JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xodjimamedo Akmaljon Ashu o ich,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
Moliya ka ed asi .b. do sen i
Razzoqo Umidjon Yunus oʻgʻli
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
[email p o ec ed]
BYUDJET TASHKILOTLARINI SMETALI MOLIYALASHTIRISH TARTIBINI
NAZORAT QILISH
Anno a siya: Ushbu maqolada byudje ashkilo la ida sme ali moliyalash i ish a ibini nazo a
qilishning naza iy a amaliy asosla i, usulla i a sama ado ligi ahlil qilinadi. Tadqiqo byudje
mablag‘la ining sama ali aqsimlanishi, xa olik a suiis e’molning oldini olish, moliya iy nazo a
izimla ini akomillash i ish masalala ini yo i adi.
Kali so‘zla : byudje ashkilo i, sme a, moliyalash i ish, nazo a , moliya iy boshqa u .
Abs ac : This a icle analyzes he heo e ical and p ac ical ounda ions, me hods and
e ec i eness o con olling he es ima ed inancing p ocedu e in budge a y o ganiza ions. The
s udy co e s he issues o e ec i e alloca ion o budge unds, p e en ion o e o s and abuse,
and imp o emen o inancial con ol sys ems.
Keywo ds: budge a y o ganiza ion, es ima e, inancing, con ol, inancial managemen .
Аннотация. В статье анализируются теоретические и практические основы, методы и
эффективность контроля за сметным финансированием в бюджетных организациях. В
исследовании рассматриваются вопросы эффективного распределения бюджетных средств,
предотвращения ошибок и злоупотреблений, а также совершенствования систем
финансового контроля.
Ключевые слова: бюджетная организация, смета, финансирование, контроль, финансовое
управление.
KIRISH
Byudje ashkilo la i da la moliya iy izimining aj almas qismi bo‘lib, ula ning aoliya i xalqa o
a milliy iq isodiyo ba qa o ligiga be osi a a’si qiladi. Ushbu ashkilo la omonidan
mablag‘la ning oqilona a maqsadli ishla ilishi — na aqa moliya iy esu sla ni ejash, balki
ij imoiy sohala da si a li xizma ko‘ sa ishni a’minlash uchun muhimdi . Shu nuq ai naza dan,
sme ali moliyalash i ish a ibi byudje mablag‘la ining sama ali aqsimlanishi a nazo a
qilinishini a’minlo chi asosiy mexanizm si a ida qa aladi.
Sme ali moliyalash i ish — bu byudje ashkilo la ida yillik moliya iy eja asosida mablag‘la ni
aqsimlash, sa lash a hisob-ki ob qilish izimidi . Naza iy manbala da sme a quyidagi
unksiyala ni baja adi:
1. Rejalash i ish unksiyasi — moliya iy esu sla ni sama ali aqsimlash a xa aja la ni
oldindan belgilash;
2. Nazo a unksiyasi — mablag‘la ning qonuniy a maqsadli ishla ilishini a’minlash;
3. Hisobo unksiyasi — moliya iy hola , xa aja la a na ijala bo‘yicha izimli hisobo la
ayyo lash;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
4. Tahliliy unksiyasi — mablag‘la ni ishla ish sama ado ligini baholash, xa olikla ni aniqlash
a akomillash i ish imkoniya ini ya a ish.
Byudje ashkilo la ining moliya iy aoliya ida sama ado likni oshi ishning muhim sha i —
nazo a izimini kuchay i ishdi . Chunki nazo a ye a li da ajada amalga oshi ilmasa, mablag‘la
no o‘g‘ i aqsimlanishi, suiis e’mol a xa olikla sodi bo‘lishi mumkin. Shu sababli, adqiqo
ma zusi — “Byudje ashkilo la ini sme ali moliyalash i ish a ibini nazo a qilish” — ilmiy a
amaliy jiha dan yuqo i ahamiya ga ega.
ASOSIY QISM
Byudje ashkilo la ini sme ali moliyalash i ish ja ayoni da la moliya iy siyosa ining ma kaziy
elemen la idan bi i bo‘lib, u da la esu sla ining sama ali aqsimlanishiga, ij imoiy sohaning
ba qa o moliya iy a’minlanishiga hamda iq isodiy ba qa o likni a’minlashga xizma qiladi.
Ushbu ja ayonni o‘ ganishda G‘a b a Sha q olimla ining ilmiy izlanishla i, xalqa o
ashkilo la ning aj ibala i hamda O‘zbekis on iq isodiy isloho la i alohida ahamiya kasb e adi.
Masalan, Samuelson (1954) da la moliyasining naza iy asosla ini ishlab chiqib, jamoa iy
o a la ning aqsimo i a byudje mexanizmla ining iq isodiy sama ado likka a’si ini ahlil
qilgan. Unga ko‘ a, da la xa aja la i jamiya eh iyojla ini qondi ishda asosiy o‘ in u adi, ammo
ula ning sama ado ligini a’minlash uchun qa ’iy nazo a izimi za u . Bu g‘oya keyinchalik
Musg a e (1959) omonidan “byudje ning uch unksiyasi” – aqsimlo chi, ba qa o lash i u chi
a qay a aqsimlo chi unksiyala shaklida kengay i ildi.
Byudje ashkilo la i aoliya ida sme ali moliyalash i ish ushunchasi aynan shu unksiyala ni
amalda i odalaydi. Allen a Tommasi (2001) o‘zla ining “Managing Public Expendi u e” nomli
asa ida sme ali moliyalash i ishni da la sek o idagi esu sla dan oydalanishning asosiy modeli
si a ida baholab, uni sha o lik a hisobo do lik amoyilla iga asoslanishi lozimligini a’kidlaydi.
Ula ning ik icha, nazo a ning yo‘qligi yoki zai ligi byudje in izomining buzilishiga, ko upsiya
a mablag‘la is o bo‘lishiga olib keladi.
O‘zbekis on amaliyo ida esa ushbu ja ayon “Byudje kodeksi”, “Da la moliyasi o‘g‘ isida”gi
qonunla a Moliya azi ligi yo‘ iqnomala i bilan a ibga solinadi. R. Qodi o (2018) a S.
Toshpula o (2020) adqiqo la ida qayd e ilishicha, espublikada byudje ashkilo la ini
moliyalash i ishda “sme a in izomi” a “maqsadli xa aja ” amoyilla iga amal qilinishi us u o
yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Shu bilan bi ga, ula ning ik icha, ay im holla da sme a ij osida
o iqcha byu ok a iya, esu sla dan oydalanishdagi moslashu chanlikning ye ishmasligi
muammola i ma jud.
Xalqa o amaliyo da nazo a mexanizmla ining e olyu siyasi ham e’ ibo ga molik. OECD (2019)
hisobo ida da la xa aja la ini nazo a qilishning uch modeli ko‘ sa iladi: 1) ichki nazo a
(in e nal audi ), 2) ashqi nazo a (ex e nal audi ) a 3) mus aqil baholash izimi (independen
e iew). Ula bi galikda byudje ij osining sha o ligini a’minlaydi. O‘zbekis onda bu izim
bosqichma-bosqich shakllanmoqda, ayniqsa Hisob pala asi a Ichki audi xizma i o qali da la
mablag‘la ining maqsadli sa lanishi nazo a os ida olib bo ilmoqda.
T. S igli z (2000) o‘zining “Economics o he Public Sec o ” asa ida da la xa aja la ini nazo a
qilish aqa moliya iy emas, balki ij imoiy sama ado likni baholash ja ayoni ham ekanligini
a’kidlaydi. Ya’ni, nazo a izimi na aqa “qancha mablag‘ sa landi” degan sa olga, balki
“sa langan mablag‘ ij imoiy na ija kel i dimi?” degan muhim sa olga ham ja ob be ishi ke ak.
Bu g‘oya O‘zbekis on sha oi ida ij imoiy sohala — a’lim, sog‘liqni saqlash, madaniya a an
muassasala i uchun ayniqsa dolza bdi .
UNDP (2021) a Wo ld Bank (2022) omonidan o‘ kazilgan ahlilla shuni ko‘ sa adiki, byudje
ashkilo la ida sme ali moliyalash i ish izimi sama ali ishlashi uchun uch asosiy sha baja ilishi
ke ak:
1. Hisobdo lik (accoun abili y) – ha bi ashkilo o‘z mablag‘la i bo‘yicha ochiq hisobo
be ishi;
2. Sha o lik ( anspa ency) – ba cha moliya iy ma’lumo la jamoa chilik uchun ochiq bo‘lishi;
3. Sama ado lik (e iciency) – ha bi so‘m uchun ij imoiy na ija o‘lchanishi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bu yondashu O‘zbekis onda amalga oshi ilayo gan byudje ja ayonla ini aqamlash i ish
isloho la i bilan uyg‘un. “Ochiq byudje ” po ali, ERP izimla i, a Moliya azi ligining
“GFMIS” pla o masi o qali nazo a ja ayonla i a oma lash i ilmoqda, bu esa inson omili
a’si ini kamay i adi a ko upsion xa la ni pasay i adi.
Shuningdek, mahalliy olimla — M. Abdug‘aniye a (2021) a B. Mama o (2022) — o‘z
ishla ida sme ali moliyalash i ishning muqobil modella ini, xususan na ijaga yo‘nal i ilgan
byudje lash (Pe o mance-based budge ing) izimini ilga i su ishgan. Ula ning ik icha, bu model
byudje ashkilo la ining moliya iy mus aqilligini oshi adi, nazo a ni esa aqa hujja la o qali
emas, balki yakuniy na ijala o qali amalga oshi ish imkonini be adi.
Adabiyo la ni ahlil qilish na ijala idan ko‘ inadiki, O‘zbekis on byudje izimida nazo a
mexanizmla ini mode niza siya qilish xalqa o s anda la bilan uyg‘unlashmoqda. Ammo hali
ham ma jud bo‘lgan muammola — sme a in izomining ye a li emasligi, ay im ashkilo la da
moliya iy hisobo la ning si a sizligi, esu sla dan oydalanish sama ado ligini o‘lchashda yagona
indika o la yo‘qligi — bu bo ada yanada chuqu isloho la ni alab e adi.
Ilmiy manbala da qayd e ilganidek, sama ali nazo a izimi aqa moliya iy hujja la bilan
cheklanmasdan, boshqa u madaniya i a ja obga lik uyg‘usini ham shakllan i ishi za u . Shu
bois, byudje nazo a i — bu aqa iq isodiy emas, balki axloqiy, ins i u sional a siyosiy masala
si a ida qa alishi ke ak.
Muhokama (esse shaklida ilmiy ahlil)
Byudje ashkilo la ini sme ali moliyalash i ish izimini nazo a qilish bugungi kunda na aqa
da la moliya boshqa u ining, balki umumiy iq isodiy ba qa o likning ham ma kaziy bo‘g‘iniga
aylangan. Bu ja ayonning mohiya ida shunchaki xa aja la ni asdiqlash yoki ula ni ekshi ish
emas, balki esu sla dan oqilona oydalanish, na ijado likni baholash, a ij imoiy adola ni
a’minlash yo adi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on Respublikasi da la moliyasini boshqa ish izimini isloh qilishda
xalqa o amoyilla ni jo iy e ish yo‘lida jadal qadam ashladi. “Byudje kodeksi”, “Da la moliya
boshqa u ini akomillash i ish s a egiyasi”, “Ochiq byudje ” po ali — bula ning ba chasi
byudje ja ayonini sha o , nazo a qilinadigan a hisobdo izimga aylan i ishga xizma
qilmoqda. Ammo amaliy na ijala shuni ko‘ sa moqdaki, bu ja ayonni nazo a qilishda hali ham
bi qa o izimli muammola ma jud.
Bi inchidan, byudje ashkilo la ining sme asi ko‘p holla da “ ejalash i ilgan aqamla yig‘indisi”
si a ida shakllanadi, ya’ni u eal na ijala yoki eh iyojla asosida emas, balki byudje chega ala i
doi asida uziladi. Bu esa na ijado likka asoslangan moliya iy boshqa u amoyiliga zid. Shu
bois ko‘plab mualli la , jumladan Abdug‘aniye a (2021) a Mama o (2022), byudje sme asini
shakllan i ishda “pe o mance-based budge ing”, ya’ni na ijaga yo‘nal i ilgan yondashu ni jo iy
e ish za u ligini a’kidlaydila .
Ikkinchidan, nazo a mexanizmla i ko‘p holla da o mal usga ega. Masalan, hisobo la ni
ekshi ish ja ayoni ko‘p oq hujja la bilan ishlashga qa a ilgan bo‘lib, eal sama ado lik a
na ijado lik mezonla i e’ ibo dan che da qoladi. Bu muammo S igli z (2000) omonidan ham
qayd e ilgan — u nazo a izimi moliya iy emas, balki ij imoiy-iq isodiy na ijani o‘lcho chi
mexanizm bo‘lishi ke akligini a’kidlaydi. Demak, bugungi kunda nazo a ning mohiya i qay a
ko‘ ib chiqilishi lozim.
Uchinchidan, kad la malakasi a axbo o izimla ining ye a li da ajada in eg a siyalanmaganligi
muhim o‘siqla dan bi idi . Da la moliya izimida aqamli boshqa u elemen la i — GFMIS,
ERP, a Ochiq byudje pla o mala i — jo iy e ilgan bo‘lsa-da, ba cha ashkilo la bu izimla dan
sama ali oydalana olmayap i. Ay im holla da bu exnologiyala aqa hisobo opshi ish
osi asiga aylangan, nazo a a ahlil uchun esa o‘liq ishla ilmayap i.
To‘ inchidan, ashqi nazo a a ichki audi izimla i o‘ asidagi unksional uyg‘unlik ye a li
emas. Hisob pala asi, Moliya azi ligi huzu idagi ichki audi depa amen la i, hamda mahalliy
moliya o ganla i o‘ asidagi axbo o almashinu i o‘liq aqamlash i ilmagan. Na ijada bi xil
obyek bi necha ma o aba ekshi iladi, bu esa esu sla ning ak o iy sa lanishiga olib keladi.
OECD (2019) hisobo ida bunday hola “nazo a ning maqsadli emasligi” deb baholanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Beshinchidan, mahalliy byudje la da ajasida nazo a mexanizmla ining zai ligi ham dolza b
muammo. Viloya a uman da ajasidagi byudje ashkilo la i uchun sme ali moliyalash i ish
ja ayonida ko‘p holla da “yuqo idan be ilgan ko‘ sa mala ” asosiy omil bo‘lib qolmoqda.
Mahalliy moliya o ganla i esa mus aqil ahlil yoki ashabbus bilan chiqish imkoniya iga ega emas.
Bu hola dezen aliza siya amoyiliga zid bo‘lib, esu sla dan joyla da mus aqil oydalanish
imkonini cheklaydi.
Boshqa omondan, xalqa o aj iba shuni ko‘ sa adiki, byudje ashkilo la ining sme ali
moliyalash i ishida nazo a mexanizmla i aqa ekshi u chi emas, balki ag‘ba lan i u chi olni
ham baja adi. Masalan, Janubiy Ko eya, Buyuk B i aniya, a Kanadada da la ashkilo la i
sama ado lik ko‘ sa kichla ini oshi gan aqdi da qo‘shimcha mablag‘ bilan ag‘ba lan i iladi. Bu
yondashu “incen i e-based budge ing” deb a aladi a u byudje in izomini mus ahkamlaydi.
O‘zbekis on sha oi ida ham shunday modelni bosqichma-bosqich jo iy e ish maqsadga
mu o iqdi . Buning uchun ha bi byudje ashkilo i uchun sama ado lik indika o la i (KPI)
belgilanishi, ula ning baja ilish da ajasi mun azam ahlil qilinishi ke ak. Bu esa moliya iy
nazo a ni “sanksiyaga asoslangan izim”dan “na ijaga asoslangan izim”ga aylan i adi.
Bundan ashqa i, shuni a’kidlash joizki, sme ali moliyalash i ish izimini nazo a qilish ja ayoni
shunchaki exnik yoki hujja li masala emas — u boshqa u madaniya i, ins i u sional ishonch, a
da la -ha aka mexanizmining sama ado ligi bilan chamba chas bog‘liq. Aga ashkilo
ahba la i a moliya xodimla i o‘z aoliya ini aqa “ eja baja ish” bilan emas, balki “na ija
ya a ish” bilan bog‘lab qa asa, nazo a izimi abiiy a ishda sama ali ishlaydi.
Shu nuq ai naza dan, moliya nazo a ining yangi konsepsiyasi — bu aqa ekshi ish emas, balki
boshqa u ni akomillash i ish osi asi si a ida qa alishi lozim. Ha bi sme a — bu o‘ziga xos
ejalash i ilgan majbu iya , ha bi hisobo esa — o‘z aoliya i uchun ja obga lik i odasi bo‘lishi
ke ak.
XULOSA
Byudje ashkilo la ini sme ali moliyalash i ish a ibini nazo a qilish masalasi da la boshqa u i,
iq isodiy ba qa o lik a ij imoiy i ojlanishning uz iy bo‘g‘ini hisoblanadi. Nazo a mexanizmi
aqa aqamla us idan boshqa u emas, balki da la esu sla ining aqsimo i, ula ning maqsadga
mu o iq ishla ilishi a ij imoiy na ijala ning o‘lcho idi . Mazku adqiqo da omida olib
bo ilgan ahlilla shuni ko‘ sa diki, nazo a izimi sama ado bo‘lishi uchun u bi aq ning o‘zida
ins i u sional, ashkiliy, exnologik a axloqiy jiha la dan mukammal bo‘lishi lozim.
Naza iy jiha dan qa aganda, byudje izimining ba qa o ishlashi Musg a e omonidan ilga i
su ilgan byudje ning uch unksiyasi — aqsimlo chi, ba qa o lash i u chi a qay a aqsimlo chi
unksiyala ining uyg‘unlashu iga bog‘liq. Shu nuq ai naza dan, sme ali moliyalash i ish ushbu
unksiyala ning amaliy ko‘ inishidi , nazo a esa ula ning izchilligini a’minlaydigan asosiy
mexanizmdi . Boshqacha ay ganda, moliyalash i ish “nima uchun” a “qancha” degan sa olla ga
ja ob be sa, nazo a “qanday” a “nima na ija be di” degan sa olla ga aniqlik ki i adi.
Amaliy jiha dan esa, O‘zbekis on Respublikasi da la moliya izimida so‘nggi yilla da sezila li
isloho la amalga oshi ilmoqda. Byudje ja ayonini aqamlash i ish, “Ochiq byudje ”
pla o masining ishga ushi ilishi, ichki audi izimining i ojlan i ilishi — bula ning ba chasi
da la xa aja la ini nazo a qilishda yangi bosqichni boshlab be di. Ammo ma jud amaliyo shuni
ko‘ sa adiki, bu izim hali ham ko‘p oq o mal xa ak e ga ega. Ko‘plab ashkilo la da hisobo la
shaklan o‘liq, lekin mazmunan sama asiz; ejalash i ilgan sme a ko‘pincha eal eh iyojla dan
che da qolmoqda.
Nazo a ning kuchsizligi ay im holla da ko upsiya, esu sla ning sama asiz ishla ilishi a
maqsadsiz xa aja la ning o ishiga olib keladi. Shu bois nazo a izimi aqa ekshi ish osi asi
si a ida emas, balki s a egik boshqa u mexanizmi si a ida qa alishi ke ak. Nazo a izimi o qali
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
ashkilo la o‘z aoliya ini qay a ahlil qiladi, kamchilikla ini ko‘ adi a ula ni ba a a e ish
bo‘yicha ichki mexanizmla ni ishlab chiqadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Byudje kodeksi. – Toshken : Adola , 2023.
2. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligining 2022-yil 10-iyundagi “Byudje ashkilo la i
sme ala ini uzish a asdiqlash a ibi o‘g‘ isida”gi nizomi.
3. Ka imo , I. A. (2019). Iq isodiy isloho la ni chuqu lash i ishda byudje in izomi a
moliya iy boshqa u ni akomillash i ish yo‘lla i. – Toshken : Iq isodiyo .
4. Xodjaye , B., & Shuku o , M. (2021). Da la moliyasi naza iyasi a amaliyo i. – Toshken :
Fan a exnologiya nash iyo i.
5. Ak amo , N. (2020). “Byudje ashkilo la ida sme ali moliyalash i ish izimini
akomillash i ish yo‘nalishla i.” Moliya iy ahlil ju nali, №4, 58–66-be la .
6. Qodi o a, S. (2022). “Byudje mablag‘la idan sama ali oydalanishning huquqiy asosla i.”
Iq isod a jamiya ju nali, №2, 71–80-be la .
7. Wo ld Bank. (2021). Public Expendi u e Re iew: Uzbekis an’s Budge Sys em and Fiscal
Re o ms. Washing on, D.C.: The Wo ld Bank G oup.
8. OECD (2020). Public Sec o Budge ing and Financial Con ol. Pa is: OECD Publishing.
9. IMF (2022). Fiscal T anspa ency and Budge Execu ion in De eloping Economies.
Washing on, D.C.: In e na ional Mone a y Fund.
10. Bekmu odo , A., & Rasulo , D. (2023). Da la byudje i a byudje ashkilo la i moliyasi. –
Toshken : Iq isodiyo uni e si e i nash iyo i.
11. Abbaso , A. (2018). “Sme ali moliyalash i ishning nazo a izimi a byudje in izomi.”
Moliya iy isloho la axbo o nomasi, №3, 25–32-be la .
12. UNDP (2021). E ec i e Public Financial Managemen in T ansi ion Economies: Case o
Uzbekis an. New Yo k: Uni ed Na ions De elopmen P og amme.
13. Po she a, L. (2019). “Mode n Mechanisms o Budge Con ol and E iciency E alua ion in
Public Sec o .” In e na ional Jou nal o Economics and Finance S udies, Vol. 11(3), 112–126.
14. El aza o , S. (2020). “Byudje ja ayonida sme ali moliyalash i ish mexanizmla i.”
Moliya iy ahlil a audi , №1, 43–49-be la .
15. Eu opean Commission (2022). Fiscal Go e nance and Budge a y P ocedu es in EU and
Pa ne Coun ies. B ussels: EC Repo s.
