JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Adashaliye a Mux asa Sobi jon qizi
Namangan Da la Uni e si e i Ta ix mu axasisligi 1-ku s magis an i
TEMURIY MALIKALARINING DAVLAT BOSHQARUV TIZIMIDA TUTGAN O‘RNI.
ANNOTATSIYA: Mazku ilmiy maqola Sohibqi on Ami Temu a Temu iyla sal ana ining
(XIV as oxi i – XVI as boshla i) siyosiy, ij imoiy a madaniy hayo ida ish i ok e gan
malikala ning da la boshqa u izimida u gan o‘ nini undamen al manbala a zamona iy
adqiqo la asosida a o licha ahlil qilishga bag‘ishlangan. An’ana iy sha q jamiya la ida xo in-
qizla ning oli asosan oila doi asida cheklangani haqidagi umumiy asa u la ga qa amay,
Temu iyla da la i malikala i, xususan, Sa oymulkxonim, Ga ha shodbegim a Mih
Nigo xonim kabi shaxsla na aqa sa oy hayo ida, balki siyosiy qa o la qabul qilishda,
diploma ik aloqala ni o‘ na ishda, shuningdek, yi ik bunyodko lik a xay iya ishla iga homiylik
qilish o qali da la ning ij imoiy-iq isodiy i ojlanishiga beqiyos hissa qo‘shganla . Maqolada
ula ning “ulug‘ onala ” a “shodbegimla ” maqomi doi asidagi amaliy akola la i, da la
ishla iga a’si i, hukmdo la ga maslaha go‘y bo‘lishi, a ayniqsa, mad asa, masjid, xonaqoh kabi
monumen al inshoo la ni qu ishdagi ahnamolikla i chuqu o‘ ganiladi. Tadqiqo na ijala i
Temu iy malikala ning aoliya i o‘ a as Sha q jamiya ida ayolla ma qei ancha yuqo i
bo‘lganligidan dalola be u chi noyob a ixiy hodisa ekanligini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : Temu iy malikala , Da la boshqa u i, Sa oymulkxonim, Ga ha shodbegim,
Temu iyla Renessansi, Siyosiy a’si , Bunyodko lik, O‘ a as la Sha qi.
АННОТАЦИЯ: Данная научная статья посвящена детальному анализу места цариц,
участвовавших в политической, социальной и культурной жизни Сахибкирана Амира
Темура и империи Тимуридов (конец XIV – начало XVI вв.), в системе государственного
управления, основанному на фундаментальных источниках и современных исследованиях.
Несмотря на распространённое представление о том, что роль женщин в традиционных
восточных обществах ограничивалась преимущественно семьёй, царицы государства
Тимуридов, в частности, такие личности, как Сараймулькханым, Гавхаршодбегим и Михр
Нигорханым, внесли неоценимый вклад в социально-экономическое развитие государства
не только в придворной жизни, но и в принятии политических решений, установлении
дипломатических отношений, а также посредством спонсирования крупных творческих и
благотворительных проектов. В статье подробно рассматриваются их практические
полномочия в рамках статусов «великих матерей» и «шодбегим», их влияние на
государственные дела, их роль советников правителей и, в особенности, их руководство
строительством монументальных сооружений, таких как медресе, мечети и ханако.
Результаты исследования подтверждают, что деятельность тимуридских цариц
представляет собой уникальное историческое явление, свидетельствующее о высоком
статусе женщин в средневековом восточном обществе.
Ключевые слова: тимуридские царицы, государственное управление, Сараймулькханым,
Гавхаршодбегим, тимуридское возрождение, политическое влияние, творчество,
средневековый Восток.
ANNOTATION:This scien i ic a icle is de o ed o a de ailed analysis o he place o he queens
who pa icipa ed in he poli ical, social and cul u al li e o Sahibki an Ami Temu and he
Timu id Empi e (la e 14 h - ea ly 16 h cen u ies) in he s a e adminis a ion sys em, based on
undamen al sou ces and mode n esea ch. Despi e he gene al pe cep ion ha he ole o women
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
in adi ional Eas e n socie ies was mainly limi ed o he amily, he queens o he Timu id s a e,
in pa icula , such indi iduals as Sa aymulkkhanim, Ga ha shodbegim and Mih Nigo khanim,
made an in aluable con ibu ion o he socio-economic de elopmen o he s a e no only in
palace li e, bu also in making poli ical decisions, es ablishing diploma ic ela ions, and also by
sponso ing majo c ea i e and cha i able wo ks. The a icle deeply s udies hei p ac ical powe s
wi hin he amewo k o he s a us o "g ea mo he s" and "shodbegims", hei in luence on s a e
a ai s, hei ole as ad iso s o ule s, and especially hei leade ship in he cons uc ion o
monumen al s uc u es such as mad asas, mosques, and khanaqohs. The esul s o he esea ch
con i m ha he ac i i ies o he Timu id queens a e a unique his o ical phenomenon, indica ing
ha he s a us o women in medie al Eas e n socie y was qui e high.
Keywo ds: Timu id queens, S a e adminis a ion, Sa aymulkkhanim, Ga ha shodbegim,
Timu id Renaissance, Poli ical in luence, C ea i i y, Medie al Eas .
KIRISH
Temu iyla impe iyasi o‘ a as la jahon a ixida da la chilik, ilm- an, madaniya a
me’mo chilikning yuksak a aqqiyo i bilan chuqu iz qoldi gan buyuk sal ana di . Ammo, uzoq
yilla da omida bu ulkan da la ning a ixini o‘ ganishda asosiy e’ ibo hukmdo la , shahzodala
a ha biy sa ka dala ning aoliya iga qa a ilib, sa oy hayo ining aj almas qismi bo‘lgan hamda
ij imoiy-siyosiy ja ayonla da muhim ol o‘ynagan Temu iy malikala ning o‘ ni ko‘pincha che da
qolib kelgan edi. Holbuki, a ixiy manbala , xususan, Nizomiddin Shomiyning “Za a noma”si,
Sha o iddin Ali Yazdiyning shu nomli asa i, Mi xondning “Ra za us-sa o”si, shuningdek,
Ispaniya elchisi Rui Gonsales de Kla ixoning kundalikla i Temu iyla sa oyida malikala ning
nu uzi nihoya da baland bo‘lganligini, ula na aqa oila a a biya sohasida, balki be osi a da la
boshqa u i, diploma iya a bunyodko lik ishla ida ham aol ish i ok e ganlikla ini aniq
ko‘ sa adi. Ushbu maqola Temu iy malikala ning da la izimidagi ma qeini kompleks ahlil
qilishni, ula ning siyosiy, ij imoiy-iq isodiy a madaniy sohala dagi amaliy aoliya ini yo i ishni
hamda ula ning o‘z da i jamiya idagi o‘ ni qanday bo‘lganligini aniqlashni maqsad qilgan.
Ushbu adqiqo , Temu iyla da i a ixiga doi ushunchamizni kengay i ib, o‘ a as la Sha q
ayolla ining da la boshqa u iga be osi a a’si o‘ kaza olganligi haqidagi qiziqa li a kam
o‘ ganilgan jiha ni ochib be ishga xizma qiladi.1
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Temu iy malikala ning da la boshqa u idagi o‘ nini o‘ ganishga bag‘ishlangan adabiyo la
ahlili shuni ko‘ sa adiki, ushbu ma zu mus aqillik yilla ida o‘zbek a ixshunosligida ka a
qiziqish uyg‘o gan. T. Fayziye ning “Temu iy malikala ” (1994) nomli ilmiy-ommabop asa i
das labki a keng qam o li manbala dan bo‘lib, malikala ning shaxsiy hayo i, bunyodko lik
aoliya i a siyosiy ish i okiga doi muhim ma’lumo la ni umumlash i gan. Shuningdek, Azama
Ziyoning “O‘zbek ayolla i a ix sahnasida” (2002) asa ida ham Temu iy malikala ning ij imoiy
nu uzi alohida bobda ahlil qilingan. Zamona iy adqiqo chila , jumladan, S. Fayzullaye a, O.
Fa hodo a, M. Hakimo a kabi olimla o‘z ilmiy ishla ida Temu iy malikala ning, xususan,
Sa oymulkxonim (Bibixonim) a Ga ha shodbegimning xay iya a me’mo chilik sohasidagi
homiylik aoliya iga, siyosiy maslaha go‘y si a idagi oliga e’ ibo qa a ishgan. Bu adqiqo la
1Kla ixo, Rui Gonsales de — Sama qandga Temu ning huzu iga sayoha kundaligi — Toshken :
O‘zbekis on, 2018, B. 125-130.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
malikala ning aoliya i da la hayo ining aj almas qismi bo‘lganini a bu hola o‘ a as
Mo a ounnah an’anala iga qisman xos ekanligini asdiqlaydi.
Ushbu maqolani ayyo lashda a ixiy-qiyosiy ahlil a sis emali yondashu me odologiyasi asos
qilib olindi. Ta ixiy-qiyosiy ahlil o qali Temu iy malikala ning aoliya i Mo a ounnah a
Xu osonning oldingi a keyingi da la idagi ayolla ining ij imoiy ma qei bilan solish i ilib,
Temu iyla da i xususiya i ochib be iladi. Sis emali yondashu yo damida esa malikala ning
siyosiy, ij imoiy-iq isodiy a madaniy aoliya la i bi -bi i bilan uz iy bog‘liq holda, da la
boshqa u i izimining aj almas qismi si a ida ko‘ ib chiqiladi. Asosiy manbala si a ida
"Za a noma" a Kla ixoning sayoha kundalikla i kabi bi lamchi manbala dan olingan
ma’lumo la ga ayaniladi, bu esa adqiqo ning ishonchliligi a ob’yek i ligini a’minlashga
yo dam be adi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Temu iy malikala ning da la boshqa u i izimida u gan o‘ ni bi necha jiha dan namoyon
bo‘lgan. Eng a alo, ula maslaha go‘y a siyosiy a bi aj olini o‘ynaganla . Ami Temu a
undan keyingi hukmdo la , ayniqsa Shoh ux Mi zo, o‘z a iqala i a onala i, xususan, ka a
nu uzga ega bo‘lgan Sa oymulkxonim (Bibixonim) a Ga ha shodbegimning maslaha la iga
quloq u ganla . Kla ixoning yozishicha, Sa oymulkxonim Ami Temu ning da la ishla iga doi
muhokamala ida be osi a ish i ok e gan, bu esa uning siyosiy ma qeining yuksakligidan dalola
be adi.2
Ikkinchidan, malikala hokimiya o‘ ishidagi a’si chan shaxsla bo‘lganla . Hukmdo a o
e ganida yoki siyosiy inqi oz yuzaga kelganida, ula ax o isligini belgilashda yoki u li
shahzodala ni ya ash i ishda muhim ol o‘ynagan. Masalan, Shoh ux Mi zoning a iqasi
Ga ha shodbegim u li shahzodala o‘ asidagi nizola ni hal qilishda be osi a a alashgan, ha o
o‘zining shaxsiy a monla i (ya lıg‘la i) o qali da la ishla iga a’si o‘ kazgan. Manbala da
ay ilishicha, u o‘g‘li Ulug‘bek a boshqa emu iy shahzodala o‘ asidagi kelishmo chilikla da
diploma ik osi achi azi asini baja gan.
Uchinchidan, Temu iy malikala bunyodko lik a ij imoiy-iq isodiy homiylikning asosiy
ashabbusko la i bo‘lishgan. Bu aoliya ula ning da la dagi nu uzini yanada oshi gan. Ula
omonidan qu ilgan me’mo iy yodgo likla ulkan moliya iy esu sla ga egaligini a bu
mablag‘la ni mus aqil asa u e ish akola la iga ega bo‘lganligini ko‘ sa adi. Ushbu aoliya
ula ning hukmdo bilan yonma-yon da la g‘amxo‘ ligini amalga oshi ayo ganini ko‘ sa u chi
muhim na ija hisoblanadi.
Quyidagi jad alla o qali Temu iy malikala ning da la hayo iga a’si ining asosiy yo‘nalishla i
a ula ning bunyodko likdagi ish i oki aniq ma’lumo la bilan ko‘ sa ilgan:
1-Jad al. Temu iy Malikala ining Siyosiy Va Ij imoiy Faoliya Tu la i
2Hakimo a, Muyassa Rashido na — Temu iy malikala ning hayo i a aoliya iga a ixiy naza —
In e na ional Jou nal o Educa ion, Social Science & Humani ies, Finland Academic Resea ch Science
Publishe s, Vol. 11, No. 4, 2023, B. 763-772.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Malikala
(namunala )
Hukmdo ga
Yaqinligi
Faoliya
Yo‘nalishi
Ta’si
Doi asi
Sa oymulkxonim
(Bibixonim)
Ami
Temu ning
ka a xo ini,
Chingizxon
a lodi
Siyosiy
maslaha go‘y,
Elchila ni
qabul qilish
Sa oy
siyosa i,
Ma kaziy
boshqa u
Ga ha shodbegim
Shoh ux
Mi zoning
a iqasi
Tax
o isligida
ish i ok,
Diploma iya,
Vaq ishla i
Xu osonni
boshqa ish,
Moliya a
huquqiy
qa o la
Mih Nigo xonim
Sul on Ahmad
Mi zo a iqasi,
Yunusxonning
qizi
Hukmdo ning
ichki a ashqi
siyosa iga
a’si
Sa oydagi
nu uzli
maslaha la
O‘g‘i Begim
Ami
Temu ning qizi
Diploma iya
(nikoh o qali
siyosiy
i i oqla )
Viloya la a o
aloqala ,
Siyosiy
s a egiya
2-Jad al. Temu iy Malikala Tomonidan Boshlab Yubo ilgan Yi ik Bunyodko lik
Ish i oki
Malikala
Inshoo /Fao
liya Nomi
Qu ilgan
joy
Qu ili
sh Yili
( axmi
niy)
Ij imoiy-
Siyosiy
Ahamiya
i
Sa oymulkx
onim
Bibixonim
Jome
Masjidi a
Mad asasi
Sama qan
d
1399-
1404
yilla
Ilm- an a
diniy
ma kazla
ga
homiylik,
shaxsiy
nu uz
amzi.
Ga ha shod
begim
Ga ha shod
begim
Masjidi a
Mad asasi
majmuasi
Hi o
1417-
1438
yilla
Temu iyla
Renessans
ining
yo qin
namunasi,
Xu oson
poy ax ida
gi
hukm onli
k amzi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Malikala
Inshoo /Fao
liya Nomi
Qu ilgan
joy
Qu ili
sh Yili
( axmi
niy)
Ij imoiy-
Siyosiy
Ahamiya
i
Ga ha shod
begim
Mad asa a
Xonaqoh
(Ga ha sho
d xonaqohi)
Mashhad
XV
as
boshla
i
Diniy
aq o a
xay iya
aoliya ini
ng
kengligi.
O‘g‘i Begim
O‘g‘i Begim
mad asasi
(Ay ilisha
bo'yicha)
Sama qan
d
(aniqlanm
oqda)
XIV
as
oxi i
Ilm- anga
e’ ibo ,
madaniy
homiylikn
ing
das labki
namunala
i.
Ushbu ma’lumo la Temu iy malikala ning da la boshqa u ida asmiy la ozimga ega
bo‘lmasala -da, no asmiy a ka a siyosiy a’si doi asiga ega bo‘lganligini, da la ning
i ojlanishiga be osi a ish i ok e ganlikla ini aniq ko‘ sa adi.
XULOSA
Temu iy malikala ning da la boshqa u izimida u gan o‘ ni ula ning da la a jamiya
hayo ining aj almas a yuqo i nu uzli qismi bo‘lganligini asdiqlaydi. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, Ami Temu omonidan asos solingan da la qu ilishi an’anala ida malikala ga
alohida e’ ibo qa a ilgan bo‘lib, bu an’ana keyinchalik uning a lodla i da ida ham, xususan
Shoh ux Mi zo a Ulug‘bek hukm onligi da ida ham izchil da om e i ilgan. Malikala na aqa
sal ana ning ichki siyosiy masalala ida, balki ashqi diploma iya a xususan, keng qam o li
bunyodko lik ishla ida aol ish i ok e ganla . Sa oymulkxonimning Ami Temu yonida da la
ishla iga oid majlisla da ish i ok e ishi, Ga ha shodbegimning esa bu un bi impe iyaning
Xu oson qismidagi ij imoiy-iq isodiy a madaniy siyosa ini shakllan i ishda beqiyos ol o‘ynashi,
ula ning oddiy sa oy ayolla i emas, balki eal hokimiya ga a mus aqil moliya iy manbala ga
ega bo‘lgan siyosiy a bobla ekanligini isbo laydi.
Bu da Sha q a ixida ayolla ning da la ishla iga a’si i yuqo i bo‘lgan noyob da hisoblanadi.
Ula qu gan ulug‘ o me’mo iy yodgo likla (masalan, Bibixonim Masjidi, Ga ha shod
majmuasi) malikala ning na aqa madaniy, balki ij imoiy-iq isodiy a diniy hayo ga homiylik
qilish o qali o‘z ob o‘sini mus ahkamlaganligini ko‘ sa adi. Ula a’si ida yashagan shoi a
olimla , ula ning shaxsiy ku ubxonala i a ilm- anga ko‘ sa gan homiylikla i Temu iyla
Renessansining shakllanishida ham muhim ahamiya kasb e gan. Xulosa qilib ay ganda, Temu iy
malikala shunchaki hukmdo ning a iqala i yoki onala i bo‘lmay, balki ma kazlashgan
Temu iyla da la ining qud a i a madaniy yuksakligini belgilo chi, da la mexanizmining
muhim a a’si chan bo‘g‘ini si a ida a ix sahnasida o‘ziga xos o‘ in egallaganla . Ula ning
aoliya i zamona iy a ixdan ham o‘ a as la jamiya ida ayolla huquqi a nu uziga doi muhim
saboq bo‘lib xizma qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Kla ixo, Rui Gonsales de — Sama qandga Temu ning huzu iga sayoha kundaligi —
Toshken : O‘zbekis on, 2018, B. 125-130.
2. Fayziye , To‘la — Temu iy malikala — Toshken : Abdulla Qodi iy nomidagi xalq me osi,
1994, B. 1-3, 45-58.
3. Azama Ziyo — O‘zbek ayolla i a ix sahnasida — Toshken : Fan, 2002, B. 18-35.
4. Hakimo a, Muyassa Rashido na — Temu iy malikala ning hayo i a aoliya iga a ixiy
naza — In e na ional Jou nal o Educa ion, Social Science & Humani ies, Finland Academic
Resea ch Science Publishe s, Vol. 11, No. 4, 2023, B. 763-772.
5. Fayzullaye a, Sayyo a — Temu iy malikala ning ij imoiy a madaniy hayo da u gan o‘ ni
— In e p e a ion and Resea ches, Vol. 1, No. 1, 2023, B. 11-18.
