REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
333
FARZAND TARBIYASIDA OTA-ONALAR ROLI: ZAMONAVIY
PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Tule be diye a Aydana Hamidulla qizi
Qoʻqon da la uni e si e i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17547975
Anno a siya. Ushbu maqolada a zand a biyasida o a-onala ning o‘ ni a mas’uliya i
hamda zamona iy sha oi da qo‘llanilayo gan pedagogik a psixologik yondashu la keng
qam o da ahlil qilingan. Oilada o a-onaning a zand a biyasidagi ish i oki na aqa an’ana iy
qad iya la ni saqlab qolish, balki yangi zamon alabla i asosida sog‘lom ik laydigan,
ba kamol, mus aqil a ij imoiy aol shaxsni shakllan i ish ja ayonida ham muhim omil ekanligi
asoslab be iladi. Pedagogik nuq ai naza dan, o a-onala bolaning a’lim- a biyasida asosiy
a biyachi bo‘lib, uning in ellek ual i ojlanishi, axloqiy qa ashla i, mehna ga munosaba i a
a’lim ja ayoniga bo‘lgan qiziqishini shakllan i ishda ye akchi o‘ in u adi. Shu bilan bi ga,
zamona iy pedagogika oila iy a biyani demok a ik amoyilla ga asoslangan holda olib bo ish,
bolaning qobiliya a indi idual xususiya la ini hisobga olish, mus aqil ik lashni i ojlan i ish
a ij imoiy hayo ga ayyo lashni alab e adi. Psixologik yondashu la da esa bolaning emo sional
i ojlanishi, o a-onala bilan bo‘lgan muloqo si a i, meh -muhabba , e’ ibo a qo‘llab-
qu a lashning psixik a aqqiyo ga a’si i yo i ilgan. O a-onaning a zand bilan o‘za o
munosaba la idagi muloqo madaniya i, ijobiy psixologik muhi ya a ish, s ess a nizola dan
himoya qilish, shuningdek, bolada o‘z-o‘ziga ishonchni shakllan i ish kabi omilla alohida
a’kidlanadi.
Kali so‘zla : Fa zand a biyasi, o a-onala oli, shaxsga yo‘nal i ilgan a biya,
hamko likda a’lim, kommunika i yondashu , pozi i in izom, media sa odxonlik, zamona iy
hayo uyg‘unligi.
Bugungi globallashu da ida a biya ja ayoniga aqamli exnologiyala , psixologik
eningla , inklyuzi a’lim yondashu la i, gende engligi kabi ushunchala ham ki ib
kelmoqda. Shu bois a zand a biyasida o a-onala ning oli pedagogik a psixologik nuq ai
naza dan yanada chuqu ahlilni alab qiladi. O‘zbekis on Respublikasida ham bu masalaga
alohida e’ ibo qa a ilib, qa o da la hujja la i qabul qilindi. Jumladan, “Ta’lim o‘g‘ isida”gi
Qonun (2020), P eziden a monla i a Vazi la Mahkamasining qa o la ida o a-onala
mas’uliya ini oshi ish, oilada sog‘lom ma’na iy muhi ya a ish masalasi us u o yo‘nalish
si a ida belgilangan. O‘zbek jamiya ida o a-onala ning a zand a biyasidagi o‘ ni qadimdan
yuqo i baholangan. Ammo bugungi kunda ay im muammola ham ma jud: aqamli as da o a-
onala ning a zandla bilan ye a li muloqo qilmasligi, mehna mig a siyasi u ayli o a-onasiz
qolayo gan bolala sonining ko‘payishi, ij imoiy a moqla a’si ida bolala ning axloqiy
qad iya la i zai lashishi. Bu muammola ni ba a a e ish uchun da la da ajasida o a-onala ni
qo‘llab-qu a lash das u la i ishlab chiqilmoqda. Masalan, O‘zbekis onda “Oila a xo in-qizla
qo‘mi asi”, “Ba kamol a lod” ma kazla i, psixologik maslaha ma kazla i aoliya yu i moqda.
Zamona iy pedagogik yondashu la a zandni mus aqil ik lo chi, ashabbusko , ijodko
shaxs si a ida shakllan i ishga qa a ilgan bo‘lsa, psixologik yondashu la esa bolaning uhiy
hola i, emo sional mu ozana i, o a-ona bilan muloqo si a i a ij imoiy moslashu ja ayoniga
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
334
alohida e’ ibo qa a adi. Aynan pedagogik a psixologik omilla ning uyg‘unligi sog‘lom,
ba kamol a lodni a biyalashning asosiy sha i hisoblanadi. Zamona iy pedagogika anida o a-
onala ning a zand a biyasidagi olini belgilo chi bi nech a yondashu la ma jud: inklyuzi
yondashu , shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim, axbo o -kommunika sion yondashu a hamko lik
pedagogikasi. Inklyuzi yondashu imkoniya i cheklangan bolala ni jamiya hayo iga o‘liq jalb
e ishda o a-onala ning asosiy olini a’kidlaydi. Shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim esa bolaning
qiziqishi a qobiliya ini i ojlan i ishni ko‘zda u adi. Axbo o -kommunika sion yondashu
zamona iy exnologiyala ning a biyaga a’si ini o‘ ganadi. Hamko lik pedagogikasida esa o a-
ona, mak ab a mahalla uchligi muhim ol õynaydi. Psixologiyada a zand a biyasida
qo‘llaniladigan bi nech a me odla ham ma jud. Pozi i a biya bola xa i-ha aka ini jazolash
emas, balki ijobiy ag‘ba lan i ish o qali yo‘nal i ishga asoslanadi. Emo sional in ellek ni
i ojlan i ish o a-onaning meh ibonligi a muloqo ko‘nikmala i o qali yuzaga chiqadi.
Ame ikalik psixolog D. Baum indning “o a-onalik uslubla i” ipologiyasiga ko‘ a, demok a ik
uslubda a biyalangan bolala ij imoiylashu da ajasi yuqo i, e kin ik lo chi a mas’uliya li
shaxs bo‘lib shakllanadi. Oila iy psixo e apiya esa o a-ona a a zand o‘ asidagi nizola ni
ba a a e ishda muhim ahamiya kasb e adi. Shu jiha dan ushbu ma zu dolza bligi shundaki,
o a-onala a biyadagi an’ana iy aj ibala ni zamona iy ilmiy qa ashla bilan uyg‘unlash i gan
holda a zandla ini hayo ga ayyo lashla i ke ak. Bu esa jamiya da sog‘lom, ma’na iy boy,
mus aqil ik laydigan, Va an a xalq man aa la iga sodiq yoshla ni oyaga ye kazishda muhim
omil bo‘ladi.
Hozi gi kunda o a-onala a zandning bi lamchi a biyachisi bo‘lib, uning shaxsiya i,
dunyoqa ashi a xulq-a o ini shakllan i ishda beqiyos o‘ in u adi. Bola a alo oilada insoniy
qad iya la ni, axloqiy me’yo la ni a ma’na iy an’anala ni o‘zlash i adi. O a-onaning kundalik
hayo dagi xa i-ha aka i, o‘za o munosaba i, ishlash madaniya i a insonla ga bo‘lgan
munosaba i a zand uchun eng kuchli a biya iy osi a hisoblanadi. Shu bois, o a-ona qanday
bo‘lsa, ko‘pincha a zand ham shunday bo‘lib ulg‘ayadi. Fa zand a biyasida o a-onala bi
nech a muhim yo‘nalishla da aoliya yu i adila . A alo, axloqiy a biya muhim o‘ in u adi.
Bola os go‘ylik, adola , halollik, meh ibonlik kabi insoniy azila la ni o a-onasidan ko‘ adi a
o‘z hayo iga singdi adi. Ma’na iy a biya ham shunchalik muhim bo‘lib, unda milliy qad iya la ,
u -oda la a diniy qa ashla a alo o a-ona namunasi o qali bolaga ye kaziladi. Shu a zda
a zand xalqining madaniya i a ma’na iy boyligini as ab-a aylashni o‘ ganadi. Shu bilan bi ga,
o a-onala a zandning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini ham qo‘llab-qu a lashi lozim. Bolani
ki ob o‘qishga jalb qilish, qo‘shimcha bilim olishga ag‘ba lan i ish, ilmiy-ijodiy aoliya ga
yo‘nal i ish – uning in ellek ual salohiya ini i ojlan i ishda muhim ahamiya ga ega. Fa zand
a biyasida o a-onaning shaxsiy namunasi alohida o‘ in u adi. Chunki bola o a-onaning ay gan
so‘zidan ko‘ a qilgan ishidan ko‘p oq a’si lanadi. O a-ona a ibli, mehna se a , halol a
bilimdon bo‘lsa, a zand ham shu si a la ni o‘zlash i adi. Shuningdek, o a-onaning a zandga
meh a e’ ibo i, uhiy qo‘llab-qu a lashi bolaning psixologik ba qa o ligini a’minlaydi. Bola
o‘zini qad langanini a se ilganini his qilsa, unda ishonch, ijobiy kay iya a ashabbusko lik
kuchayadi. Aksincha, e’ ibo sizlik yoki so uqqonlik a zandda o‘ziga ishonchsizlik, ag essiya
yoki uya chanlikni yuzaga kel i ishi mumkin. Shu bilan bi ga, o a-onaning azi asi aqa oila iy
muhi bilan cheklanmaydi. Ula a zandni jamiya hayo iga ayyo lashla i, uni ij imoiy aol,
Va an a xalq man aa la iga sodiq inson si a ida a biyalashla i za u . To‘g‘ i a biya na ijasida
a zand jamiya da hu ma qozonadi, o‘z huquq a bu chla ini anglaydi, mas’uliya li a
ashabbusko shaxs bo‘lib ulg‘ayadi.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
335
O a-onala ning a zand oldidagi eng muhim bu chla i quyidagila dan ibo a :
Bolaga meh be ish a uni qad lash;
Sog‘lom oila iy muhi ya a ish;
Ilmga, odobga a halollikka o‘ nak bo‘lish;
Zamona iy bilimla bilan qu ollan i ish;
Milliy a umuminsoniy qad iya la ni singdi ish.
Xulosa
Fa zand a biyasi – bu insoniya oldidagi eng ulkan mas’uliya la dan bi idi . Bola –
jamiya ning kelajagi, milla ning e angi kuni a insoniya ning da omiyligidi . Bugungi kunda
zamona iy pedagogik a psixologik qa ashla shuni a’kidlaydiki, bola aqa gina buy uq yoki
jazolash o qali emas, balki samimiy muloqo , ushun i ish, ag‘ba lan i ish a o‘za o ishonch
o qali o‘g‘ i yo‘lga yo‘nal i iladi. Shaxs si a ida qad langan bola o‘zini jamiya da ham e kin,
mas’uliya li a aol inson si a ida ko‘ sa adi. Shuni unu maslik ke akki, a zand a biyasi
da omida o a-ona ham o‘z us ida ishlaydi, o‘ ganadi, sab ni, adola ni, meh ni chuqu oq his
e adi. Demak, a biya – bu ikki omonlama ja ayon: bola ulg‘ayadi, o a-ona esa kamol opadi.
Xulosa qilib ay ganda, sog‘lom, bilimli, ba kamol a bax li a lodni a biyalash o a-onaning
meh -muhabba i, sab - oqa i, bilimdonligi a mas’uliya iga bog‘liq. Shu bois, ha bi o a-ona
a zand a biyasini o‘zining eng oliy bu chi, eng muqaddas azi asi deb bilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Vygo sky L.S. “Mind in Socie y”. Ha a d Uni e si y P ess, 1978.
2. Baum ind D. “Pa en ing S yles and Adolescen De elopmen ”. 1991.
3. O‘zbekis on Respublikasi “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni. 2020-yil.
4. Fo obiy A.N. “Fozil shaha ahli”. Toshken , 1993.
5. Na oiy A. “Mahbub ul-qulub”. Toshken , 1983.
