JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xolboye Yusubjon Xakimo ich
ADTI Tibbiy kimyo ka ed asi mudu i, kimyo anla i dok o i, dosen
UDK 547.962.9:547.917:615.4
“PSORALIN” OZIQ-OVQAT QO’SHILMASI TARKIBIDAGI VITAMINLAR
MIQDORINI ANIQLASH VA ULARNI XALQ TABOBATIDAGI AHAMIYATI
Anno a siya. Ushbu maqolada Pso alin oziq-o qa qo’shilmasining i amin a kibini zamona iy
izik-kimyo iy usulla yo damida o’ ganilganligi bayon qilinadi. Shu bilan bi ga mahsulo ning
xalq aboba idagi ishla ilish o’ ni hamda uning a zallikla i ay ililib, a kibida aniqlangan
i aminla ning ioziologik aollikla i kel i ilgan.
Kali so`zla -a cha, i amin-B1, i amin-B2, i amin-B6, i amin-B12, i amin-PP, i amin-C,
moche ina, pso alin
Ki ish. Respublikamizda xalq aboba i a zamona iy ibbiyo ning uyg‘unlashu i asosida qa o
kasallikla ni da olashda sama ali yu uqla ga e ishilmoqda. Do i o o‘simlikla a kibidan
biologik aol moddala ni aj a ib olish a ula asosida yangi u dagi biologik aol oziq-o qa
qo‘shilmala i ishlab chiqish bo asida sezila li yu uqla qo‘lga ki i ilmoqda [1]. O‘zbekis on
abiiy do i o o‘simlikla ga boy min aqa bo‘lib, ula dan bi i og‘da o‘sadigan a cha da ax idi .
Ammo, a cha da ax ining a kibidagi me is emasi asosida yangi biologik aol bi ikmala sin ez
qilishga ye a licha eʼ ibo qa a ilmagan. 2022–2026 yilla ga mo‘ljallangan yangi
O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasida «Fa ma se ika sanoa i mahsulo la i ishlab chiqa ish
hajmini 3 ba a a ko‘pay i ish a mahalliy bozo ni aʼminlash da ajasini 80 oizga ye kazish”
azi ala i belgilab be ilgan. Ushbu azi ala dan kelib chiqqan holda, O‘zbekis on hududida
o‘su chi ochiq u ug‘lila bo‘limiga ki u chi a cha o‘simligi me is emasi asosida ayyo langan
biologik aol bi ikmala ni aj a ib olish, a kibida azo u u chi moche ina a bis moche ina
hosilala i asosida exnik ekinla uchun bios imulya o la ni aniqlab, labo a o iya a dala amaliyo i
sino la idan o‘ kazish, hamda ishlab chiqa ishga jo iy e ishga alohida eʼ ibo be ilmoqda.
Olingan bi ikmala ning kimyo iy a kibi bo‘yicha egishli o a kodla i be ishga qa a ilgan
ilmiy- adqiqo ishla ini ashkil e ish muhim ahamiya ga ega [2].
De ma o ene ologiya kasallikla ida e i yuzasi za a lanishi u ayli i aminla
ye ishmo chiligi sodi bo‘ladi, shuning uchun ula ni da olash uchun da olanishni oson
kechishini aʼminlash i amin kompleksla idan oydalanishni alab e adi. “Pso alin” oziq-o qa
qo‘shilmasi a kibida B2, B6, PP a C i aminla i ma jud [4; 559-b]. B2 i amini ( ibo la in)
oqsil a ugle od almashinu ida muhim ol o‘ynaydi. Bu i amin o qa ning meʼda-ichak izimida
yaxshi hazm bo‘lishiga yo dam be adi. O ganizmning o‘sishi a i ojlanishi uchun ka a
ahamiya ga ega. Uning o ganizmga ye a li miqdo da ushib u masligi na ijasida azn kamayib,
behollik kuza iladi. Ko‘z shilliq pa dala ida o‘zga ish paydo bo‘lishi, e i kasallikla i yuzaga
kelishi mumkin. B2 i aminining eng muhim manbala i – su , pishloq, o og, uxum, go‘sh a
non hisoblanadi [5; 544-b]
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
.
Vi amin B2
B6 i amini B gu uhidagi boshqa i aminla bilan bi qa o da oqsil almashinu ida qa nashadi.
Asab izimi aoliya iga a qon ya a ilishiga ijobiy aʼsi qiladi. O ganizmga B6 i amini ye a li
da ajada ushib u masa jahldo lik, holsizlik, e ining za a lanishi kuza iladi. Bu i amin go‘sh ,
jiga , baliq, uxum sa ig‘i, me a-sabza o mahsulo la i a kibida uch aydi.
PP i amini hujay ala almashinu i ja ayonida muhim ol o‘ynaydi. O ganizmning oksidlanish
ja ayonla ida qa nashadi. Tomi a angligi a qon hosil bo‘lishiga ijobiy aʼsi qiladi. PP i amini
go‘sh , su , buy ak, jiga , non, ka oshka, g echixa yo masida bo‘ladi [5; 545-b] yo masida
bo‘ladi [5; 545-b].
Vi amin PP
C i amini ugle od, oqsil a mine alla almashinu ida, o ganizmdagi oksidlanish-qay a ilish
ja ayonla ida a qon hosil bo‘lishida ish i ok e adi. C i amini o ganizmning in eksiyala ga
chidamliligini oshi adi a o‘qimala hamda hujay ala ning o‘sishiga yo dam be adi. Shuningdek,
mayda qon omi (kapillya )la ning de o ini mus ahkamlaydi. Bu i amin me a-sabza o la
a kibida ko‘p bo‘ladi. C i amini yo ug‘lik a qaynash ja ayonida ez pa chalanib ke gani bois
mahsulo la ni o‘g‘ i saqlash a pishi ish muhim ahamiya ga ega. Bolaning i ojlanishida
i aminla ning ahamiya i ka a. Vi aminla moddala almashinu i ja ayonining nazo a chila idi .
Kasallikla ga qa shi chidamini oshi adi, yaʼni immuni e ni mus ahkamlaydi. O‘sish da ida
bolaning i aminla ga bo‘lgan eh iyojini qondi ish, uning kelajakda sog‘lom bo‘lib i ojlanishi
uchun muhim ahamiya ga ega [5; 550-b].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Asko bin kislo a
Kel i ilgan maʼlumo la ga ko‘ a e i kasallikla ida qo‘llaniladigan ushbu oziq-o qa
qo‘shilmasining a kibidagi i aminla ma judligini aniqlashga si a a miqdo iy ahlil o‘ kazdik.
Eksp emen al qism. Qu i ilgan holdagi o‘simlik namunasi a kibidagi B1(47858), B2
(47864), B6(80823-50MG), B12 (PHR1234-1), C (47863) a PP (47865-U) ka alog aqamdagi
i aminla ni (Sigma Ald ich) Ge maniyadan kel i ilgan s anda namunala asosida si a a
miqdo ko‘ sa kichla ini Yaponiyada (Shimadzu) ishlab chiqa ilgan YSSX LC 2030 C 3D Plyus
qu ilmasi PDA de ek o i yo damida 260, 290 a 361 nm o‘lqin uzunligi anlangan hola ida
aniqlandi. Qo‘zg‘almas si a ida C18 250x4,6 mm 5 μm P ecisely (Pe kin Elme ) AQSH
kolonkadan oydalanildi. Vi aminla ahlilini amalga oshi ishda ko’chma aza si a ida si ka
kislo asining 0,5 % li e i masi A aza a a se oni il B aza o’zga u chan ejim asosida amalga
oshi ildi.
Vaq
A aza %
Si ka kislo asining su dagi 0,5 %
li e i masi
B aza %
Ase oni il
1
96
4
4
90
10
8
85
15
12
60
40
14
S op
Oqim ezligi 1 ml/minda, e mos a ha o a i 400C da ineksiya qilingan namuna hajmi 10 mkl,
analiz aq i 14 minu da amalga oshi ildi a quyidagicha x oma og ammala olindi.
Vi amin C ahlili baja ilishida yuqo idagi qu ilma pa ame la i asosida 0,8 ml/minda,
qo’zg’alu chan aza si a ida НCN/CH3COOH ning su dagi 0,5 % li e i masi/H2O ning 60/30/10
nisba da olinib baja ildi.
1- asm B1, B2, B6, B12 a PP i aminla ning s anda namunala idan olingan x oma og ammasi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
2- asm C i aminining s anda namunasidan olingan x oma og amma
Namuna a kibidagi i amila eks aksiyasi quyidagicha amalga oshi iladi: Bunda olingan
namuna qu u ilib, maydalandi a 1 g (FA220 4N) anali ik a ozida 0,001 mg aniqlikda o’lchab
olindi. So’ng a 10 ml 0,1 N li xlo id kislo asi e i masiga solinib, xona ha o a ida 15 min, i amin
C uchun esa 6 0C ha o a da 20 min da omida magni a alash i gichda a alash i ildi. Olingan
e i mala 10 minu da omida 12000 ayl/daq sem a uga qilindi a 0,45 μm il da il lab
olinib, ahlil amalga oshi idi a quyidagicha na ijala olindi.
Vi amin
B1mg/ml
Vi amin B2
mg/ml
Vi amin B6
mg/ml
Vi amin B12
mg/ml
Vi amin PP
mg/ml
Vi amin C
mg/ml
Qu u ilgan
a cha
o’simligi
0
0,003
0,004
0
0,005
0,775
Xulosa-biz namunadagi i aminla a kibini ekshi dik. B1(47858), B2(47864), B6(80823-
50MG), B12 (PHR1234-1), C (47863) a PP (47865-U) ka alog aqamdagi i aminla ni (Sigma
Ald ich) Ge maniyadan kel i ilgan s anda namunala asosida si a a miqdo ko‘ sa kichla ini
Yaponiyada (Shimadzu) ishlab chiqa ilgan YSSX LC 2030 C 3D Plyus qu ilmasi PDA de ek o i
yo damida 260, 290 a 361 nm o‘lqin uzunligi anlangan hola ida aniqlandi. Qo‘zg‘almas
si a ida C18 250x4,6 mm 5 μm P ecisely (Pe kin Elme ) AQSH kolonkadan oydalanildi. Taxlil
na ijasida bizning na`munamizda asosam i amin-C, i amin-PP, i amin-B6, i amin-B2bo ligi
aniqlandi.
Vi amin C- (Asko bin kislo a) doimo i aminla qi oli bo'lib kelgan. Ammo biz ushbu "qi olni"
qanchalik ko'p o' gansak, shunchalik g'ala i uyuladi: ha bi ak o'nlab sa olla ni ug'di adi a
ba'zida ko' inib u ganidek, aqa umumiy noaniqlikni oshi adi. Asko bin kislo a hujay a ichidagi
kollagen hosil bo'lishi uchun za u , ishla , suyakla a kapillya de o la ning uzilishini
kuchay i ish xususiya iga ega. Oksidlanish-qay a ilish eak siyala ida, i ozin almashinu ida,
ola kislo asining olin kislo asiga aylanishida, ugle od almashinu ida, lipid a oqsil sin ezida,
emi almashinu ida, hujay a iy na as olishda qa nashadi, s e oid go monla sin ezini
aollash i adi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Vi amin PP- oksidlanishli-qay a ilish eak siyala ida qa nashu chi ko’pgina
degid ogenazala ning NAD+ a NADF ko e men i a kibiga ki adi. Jumladan, ula p o on a
elek onla ni ashilishida, sin e ik ja ayonla da a e men la da allos e ik egulya o
unk siyala ni baja adi.
Vi amin B6- (pi idoksin) o ganizmda muhim azi ala ni baja adi. Asab izimi a oqsilla
almashinu i uchun za u . U oqsil a yog‘ning no mal hazm bo‘lishini a’minlab, azo
almashinu ida muhim ol o‘ynaydi. Ushbu i amin soch o‘kilganda, e ining yallig‘lanishida
qabul qilinadi.
Vi amin B2( ibo la in) — hujay ala almashinu i ja ayonini a e ining yuza qa lamidagi
ja ayonda mu ozana ga kel i u chi azi ani baja adi, undan ashqa i na as olish ja ayonida ham
ish i ok e adi. Ribo la in— o‘sish ja ayonida qa nashadi a o‘s i u chi omilla ga ki adi. Oqsil,
yog‘ a ugle odla almashinu ida ish i ok e adi. Ma kaziy ne sis emasi hola ini os laydi, ko‘z
ga ha idagi moddala almashinu iga a’si e adi, yo ug‘likni sezish a ang aj a ishga yo dam
be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Asqa o .I.R “Taboba qomusi” Toshken “Mum oz so`z ” 2019
2. Asqa o .I.R “Si li oboba ” Toshken “Fan a exnologiyala nash iyo manbaa uyi” 2021
3. Asqa o .I.R, M.Ashu aliye a “KIMYOVIY ELEMENTLAR INSON ORGANIZMIDA”
Toshken -2012. Ta akku nash iyo i.
4. Xolboye Yu.X., Maxsumo A.G., Asqa o I.R., Abdu axmano U.K. Bis-moche inala ning
a oma ik diaminla bilan hosil qilgan yangi bi ikmala ini oi alash// To a la kimyosi a xalq
aboba i. №1(1)2022. –В. 69-83.
5. Alimxodjaye a N.T., Tadjiye a X.S. “Tibbiy kimyo” Da slik. Ijod p in , 2019. –B. 559.
