REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
323
OILADA GENDER TAFOVUTLARI ASOSIDA BOLALAR
RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK
TAHLILI
Olimjono a Ummugulsun Odiljon qizi
Qo‘qon DU 2 -bosqich magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17547952
Anno a siya. Ushbu ezisda bolala ning psixologik a pedagogik i ojlanishida gende
a o u la ining o‘ ni ahlil qilingan. O‘g‘il a qiz bolala ning shaxsiy i ojlanishidagi psixologik
a qla , pedagogik ja ayonda gende yondashu ning ahamiya i hamda mak abgacha a’lim
izimida uning o‘ ni yo i ib be ilgan.
Kali so‘zla : gende , psixologik i ojlanish, pedagogik ja ayon, mak abgacha a’lim,
a biya.
Bugungi kunda a’lim izimini mode niza siya qilish ja ayonida bolaning shaxsiy
i ojlanishini chuqu o‘ ganish masalasi dolza b ahamiya kasb e moqda. Ayniqsa, gende
a o u la i – ya’ni o‘g‘il a qiz bolala ning psixologik hamda pedagogik xususiya la ini hisobga
olish a biya iy ja ayon sama ado ligini oshi ishda muhim omil bo‘lib xizma qiladi. Chunki
bola i ojlanishi na aqa umumiy qonuniya la ga, balki uning jinsiga xos bo‘lgan psixologik a
iziologik jiha la ga ham bog‘liqdi .
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 8-maydagi PQ–4312-son qa o i bilan
asdiqlangan “Mak abgacha a’lim izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasi
1
”,
shuningdek, Vazi la Mahkamasining 2020-yil 22-dekab dagi 802-son qa o i bilan asdiqlangan
“Mak abgacha a’lim a a biyaning da la s anda i
2
” ushbu sohada amalga oshi ilayo gan
isloho la ning mus ahkam huquqiy asosini belgilab be di. Mak abgacha a’lim izimida gende ga
asoslangan yondashu ni qo‘llash esa a biyachila dan pedagogik maho a , psixologik bilim a
nozik yondashu ni alab qiladi.
Mak abgacha yosh da i – bu bolaning shaxsiya i shakllanishida hal qilu chi bosqich
bo‘lib, aynan shu da da bola o‘z “men”ini anglay boshlaydi, a o -muhi dagi ij imoiy
munosaba la mazmunini id ok e adi a ula ni o‘zlash i a bo adi. Ayniqsa, bolala da ij imoiy
olla , shu jumladan gende olla ni ushunish a o‘zlash i ish ja ayoni aynan mak abgacha
yoshda shakllana boshlaydi. Shuning uchun mazku da da bola i ojiga ij imoiy-psixologik
omilla , ayniqsa, gende ga oid omilla ka a a’si ko‘ sa adi.
Mus aqillikdan so‘ng O‘zbekis onda gende masalasiga bo‘lgan yondashu sezila li
da ajada i ojlanib bo di. So‘nggi yilla da esa gende englikni aʼminlash bo‘yicha muhim
da la das u la i ishlab chiqildi. 2019-yilda “Gende engligi ka ola la i o‘g‘ isida
3
”gi Qonun
qabul qilindi. 2022-yilda esa “2022–2026 yilla ga mo’ljallangan Yangi O’zbekis onning
1
Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 8-maydagı PQ-4312-sonli “Mak abgacha a’lim izimini 2030-
yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasini asdiqlash oʻgʻ isida”gi qa o i.
2
Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2020-yil 22-dekab dagi 802-sonli “Mak abgacha a’lim a
a biyaning da la s anda ini asdiqlash oʻgʻ isida”gi qa o i.
3
O‘zbekis on Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik pala asi. (2019). “Gende engligi ka ola la i o‘g‘ isida”gi
Qonun
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
324
a aqqiyo s a egiyasi
4
”da “Gende englikni a’minlash siyosa ini da om e i ish, xo in-
qizla ning ij imoiy-siyosiy aolligini oshi ish, ula ni qo‘llab-qu a lashga doi isloho la ni
amalga oshi ishi...”, shuningdek, “... xo in-qizla a yoshla ni da la omonidan ij imoiy qo‘llab-
qu a lashni yanada kuchay i ish...” kabi azi ala ilga i su ib kelinmoqda. Bu hujja la
asosida a’lim izimida gende ga sezgi yondashu ni shakllan i ish, pedagogik kad la ayyo lash
a a’lim das u la ini qay a ko‘ ib chiqish ja ayonla i izchil olib bo ilmoqda. Bu ja ayonda o‘g‘il
a qiz bolala ning indi idual xususiya la ini hisobga olish a olla ga asoslangan aoliya la da
(masalan, ol o‘ynash o‘yinla i, muloqo li mashg‘ulo la ) ha bi bolaga eng imkoniya ya a ish
kabi yondashu la shakllandi.
Gende englik ushunchasi a bolaning psixologik i ojlanishi. Gende ushunchasi
na aqa biologik a qla , balki jamiya da shakllangan ij imoiy no mala , qad iya la a
s e eo ipla ga ham asoslanadi. Bolaning psixologik i ojlanishida gende omilla i ka a ol
o‘ynaydi. Chunki bola dunyoni anglash ja ayonida “men kimman?”, “men o‘g‘il bola yoki qiz
bolamanmi?”, “mening azi ala im nimala dan ibo a ?” degan sa olla ga ja ob opadi. Shu
ja ayonda o a-ona, a biyachi, jamiya ning qa ashla i hal qilu chi a’si ko‘ sa adi. Mak abgacha
yoshdagi bolala ni kuza ish shuni ko‘ sa adiki, ula ning psixologik a pedagogik i ojlanish
xususiya la i na aqa yoshga, balki jinsga ham bog‘liq a zda namoyon bo‘ladi. Ha bi bola
o‘ziga xos i ojlanish su ’a la iga ega bo‘lsa-da, gende omili bu su ’a la a o‘qu aoliya ining
shakllanish uslubla iga a’si ko‘ sa adi. Aga pedagogla a’lim ja ayonida bolala ning jinsiy
a qla ini inoba ga olmasala , bu ula ning o‘qu mo i a siyasini pasay i ishi a ij imoiy aolligini
cheklashi mumkin. Shu sababli, zamona iy pedagogika gende yondashu ni shaxsga
yo‘nal i ilgan a’limning aj almas qismi si a ida baholaydi. Sco
5
a’kidlaganidek, gende — bu
ij imoiy jiha dan ishlab chiqilgan ka ego iyadi a uni hisobga olmaslik ij imoiy engsizlikni
mus ahkamlashi mumkin.
Psixologik nuq ayi naza dan qa alganda, qiz bolala oda da emo sional sezgi ligi, ez nu q
i ojlanishi a ij imoiy muloqo ga moyilligi bilan aj alib u adi. Masalan, mak abgacha yoshda
qizla bi o oqeani so‘zlab be ishda yoki e ak ay ishda aol oq bo‘lsa, o‘g‘il bolala ko‘p oq
p edme li o‘yinla o qali o‘zini namoyon e adi. Bu ja ayonda biologik a qla bilan bi qa o da,
ij imoiy s e eo ipla ham a’si qiladi.
Shuningdek, o‘smi lik da ida gende iden i ika siya yanada kuchayadi. O‘smi bola
o‘zini jamiya da qaysi ol o qali ko‘ ishini aniqlashga in iladi. Aga bu da da psixologik
qo‘llab-qu a lash a ijobiy gende yondashu bo‘lmasa, unda o‘zini pas baholash,
ishonchsizlik yoki no o‘g‘ i ol anlash xa i paydo bo‘ladi. Shuning uchun ham psixologla
bolada gende iden i ika siyani o‘g‘ i shakllan i ish a biyaning asosiy azi ala idan bi i ekanini
a’kidlashadi.
Pedagogik ja ayonda gende a o u la sezila li da ajada ahamiya ga ega. Pedagogik
ja ayon — bu bola shaxsini ha omonlama i ojlan i ishga qa a ilgan izchil aoliya di . Ammo
ko‘p holla da pedagogla yoki o a-onala bolala ni a biyalashda gende s e eo ipla ga be ilib
ke adila . Masalan, o‘g‘il bola spo chi yoki ahba bo‘lishi ke ak, qiz bola esa uy ishla iga
ayyo lanishi ke ak, degan qa ashla keng a qalgan. Aslida esa ha bi bola o‘z qiziqishi a
qobiliya iga ko‘ a yo‘nal i ilishi lozim. Pedagogik yondashu da gende a o u la ni hisobga
4
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2022-yil 28-yan a dagi PF–60-son Fa moni “2022–2026-yilla ga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasi”.
5
Blakemo e, J. E. O., Be enbaum, S. A., & Liben, L. S. (2019). “Gende De elopmen .” New Yo k: Psychology
P ess. pp. 120–b.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
325
olish deganda, bolala ning abiiy a qla ini o‘g‘ i qabul qilish, ammo ula ni imkoniya jiha idan
cheklamaslik ushuniladi. Masalan, o‘g‘il bolala aol, ashabbusko bo‘lishi mumkin, lekin
ula da ham ijodiy, musiqiy qobiliya ni i ojlan i ish za u . Qiz bolala meh ibon, muloqo ga
moyil bo‘lishi mumkin, ammo ula da ham ahba lik qobiliya i, spo ga qiziqish bo‘lishi abiiydi .
Bugungi kunda pedagogik ja ayonda “gende ney al yondashu ” ushunchasi keng
qo‘llanmoqda. Bu yondashu ga ko‘ a, bolala aqa jinsiy a qla ga asoslanib aj a ilmaydi, balki
ula ning indi idual xususiya la i asosida a biyalanadi.
Mak abgacha a’lim bolala ning asosiy shaxsiy si a la i shakllanadigan da di . Shu
sababli bu bosqichda gende englikni a’minlash alohida ahamiya ga ega. Ta biyachila o‘yin
aoliya ini ashkil e ishda o‘g‘il a qiz bolala ning qiziqishla ini hisobga olish bilan bi ga, ula ni
u li aoliya la ga bi galikda jalb e ishi za u .
Masalan, qu ilish kubla i bilan o‘ynashda qizla ga ham ish i ok e ish imkonini be ish,
spo mashg‘ulo la ida esa qizla ni ham aol qa nashishga undash muhimdi . Shuningdek, qizla
oda da olli o‘yinla da ko‘p oq ashabbus ko‘ sa adi, chunki ula nu qiy a ij imoiy jiha dan
aolligi bilan aj alib u adi. O‘g‘il bolala esa kons uk i o‘yinla da yechim opishga moyildi .
Aga pedagog bu a qla ni bi lash i ib, umumiy o‘yin ashkil e sa, na ija yanada sama ali bo‘ladi.
Bundan ashqa i, mak abgacha a’limda gende yondashu ning yana bi muhim azi asi —
bolala ni kelajakdagi hayo ga ayyo lashdi . Chunki bu yoshda shakllangan qa ash a oda la
bolaning bu un hayo ida da om e adi. Aga qiz bola “men aqa uy ishla i bilan shug‘ullanishim
ke ak” deb a biyalansa, kelajakda u o‘zini ij imoiy aoliya dan che da his qiladi. O‘g‘il bola esa
“men his- uyg‘ula ni i odalamasligim ke ak” deb o‘ ga ilsa, unda uhiy muammola yuzaga
kelishi mumkin.
Gende englikni a’minlashning psixologik ahamiya i juda muhimdi . Bolala da bu
ushunchani e a yoshdan shakllan i ish esa yosh a lod a biyasida ye akchi o’ in egallaydi.
Chunki bola oilada a a’lim ashkilo ida olgan a biyani kelajakda o‘z hayo ida da om e i adi.
Psixologik nuq ayi naza dan qa alganda, gende englikni a’minlash bolala da:
⚫ o‘zini hu ma qilish,
⚫ boshqala ni qad lash,
⚫ mas’uliya ni eng bo‘lishish,
⚫ hamko likda ishlash,
⚫ adola ga in ilish kabi si a la ni shakllan i adi.
Gende s e eo ipla i — bu jamiya da keng a qalgan, lekin ilmiy asosga ega bo‘lmagan
jinsga oid asa u la bo‘lib, ula bolala ning e kin a o‘laqonli i ojlanishiga o‘sqinlik qiladi.
Masalan, “o‘g‘il bola aqa kuchli bo‘lishi ke ak”, “qiz bola uy ishla i bilan shug‘ullanishi
lozim” kabi ij imoiy ku ishla bolada o‘z imkoniya la ini o‘liq namoyon e ish yo‘lida psixologik
o‘siq ya a adi. Zamona iy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, aga pedagogla bolaga uning jinsi
asosida cheklo chi ol yuklasa, bu ula ning bilim olishga bo‘lgan ish iyoqini pasay i adi a
ijodiy salohiya ining i ojlanishini cheklaydi. UNESCO
6
ma’lumo la iga ko‘ a, gende
s e eo ipla i a’lim izimida ba qa o lik a englikni a’minlashga jiddiy o‘sqinlik qilu chi
omilla dan bi idi . Shu boisdan, ha bi pedagog o‘z aoliya ida ha bi bolaning indi idual
qobiliya la iga ayangan holda, ula ga gende ney al muhi ya a ishga ha aka qilishi ke ak.
6
UNESCO. (2022). “Gende Equali y in Educa ion: Founda ions o he Fu u e.” Pa is: UNESCO Publishing. pp.
27–29.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
326
Aksincha, gende s e eo ipla i kuchli bo‘lgan muhi da bola o‘z qobiliya ini e kin
namoyon qila olmaydi. Bu esa uning o‘ziga ishonchini pasay i adi, psixologik noqulaylikla
kel i ib chiqa adi. Shu sababli a’lim ashkilo la ida gende englikka asoslangan das u la ,
in e aol o‘yinla , loyihala ashkil e ilishi lozim.
Yuqo idagi ahlilla shuni ko‘ sa adiki, bolala ning psixologik a pedagogik i ojlanishi
ja ayonida gende omili muhim ahamiya kasb e adi. O‘g‘il a qiz bolala umumiy i ojlanish
qonuniya la iga bo‘ysunsala -da, ula ning shaxsiy si a la i, qiziqishla i a eh iyojla i o‘ziga
xosdi . Shuning uchun a’lim- a biya ja ayonida gende a o u la ni hisobga olish bolaning
imkoniya la ini kengay i ish, uning shaxs si a ida o‘laqonli i ojlanishini a’minlashda hal
qilu chi omil bo‘lib xizma qiladi. Pedagogik ja ayonda gende englikni a’minlash, a alo,
a’lim si a i a sama ado ligini oshi ishga yo dam be adi. Bu ja ayon bolala ning o‘za o hu ma ,
hamko lik, mas’uliya a adola kabi si a la ini shakllan i ishga xizma qiladi. Shu bilan bi ga,
gende englikni a’minlash o qali bolala da s e eo ipla dan xoli dunyoqa ash shakllanadi,
ula ning qobiliya la ini e kin namoyon e ishi uchun qulay muhi ya a iladi.
Xulosa qilib ay ganda, a’lim izimida gende yondashu ni keng jo iy e ish na aqa
bolala ning shaxsiy i ojlanishiga, balki jamiya da englik, adola a ba qa o lik amoyilla ini
mus ahkamlashga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 8-maydagi PQ–4312-son qa o i
“Mak abgacha a’lim izimini 2030-yilgacha i ojlan i ish konsepsiyasi”.
2. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2020-yil 22-dekab dagi 802-son qa o i
“Mak abgacha a’lim a a biyaning da la s anda i”.
3. O‘zbekis on Respublikasi Qonuni “Xo in-qizla a e kakla uchun eng huquq hamda
imkoniya la ka ola la i o‘g‘ isida”. 2019-yil 2-sen ab , O‘RQ-562.
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2022-yil 28-yan a dagi PF–60-son Fa moni
“2022–2026-yilla ga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasi”.
5. Qodi o a F.R., Toshpo‘la o a Sh.Q., Kayumo a N.M., Azimo a M.N. Mak abgacha
pedagogika. – Toshken : Ta akku , 2020.
6. Vygo skiy L.S. Bolaning psixologik i ojlanishi. – Mosk a: Pedagogika, 2018.
7. Elkonin D.B. Psixologiya az i iya ebenka. – Mosk a: Akademiya, 2019.
8. Sco J. Gende : Use ul Ca ego y o His o ical Analysis. – New Yo k: Rou ledge, 2016.
9. UNESCO. Global Educa ion Moni o ing Repo : Gende Repo . – Pa is, 2021.
10. Sul ono a Nu khon An a o na, Kady o a Nasibakhon., Impac o he In e ne in he
Condi ions o Global P ocesses on Spi i uali y and Heal h o You h., INTERNATIONAL
JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6.
p165-168
11. Sul ono a N An a o na Some Aspec s o he Ma ia Mon esso i Me hod in he Educa ion
o P eschool Child en., In e na ional Jou nal o Inclusi e And Sus ainable Educa ion 1,
2022., p169-173
