ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
224
SUG‘URTA SOHASINI RAQAMLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Rahma ullaye a Muslima Xu shid qizi
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
Nomozo a Qum i Isoye na
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi p o esso i
Anno a siya: So‘nggi o‘n yillikla da iq isodiy globallashu a aqamlash i ish ja ayonla i
sug‘u a bozo ining mazmun-mohiya ini ubdan o‘zga i ib, uni moliya izimining eng muhim
s a egik yo‘nalishla idan bi iga aylan i di. Raqamli exnologiyala , sun’iy in ellek , ka a
ma’lumo la ahlili (Big Da a), blokcheyn a “In e ne na sala ” (IoT) izimla ining keng jo iy
e ilishi sug‘u a xizma la ini sama ado , sha o a mijozga yo‘nal i ilgan shaklda ashkil e ish
imkonini be moqda. O‘zbekis on sug‘u a bozo ining aqamli ans o ma siyasi esa na aqa
ichki boshqa u ja ayonla ini a oma lash i ish a iskla ni aniq p ognozlashni a’minlaydi,
balki global moliya izimiga in eg a siyani jadallash i adi hamda mamlaka ning iq isodiy
ba qa o ligiga hissa qo‘shadi. Mazku adqiqo da aqamlash i ishning sug‘u a bozo iga a’si i,
iq isodiy a huquqiy mexanizmla ining akomillash i ilgan modeli, shuningdek, milliy
sug‘u a izimini xalqa o s anda la ga mos a ishda ans o ma siya qilish me odologiyasi
ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : sug‘u a sohasi, aqamli ans o ma siya, sun’iy in ellek , ka a ma’lumo la
(Big Da a), blokcheyn exnologiyasi, IoT (In e ne o Things), exnologik inno a siyala ,
moliya iy xa sizlik, aqamlash i ish.
THEORETICAL BASIS OF DIGITALIZATION OF THE INSURANCE FIELD
Rakhma ullaye a Muslima Xu shid kizi
Mas e 's s uden o he Academy o Banking and Finance o he Republic o Uzbekis an
Nomozo a Kum i Isoye na
P o esso , Banking and Finance Academy o he Republic o Uzbekis an
Abs ac : In ecen decades, he p ocesses o economic globaliza ion and digi aliza ion ha e
undamen ally ans o med he na u e and s uc u e o he insu ance ma ke , u ning i in o one
o he mos s a egic sec o s o he inancial sys em. The wide implemen a ion o digi al
echnologies, a i icial in elligence, big da a analy ics, blockchain, and he In e ne o Things
(IoT) has made i possible o o ganize insu ance se ices in an e icien , anspa en , and
cus ome -o ien ed manne . The digi al ans o ma ion o Uzbekis an’s insu ance ma ke no
only ensu es he au oma ion o in e nal managemen p ocesses and accu a e isk o ecas ing
bu also accele a es in eg a ion in o he global inancial sys em and con ibu es o he
coun y’s economic s abili y. This s udy de elops an imp o ed me hodological model o he
impac o digi aliza ion on he insu ance ma ke , de ines he economic and legal mechanisms
o i s mode niza ion, and p oposes a amewo k o ans o ming he na ional insu ance sys em
in acco dance wi h in e na ional s anda ds.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
225
Keywo ds: insu ance indus y, digi al ans o ma ion, a i icial in elligence, big da a,
blockchain echnology, IoT (In e ne o Things), echnological inno a ion, inancial secu i y,
digi iza ion.
Ri ojlangan bozo iq isodiyo iga xizma qiladigan a moqla – ijo a bankla i a mog‘ini,
zamona iy moliya a soliq izimi, audi , sug‘u a osi asi a bi ja aoliya ini i ojlan i may
u ib ma’ i a li bozo sa i aniq qadam ashlash o‘g‘ isida gap ham bo‘lishi mumkin emas.
Alba a, «sug‘u a» kecha yoki bugun paydo bo‘lgan ushuncha emas, balki iq isodchi olimla
T.Maliko , X.Shennae la a’kidlaganidek, insoniya a aqqiyo ining das labki bosqichla ida
ham sug‘u a bilan bog‘liq munosaba la ning ma jud bo‘lganligi a ixdan ma’lum. Ib idoiy
jamoa uzumida u ug‘ a qabila shaklida hayo kechi gan kishila oldindan ko‘ ib
bo‘lmaydigan, ha xil hodisala dan saqlanish maqsadida oziq-o qa zaxi ala ini
ya a ganla . Ay imla i esa sodi bo‘lgan su oshqinla i a qu g‘oqchilik kabi noxush
hodisala ni xudoning qa g‘ishi deb qabul qilganla . Nima bo‘lganda ham o‘sha da la da
ku ilmagan a bexosdan bo‘ladigan, bi so‘z bilan ay ganda, inson i odasi bilan bog‘liq
bo‘lmagan oqea-hodisala o‘y be ganda ko‘ iladigan za a la ni qoplash uchun zaxi ala
ashkil e ilganligi, shubhasiz [Maliko T., Shennae X., 2003]. Rossiyalik olim M.I ano ning
ik icha, e amizdan a algi 1792–1750 yilla da qadimgi Bobil da la ini boshqa gan shoh
Xamu appi da ida sa do ka oni a’zola i yo‘lga chiqishdan a al o‘za o kelishu ga ega
bo‘lganla [I ano M., 2004]. Ushbu kelishu ga asosan bi o -bi ka on a’zosining mol-mulki
yo‘qolgan, o‘g‘i langan yoki qa oqchila omonidan alangan bo‘lsa, bu za a ka on a’zola i
omonidan qoplab be ilgan.
To‘g‘ i, insoniya si iliza siyasi boshlangan da dan o bugungi kungacha bi necha ming
yilla o‘ gan. Ammo sug‘u aning undamen al, ilmiy asoslangan amoyilla idan bi i bo‘lgan
u li hodisala o‘y be ishi na ijasida ko‘ ilgan za a la ni qoplash maqsadida zaxi ala ning
shakllan i ilishi bugungi kunda ham saqlanib qolgan.
N.Beknozo , U.Tu g‘uno la ning ik icha, maxsus sug‘u a masalala i ay im da la la da o‘ a
as la dayoq yuzaga kelgan. Kichik oq sanoa ning anspo xizma i, xalqa o sa do-so iqning
i ojlanishi XVIII as ga kelib Ye opa da la la ida bunday xizma ning u la i a miqyosini
kengay i di. Alba a, das labki da la da asosan kemala , yukla sug‘u a qilingan bo‘lsa,
keyin oq yo‘lo chila ni, kema ekipaji a’zola ini majbu iy sug‘u alash jo iy e ildi. Bu soha
kengayib, u li xo‘jalik aoliya la ini, u li soha kishila ini sug‘u alash xizma la i yuzaga kela
boshladi [Beknozo N., Tu g‘uno U., 2004]. Ay im manbala da Angliyada das labki yozma
sug‘u a sha nomasi XIV as da uzilganligi, Rossiyada 1827 yilda ilk ma o aba yong‘inga
qa shi sug‘u a jamiya i ashkil e ilganligi, I aliyada 1393 yilda ha bi no a ius ha a
mobaynida o‘ acha 80 na a mijoz bilan sug‘u a polisini uzganligi a nihoya , 1466 yilda
Venesiyada Dengiz sug‘u a kodeksi qabul qilinganligi qayd e ilgan [Hamdamo a M., 2018].
Ha o ay im yu idik adabiyo la da Rossiya da la ida sug‘u a huquqini kodi ika siyalash
bo‘yicha ishla 1879 yilda boshlanganligi haqidagi nuq ai naza la ma judligini ham kuza ish
mumkin [Raylyan A.I., 2007]. Ingliz ilidan olingan «sug‘u a», ya’ni «insu ance» a amasi
«in» (- da, ichida) a «su e» (ishonch, ishonchli) – «ishonchli qo‘lla da» degan ma’noni
bildi adi. Demak, sug‘u a qilingan ob’ek ishonchli a zda muho azalangan, xa o i ga o‘ in
yo‘q [Qa dosh N., 2005], degan ma’noni ham angla adi.
Ma’lumki, bugungi kunda mamlaka imizda ham ochiq bozo iq isodiyo iga asoslangan odil
jamiya , kuchli demok a ik huquqiy da la qu ish yo‘lidan bosqichma-bosqich olg‘a bo ishda
ishlab chiqa ish in as uk u asining za u unsu la idan bi i si a ida sug‘u a amalga
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
226
oshi ilayo gan iq isodiy isloho la ning uzluksizligini a’minlashda hamda aholini ko‘ngilsiz
hodisala dan himoya qilishda o‘ziga xos o‘ inga ega, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Ze o,
U.Ai bae o‘g‘ i a’kidlaganidek, sug‘u a bozo i mulkchilikning deya li ba cha shaklla ini
abiiy o a la dan saqlashda, xilma-xil aloka la na ijasida odamla ga ye kazilgan za a la ni
qoplashda moddiy jiha dan yo dam be adi [Ai boe U., 2004].
Xo‘sh, «sug‘u a»ning o‘zi nima? Unga ilmiy adabiyo la da, egishli qonunla da, ayniqsa, che
el mamlaka la i milliy qonunchiligida qanday a’ i la be ilgan? Bu a’ i la qanchalik
da ajada bu munosaba la ni qam ab oladi? Chunki, mazku e minga na aqa huquqshunos,
balki iq isodchi olimla ning asa la ida, milliy hamda xo ijiy da la la ning qonunchiligida
u licha yondashu la ma judligini ko‘ ish mumkin. Bu o‘ inda uning mazmun-mohiya ini
o‘g‘ i alqin qilish, «huquqiy ka ego iya» si a ida yagona a’ i be ish ujudga kelishi
mumkin bo‘lgan u li noaniqlikla , muammola ning oldini olishga xizma qilishi abiiydi .
M.Yusupo «sug‘u a – bu iq isodiy ka ego iya si a ida man aa do ashkilo la a uqa ola
badalla i hisobidan ashkil opgan, maxsus ashkilo (sug‘u alo chi) boshqa u idagi pul
jamg‘a masini yuzaga kel i ish a aqsimlash shaklini angla adi» [Yusupo M., 2008] deb
hisoblasa, E.Hojie «sug‘u a – kel i ilishi mumkin bo‘lgan za a ni maxsus muassasaga
a’zolik badalini o‘lash o qali qoplashni a’minlash ushuniladi» deb bayon e adi. T.Uma o
esa «sug‘u a – yu idik a jismoniy shaxsla o‘laydigan sug‘u a muko o la idan
shakllan i iladigan pul ondla i hisobidan muayyan sug‘u a hodisasi yuz be ganda ushbu
shaxsla ga sug‘u a sha nomasiga mu o iq sug‘u a o onini (sug‘u a pulini) o‘lash yo‘li
bilan ula ning man aa la ini himoya qilish» [O‘zbekis on Respublikasi uqa olik kodeksiga
sha h, 2013] degan g‘oyani ilga i su gan bo‘lsa, M.Yo‘ldoshe a Y.Tu suno «sug‘u a –
sug‘u alo chi a sug‘u alanu chi shaxs o‘ asida uzilgan sha nomada naza da u ilgan
sug‘u a hodisasi yuz be ganda ujudga kelgan moddiy za a o‘ nini a al o‘langan sug‘u a
badalla i hisobidan sug‘u alanu chiga o‘liq yoki qisman qoplab be ilishi yo‘li bilan uning
man aa la ini himoya qilishga qa a ilgan adbi ko lik aoliya i» [Yo‘ldoshe M.,Tu suno Y.S,
2002]. deb hisoblaydila . Rossiyalik olimla L.N.Klochenko, K.I.Pilo la «sug‘u a – ko xona
a aholining za a la dan himoya osi asi, iq isodga in es i siyala manbasi hamda jamiya ning
ba qa o ligi a moliya iy himoyalanganligi asosidi »[ Klochenko L.N., Pilo K.I., 2002]
deydi. I.T.Balabano a A.I.Balabano la omonidan yozilgan «S axo anie» nomli ki obda
sug‘u aning mohiya i o‘g‘ isida quyidagi ik la ni o‘qish mumkin: «Sug‘u aning
asosida qo‘ qu yo adi. Men qo‘ qaman a shuning uchun o‘z qo‘ qu imni kimgadi
o‘ kazaman a u o qali yuz be ishi mumkin bo‘lgan yo‘qo ishla dan
himoyalanaman»[Balabano I.T., Balabano A.I., 2002].
Iq isodiy-huquqiy a amala ning izohli lug‘a ida «sug‘u a – sug‘u a qildi u chila bo‘nak
znosla i asosida shakllanadigan sug‘u a ondi»[Iq isodiy-huquqiy a amala ning izohli ug‘a i,
1996], ay im yu idik ensilopediyala da esa «sug‘u a – jismoniy a yu idik shaxsla ning
mulkiy man aa la ini himoya qilish bo‘yicha amalga oshi iladigan (qo‘llaniladigan) uqa olik-
huquqiy munosaba la » deb a’ i be ilgan[Yu idik ensiklopediya, 2001]. Angliyalik olimla
Jon Sloman a Ma k Sa kli la omonidan yozilgan «Economics o Business» nomli ki obda
«sug‘u a – a akkalning aksi bo‘lib, u xa a ning oldini olish demakdi . Masalan, siz ja oha
oqiba ida aq inchalik ishlash layoqa ingizni yo‘qo dingiz a bu sizning da omadingizga a’si
qilish xa i bo . Bu xa ni siz sug‘u a o qali ba a a e ishingiz mumkin»[John Sloman and
Ma k Su cli e, 2001], deb qayd e ilgan. Rossiyalik olim I.Y.Seko aning ik icha, «sug‘u a
o‘zining yu idik abia i bo‘yicha o‘za o kelishu ni, ya’ni sha nomani namoyon
e adi»[Seko a I.Y., 2007]. «Wikipedia» yu idik say ida «Sug‘u a qonunda a iq isodda
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
227
a akkalni boshqa u usuli bo‘lib, a akkalni ku ilmagan za a dan himoyalash osi asi si a ida
xizma qiladi. Sug‘u a a akkalning za a ini bi a a dan ikkinchi a a ga ma’lum badal
e aziga haqqoniy almashinu i, ba’zida ka a za a ni kichik ka ola langan o‘lo o qali oldini
olishdi . Sug‘u alo chi bu sug‘u ani so u chidi . Sug‘u alanu chi bu sug‘u ani so ib olgan
jismoniy yoki yu idik shaxsdi . Sug‘u a da ajasi bu sug‘u a badalini aniqlash meyo i bo‘lib,
sug‘u ani qoplash uchun o‘lanadi»[Google» poisko oe sis ema, Wikipedia po al], deb
ma’lum qilingan.
A.P.Se gee a Y.K.Tols oyla ning nuq ai naza iga ko‘ a, «sug‘u ada maxsus ashkilo la
– sug‘u alo chila uqa ola a ashkilo la (sug‘u alanu chila ) bilan sug‘u a
sha nomasini uzgan holda ula dan badalla ni yig‘adi. Ushbu badalla (sug‘u a muko o i)
e aziga sug‘u alo chida alohida sug‘u a ondi shakllanadi a sug‘u alo chi ushbu ond
hisobidan sug‘u a sha nomasida naza da u ilgan hola (o‘lim, mehna qobiliya ini yo‘qo ish,
mol-mulkka za a ye kazilishi, da omadni ololmaslik kabila ) yuz be ganda sug‘u alanu chiga
belgilangan pul summasini o‘laydi»[G ajdanskoe p a o, 2003].
Manbala dan ko‘ inib u ibdiki, «sug‘u a» ushunchasiga u licha yondashu la ma jud.
Ula ning ba’zila ida sug‘u a qildi u chila bo‘nak znosla asosida shakllanadigan « ond»
ekanligi naza da u ilsa, ay imla ida za a la dan «himoya osi asi», boshqala ida maxsus
ashkilo (sug‘u alo chi) boshqa u idagi «pul jamg‘a masini yuzaga kel i ish a aqsimlash
shakli» yoki za a ni qoplash bilan bog‘liq «iq isodiy munosaba la » yoxud « uqa olik-huquqiy
munosaba la » ekanligiga oid ik -mulohazala ni ko‘ ish mumkin. Alba a, sug‘u a ham
iq isodiy, ham yu idik ka ego iya si a ida mazmun-mohiya i jiha idan mu akkab a keng
qi ali ushuncha ekanini a’kidlash joiz. Ammo uning yu idik ka ego iya si a idagi mohiya ini
ochib be ish, bu o‘ inda milliy qonunchiligimizda [O‘zbekis on Respublikasi Oliy Majlisining
Axbo o nomasi, 2002] be ilgan a’ i la ning qanchalik o‘g‘ i ekanligini ham amaliyo eh iyoji,
ham i ojlangan da la la aj ibasini o‘ ganish o qali egishli ilmiy xulosala ni chiqa ish
maqsadga mu o iq.
Iq isodchi a huquqshunos olimla ning ik -mulohazala ini ahlil qilishdan oldin che el
mamlaka la i milliy qonunchiligida be ilgan a’ i la ni ham kel i ib o‘ ish za u . Xususan,
Uk aina da la ining «Sug‘u a o‘g‘ isida»gi qonuni 1- moddasidan «sug‘u a − uqa ola a
yu idik shaxsla omonidan sug‘u a o‘lo la ini o‘lash (sug‘u a badalla i, sug‘u a
muko o la i) a ushbu ondla mablag‘la ini joylash i ishdan kelib ushadigan ushumla
o qali shakllanadigan pul jamg‘a mala i hisobidan sug‘u a sha nomasi yoki amaldagi
qonunchilikda belgilangan muayyan hodisa (sug‘u a hodisasi) yuz be gan hola la da uqa ola
a yu idik shaxsla ning mulkiy man aa la ini himoya qilu chi uqa o iy-huquqiy
munosaba la u i»[Zakon «O s axo anii» Uk aini] ushunilsa, Rossiya Fede a siyasining
«Sug‘u a o‘g‘ isida»gi qonuni 2- moddasida «sug‘u a – muayyan sug‘u a hodisasi yuz
be gan hola la da sug‘u alanu chila omonidan o‘langan sug‘u a muko o la i (sug‘u a
badalla i), shuningdek sug‘u alanu chila nig boshqa mablag‘la i hisobidan shakllanadigan
pul jamg‘a mala i hisobidan Rossiya Fede a siyasining jismoniy a yu idik shaxsla i, Rossiya
Fede a siyasining sub’ek la i a muni sipial uzilmala ining mulkiy man aa la ini himoya
qilu chi munosaba la »[Zakon ob o ganiza sii s axo ogo dela Rossiyskoy Fede a sii]
si a ida mus ahkamlab qo‘yilgan. Xi oy Xalq Respublikasining «Sug‘u a o‘g‘ isida»gi
qonuni 2-moddasida sug‘u a sug‘u alangan shaxsla ga sug‘u a qilu chila omonidan
sug‘u a o‘lo la ini o‘lash, sug‘u a hodisasi yuz be ganligi sababli, o‘z mulkini yo‘qo gan
yoki sug‘u alanu chi muayyan yoshga ye ib a o e gan, kasal bo‘lgan, mayib bo‘lib qolgan
holla da, uning sug‘u a o‘g‘ isidagi sha nomada qanday a ibda belgilanganiga qa ab,
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
228
sug‘u a qilu chi omonidan sug‘u alanu chiga o on o‘lash ja obga ligi o‘g‘ isidagi
hujja la si asiga ki ishi qayd e ilgan[Zakon Ki ayskoy Na odnoy Respublika «O s axo anii»].
Yuqo ida «sug‘u a» ushunchasiga be ilgan ham ilmiy, ham legal a’ i la dan ko‘ inib
u ibdiki, mazku ushunchaga a’ i be ishda u licha yondashu la ma jud. Naza imizda,
«sug‘u a» iq isodiy ka ego iya si a ida u licha ma’no-mazmunni angla ishi mumkin, ammo
yu idik ka ego iya si a ida yagona ushunchani shakllan i ish hamda «Sug‘u a aoliya i
o‘g‘ isida»gi qonunda i odalash maqsadga mu o iq.
Yuqo ida a’kidlab o‘ ilgan xo ijiy aj ibaning ijobiy yu uqla i hamda Fuqa olik kodeksining
52-bobi («Sug‘u a») qoidala ini hisobga olgan holda sug‘u aga quyidagicha a’ i be ish
mumkin: «Sug‘u a deganda, yu idik yoki jismoniy shaxsla (sug‘u a qildi u chila )
o‘laydigan sug‘u a muko o la i (sug‘u a badalla i) hamda qonun hujja la ida man
e ilmagan boshqa manbala dan shakllan i iladigan pul ondla i hisobidan muayyan oqea
(sug‘u a hodisasi) yuz be ganda sug‘u alo chila omonidan ushbu shaxsla ga sug‘u a
sha nomasiga mu o iq sug‘u a o onini (sug‘u a pulini) o‘lash yo‘li bilan ula ning mulkiy
man aa la ini himoya qilishga qa a ilgan uqa o iy-huquqiy munosaba la ushuniladi».
Mazku a’ i ni quyidagila o qali asoslash mumkin:
bi inchidan, sug‘u a yu idik ka ego iya si a ida uqa olik-huquqiy munosaba la ning bi
u i hisoblanadi. Ze o, Fuqa olik kodeksida «Sug‘u a»ga alohida bob bag‘ishlanganligi
bejiz emas. Bundan ashqa i, ha qanday uqa olik huquqining sub’ek i sug‘u aga oid
munosaba la da ish i ok e ish uchun FKning qoidala i bilan a ibga solinadigan sha nomala
uzishi lozim. Shuningdek, uning uqa olik-huquqiy munosaba la ning bi u i ekanini Uk aina,
Rossiya da la la i aj ibasida ham kuza ish mumkin. Shu bois sug‘u ani uqa olik-huquqiy
munosaba la ning u i si a ida i odalash, o‘z na ba ida, u licha sha hlanishining oldini olishga
xizma qiladi;
ikkinchidan, sug‘u a sha nomasini uzish o qali sug‘u a badalla ini o‘layo gan jismoniy a
yu idik shaxsla «sug‘u a qildi u chi» si a ida sug‘u aga oid munosaba la qa nashadi.
Shu bois a’ i da uning maqomini aniq belgilash, o‘z na ba ida, FKning egishli qoidala i
bilan o‘za o mu o iq holda bayon e ilishini a’minlaydi. Ta’ i da sug‘u a hodisasi yuz
be ganda kim sug‘u a qildi u chila ga sug‘u a sha nomasiga mu o iq sug‘u a o onini
(sug‘u a pulini) o‘lash majbu iya ini olishini aniq belgilash za u iya i «sug‘u alo chi
omonidan» jumlasini ki i ishni alab qiladi;
uchinchidan, sug‘u alo chi omonidan sug‘u a hodisasi yuz be ganda sug‘u a sha nomasiga
mu o iq sug‘u a o oni (sug‘u a puli) o‘lab be iladigan pul ondi na aqa yu idik yoki
jismoniy shaxsla (sug‘u a qildi u chila ) o‘laydigan sug‘u a badalla i e aziga
shakllan i iladi, balki egishli qonun hujja la i bilan aqiqlanmagan boshqa manbala hisobidan
ham shakllan i ilishi mumkin. Chunonchi, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2008 yil
21 maydagi «Sug‘u a xizma la i bozo ini yanada isloh qilish a i ojlan i ishga oid
qo‘shimcha cho a- adbi la o‘g‘ isida»gi qa o i[O‘zbekis on Respublikasining qonun
hujja la i o‘plami, 2008] bilan mamlaka imizda sug‘u a aoliya ini yanada akomillash i ish,
sug‘u alo chila ning kapi allashu i a moliya iy ba qa o ligini oshi ish, ula ning hududiy
a moqla ini kengay i ish a sug‘u a kompaniyala ining in es i sion ja ayonla dagi ish i okini
ag‘ba lan i ish, shuningdek, sug‘u a xizma la i is e’molchila ining huquqla ini sama ali
himoya qilishni a’minlash maqsadida, sug‘u alo chila ga qimma li qog‘ozla bozo ida
in es i sion osi achi si a ida p o essional aoliya ni amalga oshi ish huquqining be ilishi ham,
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
229
o‘z na ba ida, ula ning pul ondi mazku aoliya dan ham o‘ldi ilishi mumkinligi buning
yaqqol misoli hisoblanadi. Shu bois xo ijiy aj ibasini inoba ga olgan holda, a’ i da
sug‘u alo chila ning pul ondla i qonun bilan aqiqlanmagan boshqa manbala hisobiga ham
shakllan i ilishi mumkinligiga oid qoidani belgilash uning yanada mukammal a ishda
qonunda mus ahkamlab qo‘yilishiga imkoniya ya a adi;
o‘ inchidan, sug‘u aga oid munosaba ga ki ishayo gan ha qanday sub’ek , a alo, mulkiy
man aa la i qondi ilishini hisobga olib ki ishadi. Shu o‘ inda, uqa o hayo ini, sog‘lig‘ini
sug‘u alashda ham mulkiy man aa naza da u ilishi mumkinmi, degan abiiy sa ol ham
ug‘ilishi mumkin. Fik imizcha, mazku hola la da ham, bi inchi na ba da, mulkiy man aa
namoyon bo‘ladi, ikkinchidan, ha qanday inson hayo iga, sog‘lig‘iga bax siz hodisa u ayli
ye kazilgan za a ham be osi a uqa olik-huquqiy usul, ya’ni za a ni qoplash yo‘li bilan
man aa , aniq og‘i mulkiy man aa qondi ilishi mumkinligi hech kimga si emas. Shu
bois ham qonunda «sug‘u a» ushunchasiga be ilgan a’ i da «mulkiy man aa » ibo asini
o‘z o‘ nida qo‘llash o‘g‘ i oq bo‘la edi.
Mamlaka imiz milliy qonunchiligida sug‘u a aoliya i deganda, sug‘u a bozo i p o essional
ish i okchila ining sug‘u ani amalga oshi ish bilan bog‘liq aoliya i ushunilishi, bundan
«sug‘u a xizma i» ushunchasi sug‘u a bozo i p o essional ish i okchila i omonidan
ko‘ sa iladigan xizma la majmuini qam ab olsa, «sug‘u a aoliya i» ushbu p o essional
ish i okchila ning sug‘u ani ashkil e ish, aoliya la ini amalga oshi ish a ibi kabi ja ayonni
ham o‘z ichiga olishi naza da u ilgan.
Foydalanilgan adabiyo la uyxa i:
1.
B ealey R.A., Me s S.S. P insiples o so po a e inanse. MsG aw-Hill, 2003.
2.
Kum i Nomozo a. O ganiza ional and esonomis modeling o he sys em o
in e egional indus ial soope a ion as a son ol objes . P oseedings o he 7 h In e na ional
Son e ense on Fu u e Ne wo ks and Dis ibu ed Sys ems. 2023. – p. 333-343.
3.
Kum i Isoye na Nomozo a. P oblems o sesu i y o esonomis and esologisal
sys ems in he soun ies o he sen al Asian Region. In e na ional Son e ense on Nex
Gene a ion Wi ed/Wi eless Ne wo king. 2023. – p. 177-195.
4.
Kum i Nomozo a. E olyusiya eo ii p edp inima elskogo iska abo ax
idayushixsya ushenix p oshlogo. Pe edo aya ekonomika i pedagogisheskie exnologii. 2025.
– s. 581-587.
5.
Nomozo a Qum i Isoe na. Tadbi ko lik aoliya i bilan bog‘liq iskla ni sug‘u a
osi asida boshqa ish usulla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. - 4-7 b.
6.
Kum i Nomozo a. Mik os axo anie kak inno a sionniy mexanizm up a leniya
iskami malogo biznesa. Ekonomisheskoe az i ie i analiz, 2024. - s. 338-345.
7.
Qum i Nomozo a. Biznes iskla ini sug‘u alash: zamona iy sha oi la da asosiy
u la i a ula ning xususiya la i. Moliya a bank ishi. 2024. – 44-48 b.
8.
Qum i Nomozo a. Moliya iy hisobo la a ula ni uzish a audi o lik ekshi u idan
o ‘ kazishning uslubiy jiha la ini i ojlan i ish. Yashil iq isodiyo a a aqqiyo . 2024.
9.
Qum i Nomozo a. O‘zbekis onda adbi ko lik a akkalshilikla i sug‘u asini
i ojlan i ish is iqbolla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. – 7-10 b.
10.
Van Xo n D.K. Osno i up a leniya inansami/ D.K.Van Xo n; Pe .s angl.; Gl.
ed. se ii Y.V.Sokolo . -M: Finansi i s a is ika, 1996. - 800 s: il.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
230
11.
Publis Finanse: A Son empo a y Applisa ion o Theo y o Polisy, Ten h Edi ion.
Da id N. Hyman. 2010, 2011 Sou h-Wes e n, Sengage Lea ning
