391
TALABALARDA O‘Z-O‘ZINI BOSHQARISH KO‘NIKMALARINING
RIVOJLANISHI VA AKADEMIK O‘ZLASHTIRISH DARAJASI
O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIK
Jabbo o a Maloha Azimo na,
Shah isabz da la pedagogika ins i u i do sen i .b.,
Psixologiya anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Anno a siya: Ushbu maqolada alabala ning akademik o‘zlash i ish ja ayonida o‘z-o‘zini
boshqa ish ko‘nikmala ining ahamiya i ahlil qilingan. O‘qu ja ayonida alaba o‘z aoliya ini
mus aqil ejalash i ishi, aq ni boshqa ishi, maqsad qo‘yishi, o‘z ha aka la i na ijasini baholashi
a o‘zini ag‘ba lan i a olishi akademik mu a aqiya ning asosiy psixologik de e minan i si a ida
ko‘ iladi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, o‘z-o‘zini boshqa ish da ajasi yuqo i bo‘lgan
alabala o‘qish sama ado ligi, ma’lumo la ni eslab qolish hamda naza iy bilimla ni amaliyo da
qo‘llashda ancha us unlikka ega.
Kali so‘zla : akademik o‘zlash i ish, o‘z-o‘zini boshqa ish, mo i a siya, aq ni boshqa ish,
e leksiya, a’lim psixologiyasi.
Аннотация: B этой статье анализируется важность навыков самоконтроля в
процессе академического усвоения учащимися. В процессе обучения главным
психологическим детерминантом успеваемости рассматривается способность ученика
самостоятельно планировать свою деятельность, управлять временем, ставить цели,
оценивать результат своих действий и мотивировать себя. Результаты исследования
показывают, что учащиеся с более высоким уровнем самоконтроля имеют значительное
преимущество в успеваемости, запоминании информации и применении теоретических
знаний на практике.
Ключевые слова: академическое мастерство, самоконтроль, мотивация, тайм-
менеджмент, рефлексия, педагогическая психология.
Anno a ion: his a icle analyzes he impo ance o sel -managemen skills in he academic
acquisi ion p ocess o s uden s. In he cou se o s udy, he s uden is seen as he main psychological
de e minan o academic success, being able o independen ly plan hei ac i i ies, manage ime, se
goals, assess he ou come o hei ac ions and mo i a e hemsel es. The esul s o he s udy show
ha s uden s wi h high le els o sel -con ol ha e a conside able ad an age in eading e iciency,
da a ecall, and he p ac ical applica ion o heo e ical knowledge.
Keywo ds: academic app op ia ion, sel -managemen , mo i a ion, ime managemen ,
e lec ion, educa ional psychology.
Ki ish. Hozi gi globallashu a aqamli ans o ma siya ja ayonla i a’lim
izimida yangi kompe ensiyala ni shakllan i ishni aqozo qilmoqda. Axbo o
oqimining haddan ashqa i ko‘pligi, bilimla ning ez yangilanishi, a’lim ja ayonining
bosqichma-bosqich aqamli muhi ga ko‘chib bo ishi alabala dan na aqa pux a bilim
a kasbiy ayyo ga likni, balki o‘qu aoliya ini mus aqil ejalash i ish, o‘zini nazo a
qilish a in izomni saqlash kabi shaxsiy-psixologik ko‘nikmala ni alab e moqda. Shu
392
jiha dan o‘z-o‘zini boshqa ish alabala ning akademik o‘zlash i ishida hal qilu chi
de e minan la dan bi i si a ida namoyon bo‘lmoqda.
O‘z-o‘zini boshqa ish — bu shaxsning o‘z aoliya ini ongli a ishda
ejalash i ishi, o‘z oldiga maqsad qo‘yishi, aq a esu sla ni o‘g‘ i aqsimlashi,
o‘qu ja ayoni da omida o‘z xa i-ha aka la i a psixologik hola ini nazo a qilishi
hamda o‘z na ijala ini baholab bo ish qobiliya idi . Mazku ko‘nikma ijodiy ik lash,
mas’uliya , in izom, sab - oqa , maqsadga in ilu chanlik kabi shaxsiy azila la bilan
chamba chas bog‘liq. Ta’lim ja ayonida o‘z-o‘zini boshqa ishning shakllanganligi
na aqa anla ni o‘zlash i ish si a iga, balki alabada kasbiy mu a aqiya ga ayanch
bo‘ladigan ichki o‘sish, ashabbusko lik a moslashu chanlik kabi si a la ning
i ojlanishiga ham a’si ko‘ sa adi.
Bugungi kunda alaba o‘qu ja ayonining aol subyek i, mus aqil bilim
izlo chi, o‘z ik ini shakllan i u chi a o‘z i ojlanish s a egiyasini belgilo chi
shaxs si a ida qa almoqda. Bunday ja ayon alabala da o‘z-o‘zini boshqa ish
ko‘nikmala ining shakllanishini alab e adi. Chunki aqamli axbo o oqimi,
maso a iy a a alash a’lim shaklla ining kengayishi alaba omonidan o‘qu
ja ayonini ongli a ishda ashkil qilishni za u a ga aylan i di.
Shuningdek, alabala da o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala i shaxsning
psixologik ba qa o ligi bilan ham be osi a bog‘liq. O‘zini boshqa a oladigan shaxs
s ess sha oi ida o‘g‘ i qa o qabul qilish, qiyinchilikla dan chiqish, o‘qish
yuklamasini mu ozana lash, hissiy hola ini nazo a qilish, ij imoiy muloqo da o‘zini
u ish s a egiyala iga ega bo‘ladi. Bu hola alabaning na aqa o‘qishdagi, balki
hayo dagi mu a aqiya ini ham belgilaydi. Shu bois o‘z-o‘zini boshqa ish na aqa
a’lim sama ado ligini, balki shaxsiy i ojlanish, ij imoiy adap a siya, kasbiy ye uklik
a psixologik a o onlikni a’minlo chi asosiy psixologik kompe ensiya si a ida
e’ i o e iladi.
O‘z-o‘zini boshqa ish ushunchasi psixologiya anida shaxsning o‘z xa i-
ha aka i, emo siyala i, ik la i, mo i a siyasi a aoliya ini ma’lum maqsadla ga
e ishish yo‘lida boshqa ish qobiliya ini i odalaydi. B. Zimme man, A. Bandu a, P.
Pin ich kabi olimla omonidan ishlab chiqilgan O‘z-o‘zini boshqa ish naza iyala iga
ko‘ a, alaba o‘qu aoliya i da omida o‘z maqsadini aniqlaydi, azi ala baja ilishini
nazo a qiladi, baholaydi, o‘z hola ini ahlil qiladi a za u bo‘lganda uza ishla
ki i adi. Bu ja ayon shaxsning me akogni i (o‘z ik lash ja ayonini boshqa ish),
mo i a sion (ichki ag‘ba ), i oda iy (ba qa o lik, sab ) a emo sional (hissiy
mu ozana ) izimla i bilan chamba chas bog‘liq.
393
Talabaning o‘z aoliya ini mus aqil ejalash i ishi, aq ni boshqa ishi, maqsad
qo‘yishi, o‘z ha aka la i na ijasini baholashi a o‘zini ag‘ba lan i a olishi akademik
mu a aqiya ning asosiy psixologik de e minan i si a ida qa aladi [1].
A. Bandu a omonidan ilga i su ilgan o‘z-o‘ziga ishonch konsepsiyasi
alabaning o‘qu azi ala ini baja a olishiga bo‘lgan ichki ishonchi uning o‘zini
boshqa ish qobiliya i bilan be osi a bog‘liqligini a’kidlaydi [2].
Shunga mos a ishda B. Zimme man o‘z-o‘zini boshqa ish ja ayonini maqsad
qo‘yish – aoliya ni baja ish – o‘z-o‘zini baholash bosqichla i o qali izohlaydi [3].
Talabala da mo i a siya a o‘qu aoliya ini o‘z-o‘zidan boshqa ishning
i ojlanishi ula ning a’limdagi mus aqilligini kuchay i adi. P. Pin ich a E. De
G oo adqiqo la ida ham yuqo i o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala i o‘qish
sama ado ligini oshi ishi, ma’lumo la ni eslab qolish hamda naza iy bilimla ni
amaliyo ga a biq e ish imkonini kengay i ishi isbo langan [4].
Bu ja ayon ichki ag‘ba ning shakllanishi bilan chamba chas bog‘liq. R. Ryan
a E. Deci omonidan ishlab chiqilgan O‘z-o‘zini belgilash naza iyasiga ko‘ a, alaba
aolligi ichki eh iyojla bilan boshqa ilganda ba qa o oq a sama ali oq na ija
yuzaga keladi [5].
Tadqiqo la da ko‘ sa ishicha, akademik o‘zlash i ish ko‘ sa kichla i alabaning
bilim da ajasi yoki in ellek ual salohiya idan ko‘ a ko‘p oq uning mo i a sion hola i,
aq ni boshqa ish s a egiyala i, maqsad belgilash madaniya i, e leksiya qobiliya i
bilan belgilanadi. O‘z-o‘zini boshqa a oladigan alabala o‘qu ja ayonidagi
qiyinchilikla ni kons uk i yondashu bilan yengadi, s ess a ashqi bosimla ga
ba qa o oq bo‘ladi a yuqo i na ija ko‘ sa ishga moyil bo‘ladi.
Zamona iy a’lim pa adigmasi alabaning shunchaki bilim olu chidan aol
bilim ya a u chi subyek ga aylanishini aqozo e moqda. Ta’lim ja ayonining
ma kazida o‘qu aoliya ini ongli a ishda boshqa a oladigan alaba u adi. Bunday
sha oi da alabaning o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala i uning akademik, kasbiy a
shaxsiy mu a aqiya ining asosiy psixologik mezoniga aylanmoqda.
O‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala ining shakllanishi bi necha psixologik
komponen la bilan bog‘liq: mo i a siya, aq ni boshqa ish, maqsad qo‘yish, o‘z-
o‘zini nazo a qilish, e leksiya, o‘zini ag‘ba lan i a olish. Ushbu ko‘nikmala
alabaning o‘qishga bo‘lgan mas’uliya ini kuchay i adi, mus aqil ik lashni
i ojlan i adi a o‘qu ja ayonida uch aydigan qiyinchilikla ni yengib o‘ ishda
psixologik ayanch azi asini baja adi.
394
Bugungi kunda axbo o oqimining ez o‘zga ishi, maso a iy a a alash a’lim
o ma la ining kengayishi alabala dan o‘qish ja ayonida o‘zini o‘zi boshqa ish
qobiliya ini yuqo i da ajada i ojlan i ishni alab qilmoqda. Ta’limning k edi -modul
izimiga o‘ ilishi esa alabaning o‘z us ida ishlash mas’uliya ini yanada oshi di.
Endilikda alaba o‘qish mazmunini, aq ini, manbala ni a o‘qu s a egiyala ini o‘zi
boshqa ishi za u .
Shuningdek, o‘z-o‘zini boshqa ish na aqa bilimni egallash sama ado ligi,
balki alabaning uhiy ba qa o ligi bilan ham be osi a bog‘liq. O‘z emo siyala ini
nazo a qila oladigan, ichki mo i a siyani yo‘qo maydigan alaba s ess, kechikish,
cha chash kabi salbiy hola la dan ez chiqib ke a oladi. Aksincha, o‘z-o‘zini
boshqa ish ko‘nikmala i ye a li bo‘lmagan alabala o‘qish ja ayonida chalg‘ish,
sus kashlik (p ok as ina siya), o‘qishdan so ish kabi muammola ga duch kelishi
mumkin.
Demak, alabala da o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala ining i ojlanish da ajasi
ula ning:
bilimla ni o‘zlash i ish si a iga,
mus aqil a’lim bo‘yicha na ijala iga,
psixologik ba qa o lik da ajasiga,
shaxsiy a kasbiy kompe ensiyasiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Shu sababli o‘z-o‘zini boshqa ishni shakllan i ish mexanizmla ini o‘ ganish,
uning psixologik de e minan la ini aniqlash a i ojlan i ish bo‘yicha sama ali
pedagogik sha oi la ni ya a ish bugungi a’lim psixologiyasining dolza b
azi ala idan bi idi . Talabala da o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala ining qaysi
omilla asosida shakllanishi, uning akademik o‘zlash i ish ko‘ sa kichla iga qanday
a’si qilishi a bu ja ayonni i ojlan i ishning sama ali usulla ini aniqlash masalasi
a’lim psixologiyasi uchun eng dolza b ilmiy yo‘nalishla dan bi i hisoblanadi.
Talabala ning akademik na ijala i aqa bilim da ajasi bilan belgilanmaydi —
balki shaxsning o‘qishga ongli munosaba i, ichki mo i a siyasi, o‘z aq ini sama ali
ashkil e ish qobiliya i ham o‘zlash i ish sama ado iga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Oliy a’lim izimida amalga oshi ilayo gan isloho la , xususan, bilimla ni
baholashning ey ing izimi, o‘qu ja ayonining s anda lash i ilgan me’yo iy
hujja la ga asoslanishi o‘z-o‘zini boshqa ishni i ojlan i ishning amaliy ahamiya ini
yanada oshi di.
Xulosa. Yuqo idagi ahlilla shuni ko‘ sa adiki, alabala ning akademik
o‘zlash i ish ja ayonida o‘z-o‘zini boshqa ish ko‘nikmala i asosiy psixologik a
395
pedagogik omil si a ida namoyon bo‘ladi. O‘qu aoliya ini mus aqil ejalash i ish,
aq ni sama ali aqsimlash, o‘z imkoniya a na ijala ini baholay olish, o‘zini ichki
ag‘ba o qali qo‘llab-qu a lash alabaning na aqa bilim o‘zlash i ish da ajasini,
balki shaxsiy o‘sishi a kasbiy shakllanish ja ayonini ham belgilaydi.
Shu bois, a’lim ja ayonida alabala da o‘z-o‘zini boshqa ish
kompe ensiyala ini shakllan i ishga qa a ilgan me odik yondashu la ni kuchay i ish,
mo i a sion-madadiy muhi ya a ish, ening a amaliy mashg‘ulo la o qali o‘z-
o‘zini boshqa ish s a egiyala ini o‘ ga ish maqsadga mu o iqdi . Bu esa alabaning
o‘qu aoliya ini ongli, mas’uliya li a maqsadga yo‘nal i ilgan holda ashkil e ishiga
yo dam be adi hamda ula ning kelgusidagi kasbiy mu a aqiya i uchun mus ahkam
poyde o ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Зимняя И.А. Педагогик психология. - Москва: Логос, 2005. - 384 б.
2. Bandu a A. Sel -e icacy: The exe cise o con ol. – New Yo k: F eeman, 1997. – 604 p.
3. Zimme man B.J. Sel - egula ed lea ning and academic achie emen . // Educa ional
Psychologis . – 1990. – №25(1). – P. 3–17.
4. Pin ich P.R., De G oo , E. V. Mo i a ional and sel - egula ed lea ning componen s... //
Jou nal o Educa ional Psychology. – 1990. – №82 (1). – P. 33–40.
5. Ryan R.M., Deci, E. L. Sel -de e mina ion heo y... // Ame ican Psychologis . – 2000. –
№55(1). – P. 68–78.
