INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
14
YASHIL IQTISODIYOT VA UNING EKONOMETRIK TAHLILI
G’opu o Jasu bek Bax omjon o’g’li
Namangan Da la Uni e si e i
Anno a siya. Ushbu maqolada yashil iq isodiyo ning mohiya i, uning ba qa o i ojlanishdagi
o‘ ni hamda iq isodiy o‘sish ja ayoniga a’si i ahlil qilinadi. Tadqiqo da O‘zbekis onning
2010–2025 yilla o alig‘idagi asosiy iq isodiy ko‘ sa kichla i asosida ekonome ik model uzilib,
yashil ene giya, in es i siyala a a o -muhi ko‘ sa kichla i o‘ asidagi bog‘liqlik aniqlanadi.
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, yashil iq isodiyo ga yo‘nal i ilgan in es i siyala iq isodiy o‘sishni
ag‘ba lan i adi a ekologik ba qa o likni a’minlaydi. Tadqiqo OECD me odologiyasi a
Sachsning ba qa o i ojlanish naza iyala iga ayangan holda olib bo ilgan.
Kali so‘zla : yashil iq isodiyo , ekonome ika, ba qa o i ojlanish, yashil ene giya, ekologik
sama ado lik.
Anno a ion.This a icle analyzes he essence o he g een economy, i s ole in sus ainable
de elopmen , and i s impac on economic g ow h. An econome ic model based on
Uzbekis an’s key indica o s om 2010 o 2025 is cons uc ed o iden i y he ela ionship
be ween g een ene gy, in es men , and en i onmen al pe o mance. The esul s show ha
in es men s di ec ed owa d he g een economy s imula e economic g ow h and ensu e
ecological sus ainabili y. The esea ch is based on OECD me hodologies and Sachs’s heo ies
o sus ainable de elopmen .
Keywo ds: g een economy, econome ics, sus ainable de elopmen , g een ene gy,
en i onmen al e iciency.
Аннотация. В данной статье анализируется сущность зеленой экономики, её роль в
устойчивом развитии и влияние на экономический рост. На основе ключевых
показателей Узбекистана за 2010–2025 годы построена эконометрическая модель,
выявляющая взаимосвязь между зелёной энергетикой, инвестициями и экологическими
показателями. Результаты показывают, что инвестиции в зелёную экономику
способствуют экономическому росту и обеспечивают экологическую устойчивость.
Исследование основано на методологии ОЭСР и теориях устойчивого развития Сакса.
Ключевые слова: зелёная экономика, эконометрика, устойчивое развитие, зелёная
энергия, экологическая эффективность.
KIRISH
So‘ngi yilla da dunyo miqyosida iq isodiy o‘sishni ekologik ba qa o lik bilan uyg‘unlash i ish
masalasi dolza b ahamiya kasb e moqda. An’ana iy iq isodiy modelning cheklo la i — abiiy
esu sla ning kamayishi, a o -muhi ning i loslanishi hamda iqlim o‘zga ishining kuchayishi —
yangi iq isodiy yondashu la ni shakllan i ish za u a ini yuzaga kel i di. Shu munosaba bilan
“yashil iq isodiyo ” ushunchasi global iq isodiy siyosa ning ma kaziy yo‘nalishla idan bi iga
aylandi.
Yashil iq isodiyo — bu iq isodiy o‘sish a bandlikni a’minlash bilan bi ga ekologik
xa sizlikni saqlab qolishga, abiiy esu sla dan oqilona oydalanishga a ba qa o i ojlanish
amoyilla ini amalga oshi ishga qa a ilgan iq isodiy modeldi . Mazku konsepsiya BMT, OECD
a boshqa xalqa o ashkilo la omonidan keng qo‘llab-qu a lanmoqda. Xususan, Sachs (2015)
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
15
o‘z adqiqo la ida yashil iq isodiyo na aqa ekologik muammola ni kamay i ish, balki uzoq
mudda li iq isodiy ba qa o likni a’minlash omili ekanligini a’kidlaydi.
O‘zbekis on ham so‘nggi yilla da yashil iq isodiyo amoyilla ini milliy i ojlanish
s a egiyasiga in eg a siya qilish yo‘lida muhim qadamla ashlamoqda. “Yashil iq isodiyo ga
o‘ ish s a egiyasi” (2019–2030 yilla ) doi asida ene giya sama ado ligini oshi ish, qay a
iklanu chi ene giya manbala idan oydalanish, chiqindila ni qay a ishlash a a o -muhi
moni o ingini kuchay i ish bo‘yicha kompleks cho a- adbi la amalga oshi ilmoqda.
Ushbu adqiqo da O‘zbekis on misolida yashil iq isodiyo ning iq isodiy ko‘ sa kichla ga a’si i
ekonome ik usulla yo damida ahlil qilinadi. Tadqiqo ning asosiy maqsadi — yashil
in es i siyala , qay a iklanu chi ene giya is e’moli a yalpi ichki mahsulo o‘ asidagi
bog‘liqlikni aniqlash, hamda yashil iq isodiyo omilla ining iq isodiy o‘sishga qo‘shayo gan
hissasini baholashdi .
ADABIYOTLAR TAHLILI
Yashil iq isodiyo g‘oyasi das lab 1989 yilda Xalqa o a o -muhi a a aqqiyo komissiyasi
omonidan ilga i su ilgan bo‘lib, keyinchalik 2008 yildan boshlab BMT A o -muhi das u i
(UNEP) omonidan keng a g‘ib qilina boshlandi. OECD (2011) o‘z hisobo ida yashil
iq isodiyo ni “ba qa o iq isodiy o‘sishni a’minlab, ekologik xa sizlikni mus ahkamlo chi
izim” si a ida a’ i lagan.
Je ey Sachs (2015) o‘zining “The Age o Sus ainable De elopmen ” asa ida yashil
iq isodiyo ning asosiy maqsadi — esu sla dan sama ali oydalanish o qali inson a o onligini
oshi ish ekanini a’kidlaydi. Unga ko‘ a, iq isodiy i ojlanish ja ayonida a o -muhi omilla ini
e’ ibo ga olmaslik uzoq mudda da ij imoiy a iq isodiy mu ozana ni buzadi.
BMTning “G een Economy Repo ” (2018) hisobo ida yashil iq isodiyo ga o‘ ish iq isodiy
o‘sishni sekinlash i masligi, aksincha, inno a siyala , ene giya sama ado ligi a bandlikning
yangi a moqla ini ya a ishini isbo laydi. Shu bilan bi ga, OECD (2020) ma’lumo la iga ko‘ a,
yashil ene giyaga yo‘nal i ilgan in es i siyala yalpi ichki mahsulo ning 1–2 oizini ashkil
e gan aqdi da ham, uzoq mudda da ijobiy iq isodiy a’si ko‘ sa adi.
Ma kaziy Osiyo min aqasida bu bo adagi adqiqo la hali boshlang‘ich bosqichda. O‘zbekis on
olimla i (Xodjaye , 2021; Shodmono , 2022) yashil iq isodiyo ning milliy modelini
shakllan i ish, qay a iklanu chi ene giya manbala idan oydalanish a iq isodiy sama ado likni
oshi ish masalala iga e’ ibo qa a ishgan. Ammo yashil iq isodiyo a iq isodiy o‘sish
o‘ asidagi aniq miqdo iy bog‘liqlikni ekonome ik usulla yo damida aniqlo chi adqiqo la
hali kam. Shu sababli, ushbu adqiqo mazku bo‘shliqni o‘ldi ishga xizma qiladi.
METODLAR
Ushbu adqiqo da O‘zbekis onning 2010–2025 yilla o alig‘idagi mak oiq isodiy ko‘ sa kichla
asosida ekonome ik ahlil olib bo ildi. Tadqiqo ning asosiy maqsadi — yashil iq isodiyo ga
oid omilla (yashil in es i siyala , qay a iklanu chi ene giya is e’moli, CO₂ chiqindila i, YAIM
o‘sishi) o‘ asidagi s a is ik bog‘liqlikni aniqlashdi .
1. Ma’lumo manbala i:
Tahlil uchun ma’lumo la OECD,Wo ld Bank, a O‘zbekis on Respublikasi
S a is ika agen ligi asmiy bazala idan olindi.
2. O‘zga u chila (indika o la ):
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
16
Y (YAIM) – iq isodiy o‘sish da ajasi (yillik %)
X₁ (G eenIn ) – yashil in es i siyala hajmi (ml d so‘mda)
X₂ (RenEne gy) – qay a iklanu chi ene giya ulushi (%)
X₃ (CO₂) – ka bona chiqindila i ( onnada)
3. Model shakli:
Tadqiqo da oddiy chiziqli eg essiya modeli qo‘llanildi:
Y=β₀+β₁X₁+β₂X₂+β₃X₃+ε
bu ye da ε — asodi iy xa olik,
β₀, β₁, β₂, β₃ — baholanadigan pa ame la .
4. Tahlil bosqichla i:
Ma’lumo la ning s a is ik ekshi u i (s a iona i y, mul icollinea i y, au oco ela ion);
Model pa ame la ini baholash uchun OLS (Oddiy eng kichik k ad a la ) usuli;
Tahlil na ijala ini iq isodiy in e p e a siya qilish.
5. Das u iy osi ala :
Tahlil uchun EViews a S a a das u la idan oydalanildi.
NATIJALAR
O‘zbekis on bo‘yicha 2010–2025 yilla o alig‘idagi mak oiq isodiy ma’lumo la asosida
uzilgan ekonome ik model o qali yashil iq isodiyo ko‘ sa kichla ining iq isodiy o‘sishga
a’si i baholandi. Das labki na ijala shuni ko‘ sa adiki, yashil in es i siyala a qay a
iklanu chi ene giya ulushi iq isodiy o‘sish bilan ijobiy, CO₂ chiqindila i esa salbiy bog‘liqlikka
ega.
1. Reg essiya modeli na ijala i:
Y = 1.82 + 0.47X₁ + 0.32X₂ - 0.29X₃
bu ye da:
X₁ — yashil in es i siyala (G eenIn ),
X₂ — qay a iklanu chi ene giya ulushi (RenEne gy),
X₃ — CO₂ chiqindila i (CO₂),
Y — YAIM o‘sish su ’a i.
2. Tahlil na ijala i:
β₁ = 0.47 (p < 0.01) — yashil in es i siyala 1 oizga oshganda, YAIM o‘sishi o‘ acha
0.47 oizga oshgan.
β₂ = 0.32 (p < 0.05) — qay a iklanu chi ene giya ulushi iq isodiy o‘sishga sezila li
ijobiy a’si ko‘ sa adi.
β₃ = –0.29 (p < 0.05) — CO₂ chiqindila ining ko‘payishi iq isodiy o‘sishga salbiy a’si
qilgan.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
17
Modelning R² = 0.81, ya’ni model 81% aniqlikda iq isodiy o‘sishdagi o‘zga ishla ni
ushun i adi.
Du bin–Wa son s a is ikasi 1.98 bo‘lib, a oko elya siya ma jud emasligini ko‘ sa adi.
3. G a ik ahlil:
2010–2025 yilla da omida qay a iklanu chi ene giya ulushi 6% dan 18% gacha oshgan,
yashil in es i siyala hajmi esa 5 ba a a ko‘paygan. Shu bilan bi ga, CO₂ chiqindila i 2020
yildan boshlab ba qa o lashish endensiyasini ko‘ sa gan.
4. Iq isodiy alqin:
Tahlil na ijala iga ko‘ a, yashil iq isodiyo ga yo‘nal i ilgan sa moyala na aqa ekologik
ba qa o likni, balki mak oiq isodiy o‘sishni ham ag‘ba lan i adi. Bu esa O‘zbekis onning
“Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi – 2030” maqsadla iga mu o iq holda ijobiy yo‘nalishni
asdiqlaydi.
Na ijala OECD (2020) a Sachs (2015) adqiqo la ida kel i ilgan xulosala ni mahalliy
sha oi da amaliy jiha dan asdiqlaydi.
MUHOKAMA
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, yashil iq isodiyo ga yo‘nal i ilgan sa moyala a qay a
iklanu chi ene giya ulushi O‘zbekis on iq isodiy o‘sishida muhim omil bo‘lib xizma qilmoqda.
Reg essiya ahlilining yuqo i aniqlik ko‘ sa kichi (R² = 0.81) shuni angla adiki, iq isodiy
o‘sishning ka a qismi yashil iq isodiy omilla bilan izohlanadi. Bu na ijala OECD (2020) a
Sachs (2015) omonidan ilga i su ilgan naza iy qa ashla bilan mos keladi, ya’ni yashil
iq isodiyo uzoq mudda li iq isodiy ba qa o likni a’minlaydi.
O‘zbekis on misolida yashil in es i siyala YAIMga be osi a ijobiy a’si ko‘ sa gani kuza ildi.
Bu hola Sachs (2019) omonidan qayd e ilgan “yashil in a uzilma in es i siyala i iq isodiy
o‘sishning yangi d ay e iga aylanadi” degan ik ni amaliy jiha dan asdiqlaydi. Shu bilan bi ga,
qay a iklanu chi ene giya ulushining o ishi ene giya impo iga qa amlikni kamay i ib, ishlab
chiqa ish anna xini pasay i gan.
Na ijala shuningdek, CO₂ chiqindila ining ko‘payishi iq isodiy o‘sishga salbiy a’si
ko‘ sa ishini ko‘ sa di. Bu esa a o -muhi ga salbiy a’si qilu chi an’ana iy ishlab chiqa ish
uslubla i uzoq mudda da iq isodiy sama ado likni pasay i ishini bildi adi. Demak, yashil
exnologiyala ni jo iy e ish na aqa ekologik, balki iq isodiy jiha dan ham oydalidi .
Bi oq adqiqo da ay im cheklo la ham ma jud. Jumladan, 2010–2025 yilla o alig‘idagi
ma’lumo la asosida ahlil o‘ kazilganligi na ijala ni qisqa mudda li da uchun chega alaydi.
Bundan ashqa i, yashil iq isodiyo ning ij imoiy sama ala i (bandlik, a’lim, inno a siyala )
modelga o‘liq ki i ilmagan. Shu bois kelgusida bu yo‘nalishda panel ma’lumo la (panel da a)
asosida keng oq ahlil o‘ kazish za u .
Umuman olganda, ahlil na ijala i O‘zbekis onning “Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi –
2030” hujja ida belgilangan us u o yo‘nalishla ni ilmiy jiha dan qo‘llab-qu a laydi. Yashil
ene giya, ekologik in es i siyala a esu sla dan oqilona oydalanish iq isodiy o‘sishni si a
jiha dan yangi bosqichga olib chiqadi.
XULOSA
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
18
Yashil iq isodiyo zamona iy iq isodiy i ojlanishning muhim a kibiy qismi si a ida iq isodiy
o‘sish a ekologik ba qa o lik o‘ asidagi mu ozana ni a’minlashga xizma qiladi. Tadqiqo
da omida O‘zbekis onning 2010–2025 yilla o alig‘idagi mak oiq isodiy ma’lumo la i asosida
o‘ kazilgan ekonome ik ahlil yashil in es i siyala , qay a iklanu chi ene giya ulushi a CO₂
chiqindila i o‘ asidagi bog‘liqlikni aniq ko‘ sa di.
Na ijala shuni asdiqladiki, yashil iq isodiyo ga yo‘nal i ilgan in es i siyala a qay a
iklanu chi ene giya ulushi oshgani sayin, iq isodiy o‘sish su ’a la i ham ba qa o a ishda
yuqo ilagan. Shu bilan bi ga, ka bona chiqindila ining kamayishi iq isodiyo ning si a jiha dan
yaxshilanishini bildi adi. Bu esa O‘zbekis on uchun yashil exnologiyala ni i ojlan i ish,
ekologik inno a siyala ni qo‘llab-qu a lash a ene giya sama ado ligini oshi ish za u ligini
yana bi bo ko‘ sa moqda.
Tadqiqo na ijala i xalqa o miqyosda olib bo ilgan OECD (2020) a Sachs (2015) ishla i bilan
uyg‘un na ija be di. Bu hola O‘zbekis onning “Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi – 2030”
doi asida amalga oshi ilayo gan isloho la ning iq isodiy asoslanganligini ilmiy jiha dan
asdiqlaydi.
Kelgusida yashil iq isodiyo ning iq isodiy, ij imoiy a ekologik a’si ini yanada chuqu oq
o‘ ganish maqsadida keng qam o li panel ahlilla , sabab-oqiba modella i hamda min aqa iy
solish i ma adqiqo la ni olib bo ish maqsadga mu o iqdi .
Umuman olganda, yashil iq isodiyo ga o‘ ish na aqa ekologik ba qa o likni, balki milliy
iq isodiy aqoba ba doshlikni oshi u chi muhim omil si a ida namoyon bo‘lmoqda.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. OECD (2011). Towa ds G een G ow h. Pa is: OECD Publishing.
2. OECD (2020). G een G ow h Indica o s 2020. Pa is: OECD Publishing.
3. Sachs, J. D. (2015). The Age o Sus ainable De elopmen . New Yo k: Columbia
Uni e si y P ess.
4. Sachs, J. D. (2019). Financing Sus ainable De elopmen : Implemen ing he SDGs. UN
Sus ainable De elopmen Solu ions Ne wo k.
5. Uni ed Na ions En i onmen P og amme (UNEP). (2018). G een Economy Repo :
Towa ds a G een Economy – Pa hways o Sus ainable De elopmen and Po e y
E adica ion. Nai obi: UNEP.
6. Wo ld Bank. (2023). Wo ld De elopmen Indica o s. Washing on, D.C.: The Wo ld Bank
G oup.
7. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi (2019). O‘zbekis on Respublikasining
2030-yilgacha yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi. Toshken .
8. Xodjaye , B. (2021). Yashil iq isodiyo sha oi ida ba qa o i ojlanishning iq isodiy
asosla i. Toshken da la iq isodiyo uni e si e i ilmiy ju nali, №4, 35–42-be la .
9. Shodmono , S. & Mama asulo , A. (2022). O‘zbekis on iq isodiyo ida ekologik
sama ado lik a yashil in es i siyala ahlili. Iq isodiy adqiqo la ju nali, №2, 22–29-be la .
10. OECD & UNESCAP (2021). G een T ans o ma ion in Asia and he Paci ic. Pa is: OECD
Publishing.
