JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Cho iye Shoh uz Xu shid o‘g‘li
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
XALQARO MOLIYAVIY SHOKLARNING O‘ZBEKISTON MOLIYA SEKTORIGA
TA’SIRI VA BOSHQARUV MEXANIZMLARI
Anno a siya: Ushbu maqolada xalqa o moliya iy shokla ning O‘zbekis on moliya sek o iga
a’si i a ula ni boshqa ish mexanizmla i ahlil qilinadi. Tadqiqo ja ayonida global moliya iy
bozo la idagi o‘zga ishla , kapi al oqimla i, alyu a ku sla i a lik idlik iskla ining milliy
moliya izimiga a’si i o‘ ganildi. Shuningdek, maqolada bankla a moliya ins i u la ida isk-
menejmen izimla ini i ojlan i ish, kapi al ye a liligi a lik idlikni oshi ish bo‘yicha a siyala
be ildi. Tadqiqo asmiy s a is ik ma’lumo la , empi ik ahlilla a xalqa o aj iba asosida olib
bo ildi.
Kali so‘zla : xalqa o moliya iy shokla , moliya sek o i, isk-menejmen , kapi al ye a liligi,
lik idlik, alyu a xa i, O‘zbekis on moliya izimi.
Аннотация: В данной статье анализируется влияние международных финансовых шоков
на финансовый сектор Узбекистана и механизмы их управления. В исследовании
рассматриваются изменения на глобальных финансовых рынках, поток капитала,
валютные колебания и риски ликвидности и их воздействие на национальную финансовую
систему. Кроме того, статья предлагает рекомендации по совершенствованию систем
управления рисками, повышению достаточности капитала и ликвидности в банках и
финансовых институтах. Исследование основано на официальной статистике,
эмпирических данных и международном опыте.
Ключевые слова: международные финансовые шоки, финансовый сектор, управление
рисками, достаточность капитала, ликвидность, валютный риск, финансовая система
Узбекистана.
Abs ac : This a icle analyzes he impac o in e na ional inancial shocks on Uzbekis an’s
inancial sec o and he mechanisms o managing hem. The s udy examines changes in global
inancial ma ke s, capi al lows, cu ency luc ua ions, and liquidi y isks, and hei e ec s on he
na ional inancial sys em. Addi ionally, he a icle p o ides ecommenda ions o imp o ing isk
managemen sys ems, enhancing capi al adequacy, and main aining liquidi y in banks and
inancial ins i u ions. The esea ch is based on o icial s a is ics, empi ical da a, and in e na ional
expe ience.
Keywo ds: in e na ional inancial shocks, inancial sec o , isk managemen , capi al adequacy,
liquidi y, cu ency isk, Uzbekis an inancial sys em.
Ki ish: So‘nggi yilla da global moliya iy bozo la idagi o‘zga ishla milliy moliya sek o la iga
sezila li a’si ko‘ sa moqda. Xalqa o moliya iy shokla kapi al oqimla i, alyu a ku sla i, oiz
s a kala i a lik idlik da ajasi o qali bank a moliya ins i u la ining ba qa o ligiga a’si qiladi.
Shu nuq ai naza dan, O‘zbekis on moliya sek o i bunday xa la ga nisba an ayyo bo‘lishi a
sama ali boshqa u mexanizmla ini jo iy e ishi za u .
Rasmiy s a is ik ma’lumo la ga ko‘ a:
2020–2024-yilla da O‘zbekis on bank izimining jami ak i la i 410,2 ln so‘mdan 648,6 ln
so‘mga ye di, bu 5 yil ichida 58,2 % o‘sishni ko‘ sa adi.
Shu da da kapi al hajmi 78,3 ln so‘mdan 99,05 ln so‘mga oshdi.
K edi po eli 301,2 ln so‘mdan 472,4 ln so‘mga, depozi la esa 230,5 ln so‘mdan
324,8 ln so‘mga ko‘ a ildi, na ijada k edi /depozi koe i sien i 131 % dan 145 % ga ye di.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bunday o‘sishla bank sek o ining ba qa o ligini ko‘ sa adi, ammo xalqa o moliya iy shokla —
global kapi al oqimla i beqa o ligi, oiz s a kala i oshishi a alyu a ku sla idagi o‘zga ishla —
o qali sezila li a’si ko‘ sa adi. Masalan, 2022-yilda dolla ku si 11 400 so‘mdan 12 150 so‘mga
oshib, bankla uchun alyu a iskini kuchay i di.
Ushbu adqiqo ning maqsadi — xalqa o moliya iy shokla ning O‘zbekis on moliya sek o iga
a’si ini ahlil qilish, ula ni boshqa ish mexanizmla ini aniqlash a milliy moliya izimining
ba qa o ligini oshi ish bo‘yicha a siyala ishlab chiqishdi .
Adabiyo la sha hi: Xalqa o moliya iy shokla a ula ning milliy moliya sek o iga a’si i
masalasi global iq isodiyo a bank ishi bo‘yicha ko‘plab adqiqo la da o‘ ganilgan. Jahon
banki a Xalqa o alyu a ondi (IMF) hisobo la ida global moliya bozo la idagi beqa o lik,
lik idlik ye ishmo chiligi a kapi al oqimla ining i ojlanayo gan mamlaka la bankla iga
a’si i ba a sil ahlil qilingan (Wo ld Bank, 2022; IMF, 2022).
Shuningdek, Ma kaziy bankla aoliya i a milliy moliya sek o ining global moliya iy shokla ga
chidamliligi ma zusida Ka imo a Tu suno (2021) omonidan ilmiy izlanishla olib bo ilgan.
Ula ning adqiqo la ida bankla ning kapi al ye a liligi, lik idlik da ajasi a isk-menejmen izimi
o‘ ganilib, global shokla sha oi ida milliy bank sek o ining ba qa o ligini oshi ish bo‘yicha
a siyala be ilgan.
O‘zbekis on sha oi ida esa, so‘nggi yilla da Ma kaziy bank a Moliya azi ligi s a is ik
ma’lumo la i asosida bank sek o ining i ojlanish su ’a i, k edi /depozi koe i sien i a alyu a
iskla iga a’si ahlil qilingan (O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki, 2024; O‘zbekis on
Respublikasi Moliya azi ligi, 2024). Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, milliy bank izimi ba qa o
o‘sishga ega bo‘lsa-da, xalqa o moliya iy bozo la ning o‘zga ishla iga nisba an sezgi , shu
sababli isk-menejmen izimini akomillash i ish za u .
Shuningdek, Jahon banki a IMF a siyala i bankla s ess- es la ini mun azam o‘ kazish, kapi al
ye a liligini oshi ish a lik idlikni boshqa ishning sama ali mexanizmla ini jo iy e ish
lozimligini ko‘ sa adi (Wo ld Bank, 2023; IMF, 2023).
Umuman olganda, adabiyo la sha hi shuni ko‘ sa adiki, xalqa o moliya iy shokla ning milliy
moliya sek o iga a’si ini izimli o‘ ganish a boshqa u mexanizmla ini i ojlan i ish bank
sek o ining ba qa o ligini a’minlashda asosiy omil hisoblanadi.
Tadqiqo me odikasi: Ushbu adqiqo ning asosiy maqsadi — xalqa o moliya iy shokla ning
O‘zbekis on moliya sek o iga a’si ini ahlil qilish a ula ni boshqa ish mexanizmla ini
aniqlashdi . Tadqiqo quyidagi me odologik yondashu la asosida amalga oshi iladi:
1. Tahliliy a s a is ik me odla :
Milliy moliya sek o i ko‘ sa kichla i, jumladan bank ak i la i, kapi al hajmi, k edi po eli a
depozi la ahlil qilinadi.
Rasmiy s a is ik ma’lumo la (O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki, Moliya azi ligi,
Jahon banki a IMF hisobo la i) asosida empi ik ahlilla olib bo iladi.
T end ahlil yo damida 2020–2024-yilla dagi o‘sish a o‘zga ishla aniqlanadi.
2. Solish i ma ahlil:
O‘zbekis on bank izimi boshqa i ojlanayo gan mamlaka la bank izimi bilan solish i iladi.
Xalqa o moliya iy shokla a global bozo la ning o‘zga ishla i asosida milliy bank sek o ining
ba qa o ligi baholanadi.
3. Empi ik yondashu :
Bankla ning kapi al ye a liligi, lik idlik da ajasi a alyu a iskla i bo‘yicha eal ma’lumo la
ahlil qilinadi.
Bank xodimla i a ekspe la ning in e yula i hamda so‘ o nomala o qali qo‘shimcha
ma’lumo la yig‘iladi.
4. G a ik a jad al ahlil:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bank ak i la i, kapi al hajmi, k edi po eli a depozi la kabi aqamla jad al a diag ammala
yo damida izual a zda i odalanadi.
5. Risk-menejmen yondashu i:
Bankla omonidan xalqa o moliya iy shokla ni boshqa ish mexanizmla i o‘ ganiladi.
Kapi al ye a liligi, lik idlik a alyu a iskla ini kamay i ish bo‘yicha a siyala ishlab
chiqiladi.
Ushbu me odologiya adqiqo ga ilmiy asos be adi, global a mahalliy moliya izimi o‘ asidagi
bog‘liqlikni aniqlash a xalqa o moliya iy shokla ning O‘zbekis on moliya sek o iga a’si ini
izimli a ishda baholash imkonini ya a adi.
Na ijala a muhokama: Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, xalqa o moliya iy shokla
O‘zbekis on moliya sek o iga bi nech a asosiy kanalla o qali a’si qiladi: k edi aoliya i,
bankla lik idligi, alyu a iskla i a moliya iy ins i u la ning umumiy ba qa o ligi.
1. K edi aolligi a qa zdo lik ko‘ sa kichla i
So‘nggi yilla da milliy bankla ning k edi po eli ba qa o o‘sishni ko‘ sa moqda. 2020–2024-
yilla da ida bankla omonidan aj a ilgan k edi la ning yillik o‘sish su ’a i 7–12 % o alig‘ida
bo‘lgan. Shu bilan bi ga, qa zdo la o‘lo qobiliya idagi sezila li o‘zga ishla xalqa o moliya iy
shokla bilan bog‘liq.
Yil
Aj a ilgan
k edi la ( ln
so‘m)
Yillik
o‘sish
(%)
Qa z o‘lo la i
mudda i
kechikishi (%)
2020
320,5
–
4,2
2021
354,0
10,4
4,5
2022
390,7
10,3
5,1
2023
430,2
10,0
5,8
2024
468,9
9,0
6,3
Tahlil: Qa zdo lik kechikishining oshishi global moliya iy shokla a’si ini ko‘ sa adi. Shu
sababli bankla isk-menejmen a qa zdo moni o ingini kuchay i ishi za u .
2. Lik idlik a bankla ning moliya iy ba qa o ligi
Bankla lik idligi asosiy indika o la o qali ahlil qilindi. 2020–2024-yilla da omida
bankla ning naqd pul a lik id ak i la i jami ak i la ning 18–23 % o alig‘ida bo‘lib, global
shokla da ida bi oz pasayish kuza ildi.
Yil
Lik id ak i la ( ln
so‘m)
Lik idlik da ajasi (%)
2020
85,2
21,0
2021
90,5
20,5
2022
93,8
19,0
2023
97,2
18,5
2024
102,0
18,0
Tahlil: Lik idlik da ajasining pasayishi xalqa o moliya iy bozo la beqa o ligi bilan bog‘liq
bo‘lib, bankla uchun moliya iy ba qa o likni saqlash muhim.
3. Valyu a iskla i a oiz s a kala i a’si i
Global moliya iy shokla a’si ida milliy alyu a ku sidagi o‘zga ishla bankla ning alyu a
iskini oshi di. Masalan, 2023-yilda USD/UZS ku si 12 100 so‘mdan 12 850 so‘mga ko‘ a ilib,
bankla alyu a ak i la i qiyma ini qay a baholashga majbu bo‘ldi. Shu bilan bi ga, oiz
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
s a kala ining oshishi k edi lash xa aja la ini oshi di a qa zdo la ning moliya iy yukini
kuchay i di.
4. Muhokama a a siyala
Na ijala shuni ko‘ sa adiki:
O‘zbekis on moliya sek o i ba qa o o‘sish ko‘ sa kichla iga ega, ammo global moliya iy
shokla ga sezgi .
Bankla lik idlikni oshi ish, kapi al ye a liligini kuchay i ish a qa zdo moni o ingini
kuchay i ish o qali xa la ni kamay i ishi mumkin.
S ess- es la , isk-menejmen izimini i ojlan i ish a xalqa o moliya aj ibasini jo iy e ish
milliy moliya sek o ining ba qa o ligini oshi adi.
Ushbu na ijala xalqa o moliya iy shokla ning mahalliy moliya izimiga a’si ini izimli baholash,
iskla ni kamay i ish a moliya iy ba qa o likni a’minlash uchun ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
Xulosa: Ushbu adqiqo xalqa o moliya iy shokla ning O‘zbekis on moliya sek o iga
a’si ini ahlil qilish a ula ni boshqa ish mexanizmla ini aniqlashga qa a ildi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa adiki:
1. K edi aolligi a qa zdo lik: 2020–2024-yilla da milliy bankla ning k edi po eli 320,5
ln so‘mdan 468,9 ln so‘mga ye di, yillik o‘sish 9–10 % o alig‘ida bo‘ldi. Shu bilan bi ga,
qa zdo lik kechikishining oshishi (2020-yilda 4,2 % dan 2024-yilda 6,3 % gacha) xalqa o
moliya iy shokla a’si ini ko‘ sa adi.
2. Lik idlik a ba qa o lik: Bankla ning lik id ak i la i 85,2 ln so‘mdan 102,0 ln so‘mga
oshdi, ammo lik idlik da ajasi 21 % dan 18 % gacha pasaydi. Bu global moliya bozo la idagi
beqa o lik a alyu a ku sla ining o‘zga ishla i bilan izohlanadi.
3. Valyu a a oiz iskla i: 2023-yilda USD/UZS ku si 12 100 so‘mdan 12 850 so‘mga
ko‘ a ilib, bankla alyu a ak i la ini qay a baholashga majbu bo‘ldi. Shu bilan bi ga, oiz
s a kala ining oshishi k edi lash xa aja la ini oshi ib, qa zdo la moliya iy yukini kuchay i di.
Ta siyala :
Bankla kapi al ye a liligini oshi ish, lik idlikni mus ahkamlash a qa zdo moni o ingini
kuchay i ish o qali global shokla ga ayyo bo‘lishi lozim.
S ess- es la , isk-menejmen izimini i ojlan i ish a xalqa o moliya aj ibasini jo iy e ish
milliy moliya sek o ining ba qa o ligini oshi ishga yo dam be adi.
K edi po eli di e si ika siyasi a alyu a iskla ini kamay i ish mexanizmla i bankla
ba qa o ligini mus ahkamlashda muhim ahamiya ga ega.
Shu bilan bi ga, adqiqo shuni ko‘ sa diki, xalqa o moliya iy shokla ning O‘zbekis on moliya
sek o iga a’si ini izimli o‘ ganish a sama ali boshqa u mexanizmla ini ishlab chiqish milliy
moliya izimining ba qa o i ojlanishi a iq isodiy xa sizligini a’minlash uchun muhim
ahamiya ga ega.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki. “Bank izimi s a is ikasi 2020–2024.”
h ps://www.cbu.uz
2. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi. “Yillik moliya hisobo la i.” Tashken , 2021–
2024.
3. Jahon banki. “Global Financial De elopmen Repo 2023.” Washing on, 2023.
4. In e na ional Mone a y Fund (IMF). “Financial Sec o Assessmen P og am: Uzbekis an
2022.” Washing on, 2022.
5. Moody’s In es o s Se ice. “Uzbekis an Banking Sys em Re iew.” 2022.
6. Ka imo , D., & Tu suno , B. “Risk Managemen in he Banking Sec o o Uzbekis an.”
Tashken : Banking and Finance Academy, 2021.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
7. IMF Da a. “In e na ional Financial S a is ics: Banking Sec o Indica o s.”
h ps://da a.im .o g
8. UzDaily. “Uzbekis an Bank Sec o Repo s Asse G ow h Amid Global Shocks.” 2024.
h ps://uzdaily.com
9. Qazin o m. “Impac o In e na ional Financial Shocks on Uzbekis an’s Financial Sec o .”
2023. h ps://qazin o m.com
10. Wo ld Bank. “Financial Sec o S abili y Repo s: Eme ging Economies.” Washing on, 2022.
