Chunki ha bi kuchli omon ahdidni
yengish imkoniya ini, ha bi zai lik esa imkoniya ni ko‘ ish za u a ini bildi adi.
Bu naza iy manbala asosida ay ish mumkinki, SWOT- ahlil inqi oz xa ini boshqa ishda
uni e sal model si a ida qa almoqda. U na aqa iq isodiy ko‘ sa kichla ni, balki boshqa u
madaniya i, ashkiliy uzilma, inno a sion salohiya a inson esu sla i kabi omilla ni ham o‘z
ichiga oladi.
Inqi oz — ko xona hayo ining nos anda , o‘ ki a ko‘pincha keskin qay a moslashu ni alab
qilu chi bosqichidi . Muhokamaning maqsadi — SWOT- ahlil o qali aniqlangan ichki a ashqi
omilla qanday qilib inqi oz xa ini ya a a ekanini naza iy a amaliy jiha dan ochib be ish,
ula ni sine ge ik a’si yo‘li bilan ahlil qilish a bu ja ayonda sama ali boshqa u
mexanizmla ini belgilashdi .
Inqi oz hech qachon bi a sababga ega bo‘lmaydi. U ko‘pincha bi nech a omilla ning — ichki
zai likla ning a ashqi ahdidla ning — o‘za o a’si i na ijasida yuzaga keladi. SWOT- ahlil bu
omilla ni o‘ gu uhga aj a adi, ammo muhokamada biz ula ning aq bo‘yicha qanday
o‘zga ishi a bi -bi iga qanday zanji li a’si ko‘ sa ishini ko‘ ib chiqishimiz ke ak.
Misol uchun, lik idlikning pasayishi (ichki zai lik) bilan bi aq ning o‘zida alyu a ku sining
eb anishi ( ashqi ahdid) kuza ilsa, ko xona qisqa mudda li moliya iy majbu iya la ni baja a
olmasligi mumkin. Bu esa ye kazib be u chila bilan munosaba la ning yomonlashu i, ishlab
chiqa ishdagi o‘x ashla a bozo ulushining pasayishiga olib keladi — na ijada inqi oz
chuqu lashadi. Shu asosiy mulohaza inqi ozla ni bi a « igge » emas, balki zanji eaksiyasi
si a ida ko‘ ishni alab qiladi.
Shuni ham a’kidlash ke akki, ba’zi omilla «aksele a o » azi asini baja adi — ya’ni ula
inqi ozni ezla adi yoki unda keskin o‘sishga sabab bo‘ladi. Masalan, ahba likdagi qa o qabul
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
qilishdagi kechikishla , ichki kommunika siyaning buzilishi a xodimla mo i a siyasining
pasayishi shu kabi aksele a o la dandi .
Ma kazlashgan boshqa u qa o qabul qilish ja ayonini sekinlash i adi a lokal muammola ni
kechikib hal e ilishiga olib keladi. Boshqa u dagi delega siya a akola la ning aniqligi inqi ozni
boshqa ish imkoniya la ini sezila li da ajada oshi adi. Shu bilan bi ga, ko po a i go e nance
(mas’uliya a sha o lik) da ajasi sa moyado la a moliya iy bozo la ishonchini saqlashda
muhim ahamiya ga ega.
Moliya iy ko‘ sa kichla — lik idlik koe i siyen la i (cu en a io, quick a io), qa z yuklamasi,
ope a sion naqd pul oqimi — inqi oz oldindan axmin qilishda asosiy indika o la di . Ula ni
doimiy moni o ing qilish a s ess- es la o‘ kazish za u . SWOT- ahlilda «zai lik» si a ida
ko‘ sa ilgan lik idlik muammola iga qa shi qisqa mudda li (masalan, k edi liniyala ini
kengay i ish) a uzoq mudda li (di e si ika siya qilinadigan da omad manbala i) cho ala
ejalash i ilishi ke ak.
Single-sou cing (bi gina ye kazib be u chiga bog‘liqlik), eski exnologiyala a ishlab chiqa ish
ja ayonining kam moslashu chanligi inqi oz xa ini oshi adi. Ope a sion esiliense —
di e si ika siya, edundan izimla (zaxi a in en a ), a a’mino zanji i moni o ingi o qali
mus ahkamlanadi. Bunday cho a- adbi la SWOT-ning WO a WT s a egiyala iga o‘g‘ i keladi.
Tashqi omilla ko‘pincha ko xona nazo a idan ashqa ida bo‘lib, ula ni shakllan i ish qiyin. Bi oq
ula ni ahlil qilish a ssena iyga bog‘lab ejalash i ish mumkin.
In lya siya, oiz s a kala i, alyu a ku si eb anishla i a global alab pasayishi — bula ko xona
ma jala iga be osi a a’si e adi. SWOT- ahlilda bu elemen la « ahdid» si a ida qayd e iladi,
ammo ST s a egiyala i (kuchli omonla ni ahdidla ga qa shi ishla ish) o qali ula dan himoya
mexanizmla i ishlab chiqilishi mumkin (masalan, alyu a iskini hedjlash).
Soliya iy a eglamen la o‘zga ishi, sa do cheklo la i ko xona aoliya ini sezila li a’si qiladi.
Bu iskla ni kamay i ish uchun da la qoidala i moni o ingi, man aa do omonla bilan
aloqala ni mus ahkamlash a lobbiying s a egiyasini ishlab chiqish ke ak.
Raqamli ans o ma siya imkoniya si a ida namoyon bo‘lishi bilan bi ga, axbo o xa sizligi a
exnologik in es i siyala yuzasidan yangi majbu iya la ni ham kel i ib chiqa adi. PESTEL
yondashu i o qali exnologik omilla ni SWOT-ning imkoniya la i (O) a ahdidla i (T) bilan
bog‘lash za u .
Muhokamaning ma kaziy qismi — omilla o‘ asidagi sine ge ik o‘za o a’si la ni aniqlash. Ba’zi
kombina siyala ayniqsa xa li:
Moliya iy zai lik + a’mino zanji i uzilishi: Tez a qalu chi inqi oz, ishlab chiqa ish
o‘x ashi a bozo ishonchining yo‘qolishi.
Boshqa u dagi ma kazlashu + ez o‘zga u chi bozo : Kechik i ilgan ja ob, imkoniya ning
yo‘qolishi a aqoba dosh us unlikning pasayishi.
Eski gan exnologiyala + aqamli ans o ma siya bosimi: In es i siyala ye ishmasa,
bozo da o qada qolish.
Anali ik jiha dan, bu kombina siyala ni aniqlash uchun in e ak i modella (agen -based
modeling, sys em dynamics) qo‘llanishi mumkin. Ula o qali u li ssena iyla bo‘yicha inqi oz
e olyu siyasini simulya siya qilib, qaysi omilla ning kombina siyasi eng ka a za a ye kazishini
ko‘ ish mumkin.
Ilmiy jiha dan sama ali inqi oz boshqa u izimi — bu doimiy moni o ing a e a ogohlan i ish
(ea ly wa ning) mexanizmi. Bunday izim quyidagi komponen la dan ibo a bo‘lishi ke ak:
1. KPI o‘plami — moliya iy (cash- low, in e es co e age), ope a sion (o‘ acha buyu ma
qoniq i ish aq i, in en a aylanma), insoniy (xodim aylanishi, ishchi qu a ining sama ado ligi)
a bozo dagi (bozo ulushi, mijoz qoniqishi) ko‘ sa kichla .
2. S ess- es a ssena iy ahlilla i — qaysi hola da kompaniya lik idlikni yo‘qo ishi yoki qaysi
bosqichda ope a sion o‘x ashla ga ducho bo‘lishini aniqlash.
3. Ma’lumo la in eg a siyasi — ichki ERP, CRM a ashqi bozo ma’lumo la i eal aq
ejimida bi lash i ilishi lozim.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
4. Teska i aloqa a adap i lik — moni o ing na ijala i asosida ezko cho ala ejalash i ilishi
a amalga oshi ilishi ke ak.
SWOT na ijala idan kelib chiqib, s a egiyala ni SO, ST, WO, WT ka ego iyala iga yo‘nal i ish
ke ak, lekin ula ni aq jiha idan qisqa, o‘ a a uzoq mudda li bosqichla ga bo‘lish za u .
Qisqa mudda li cho a- adbi la : lik idlikni a’minlash, xa aja la ni qisqa i ish, muhim
ope a siyala ni himoya qilish, a qulodda eze la ni ishga ushi ish.
O‘ a mudda li cho a- adbi la : a’mino zanji ini di e si ika siyalash, qisman
a oma lash i ish, k edi liniyala ini qay a muzoka a qilish.
Uzoq mudda li cho a- adbi la : aqamli ans o ma siya, b endni kuchay i ish, yangi
bozo la a mahsulo la po elini ya a ish.
Ilmiy nuq ai naza dan, sama ado likni o‘lchash uchun ha bi s a egiyaga mos KPI’la a
in es i siya en abellik ahlili (NPV, IRR) hisoblanishi lozim.
Tashkiliy madaniya — inqi ozga ja ob be ishda hal qilu chi omil. Ochiq kommunika siya,
xodimla ni jalb qilish, mas’uliya ni a qa ish — bula esiliense (ba doshlik)ni oshi adi. Empi ik
adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, ko xonala ichida ish i ok a ishonch da ajasi yuqo i bo‘lgan
ashkilo la inqi ozdan ez oq chiqadi.
Lide la ning emo sional in ellek i, s essni boshqa ish qobiliya i a k izis pay ida qa ’iylik a
sha o lik muhim. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, xodimla lide ga bo‘lgan ishonchni yo‘qo masa,
kompaniya ichki ba qa o ligini saqlab qolish eh imoli oshadi.
XULOSA
Ichki omilla — boshqa u uzilmasi, moliya iy ba qa o lik, ope a sion sama ado lik a inson
esu sla i — inqi ozning asosiy ka aliza o la i si a ida aniqlangan. Tashqi omilla — bozo
sha oi la i, iq isodiy a siyosiy noaniqlik, exnologik ans o ma siyala — esa ko xona
aoliya iga ahdid a imkoniya la ni bi aq da aqdim e adi. SWOT- ahlil na ijala i shuni
ko‘ sa adiki, kuchli omonla dan oydalanish o qali zai likla ni yumsha ish, ashqi
imkoniya la dan oydalangan holda ahdidla ni ney allash i ish mumkin.
Na ijada, SWOT- ahlil na aqa inqi oz xa ini aniqlash osi asi, balki ko xonaning s a egik
qa o qabul qilish a inqi ozga chidamlilikni oshi ish pla o masiga aylanishi mumkin. Shu a iqa,
maqola ko xonala da inqi oz xa ini izimli a ilmiy asosda boshqa ishning amaliy a naza iy
jiha la ini bi lash i adi, s a egik ejalash i ishda mus ahkam ilmiy poyde o ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Humph ey, A. (1960). SWOT Analysis o Managemen Consul ing. S an o d Resea ch
Ins i u e.
2. Po e , M. E. (1985). Compe i i e Ad an age: C ea ing and Sus aining Supe io
Pe o mance. F ee P ess.
3. Aake , D. A. (1998). S a egic Ma ke Managemen . Wiley.
4. G an , R. M. (2019). Con empo a y S a egy Analysis: Tex and Cases Edi ion. Wiley.
5. Qodi o , A. (2020). Ko xonala da inqi ozga qa shi boshqa u asosla i. Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i.
6. Robbins, S. P., & Coul e , M. (2018). Managemen (14 h ed.). Pea son.
7. Johnson, G., Scholes, K., & Whi ing on, R. (2008). Explo ing Co po a e S a egy (8 h ed.).
Pea son Educa ion.
8. OECD. (2022). C isis managemen in small and medium en e p ises. OECD Publishing.
9. Ba ney, J. B. (1991). Fi m esou ces and sus ained compe i i e ad an age. Jou nal o
Managemen , 17(1), 99–120.
10. Wheelen, T. L., & Hunge , J. D. (2017). S a egic Managemen and Business Policy:
Globaliza ion, Inno a ion, and Sus ainabili y (15 h ed.). Pea son.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
11. Min zbe g, H., Ahls and, B., & Lampel, J. (1998). S a egy Sa a i: A Guided Tou Th ough
he Wilds o S a egic Managemen . F ee P ess.
12. Hill, C. W. L., & Jones, G. R. (2012). S a egic Managemen : An In eg a ed App oach (10 h
ed.). Cengage Lea ning.
