INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
54
TO‘LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME’YORIY
HUJJATLARDAN FOYDALANISH
Meliye Azimjon Mu odullo o‘g‘li,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i Moliya ka ed asi assis en i
Za ipo Diyo bek Za a o‘g‘li
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
[email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada o‘lo qobiliya siz ko xonala ni baholashda me’yo iy-huquqiy
hujja la ning ahamiya i, ula ning iq isodiy mazmuni a amaliy a biqi ahlil qilinadi. Baholash
ja ayonida qo‘llaniladigan asosiy no ma i hujja la , ula ning xalqa o s anda la ga mosligi,
shuningdek O‘zbekis on amaliyo ida ma jud muammola a ula ni akomillash i ish yo‘lla i
ba a sil yo i iladi.
Kali so‘zla : o‘lo qobiliya sizlik, ko xona qiyma i, baholash s anda la i, me’yo iy hujja la ,
bank o lik, ak i la ni iklash, baholo chi ekspe .
Аннотация. В статье анализируется значение нормативно-правовых документов при
оценке неплатежеспособных предприятий, их экономическое содержание и практическое
применение. Подробно рассматриваются основные нормативные документы,
используемые в процессе оценки, их соответствие международным стандартам, а также
существующие проблемы в практике Узбекистана и пути их совершенствования.
Ключевые слова: неплатежеспособность, стоимость предприятия, стандарты оценки,
нормативные документы, банкротство, возврат активов, оценщик.
Abs ac . This a icle analyzes he impo ance o egula o y and legal documen s in he
assessmen o insol en en e p ises, hei economic con en and p ac ical applica ion. The main
egula o y documen s used in he assessmen p ocess, hei compliance wi h in e na ional
s anda ds, as well as exis ing p oblems in he p ac ice o Uzbekis an and ways o imp o e hem
a e discussed in de ail.
Keywo ds: insol ency, en e p ise alue, assessmen s anda ds, egula o y documen s,
bank up cy, asse eco e y, app aise .
KIRISH
Bozo iq isodiyo i kon eks ida ko xonala ning moliya iy ba qa o ligi doimiy a ishda sino dan
o‘ adi. Eh imol, aqoba , ichki boshqa u dagi xa olikla , bozo shokla i yoki ashqi moliya iy
siqilishla sababli ko‘plab ko xonala aq o‘ ishi bilan o‘lo qobiliya ini yo‘qo ishi — bank o
bo‘lib qolishi mumkin. Bunday hola da ko xona ak i la ining adola li bahosi na aqa k edi o la
a in es o la man aa la ini himoya qilish, balki iq isodiy esu sla ni sama ali qay a aqsimlash,
mumkin bo‘lgan qay a ashkil e ish yoki lik ida siya ja ayonla ini op imal ashkil e ish uchun
za u di .
Me’yo iy-huquqiy hujja la baholash ja ayonining asosini ashkil e adi: ula baholashning kim
omonidan a qanday usul bilan olib bo ilishi, qaysi hujja la asosida asdiqlanishi,
baholo chining malaka a ja obga ligi kabi jiha la ni belgilaydi. Shuningdek, bank o lik
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
55
qonunla i ak i la ning bozo qiyma ini qanday aniqlashni, qiyma bahosining kimga aqdim
e ilishini a na ijada ak i la aqsimo i qoidala ini belgilaydi.
O‘zbekis on kon eks ida so‘nggi yilla da moliya iy a bank o lik a ib- aomilla i ubdan
akomillash i ildi: “Baholash aoliya i o‘g‘ isida”gi qonun, “Bank o lik o‘g‘ isida”gi qonun,
da la agen likla i omonidan asdiqlangan baholash s anda la i a li senziyalash mexanizmla i
jo iy e ildi. Bi oq amaliy aj iba ko‘ sa adiki, me’yo iy hujja la hali ham in eg a siyalashgan
yo‘l-yo‘ iqga ega emas, xalqa o IVS alabla iga o‘liq mos kelmaydi a baholash ja ayonla ida
sub’ek i lik a malaka iy no ekislik hola la i uch ab u adi.
ASOSIY QISM
To‘lo qobiliya sizlik naza iyasi XX as boshla idan boshlab shakllanib kelgan. Adam Smi ,
Da id Rika do a Ka l Ma ks asa la ida kapi al aylanishi, ak i la qiyma i a oyda
me’yo ining pasayishi ja ayonla i iq isodiy ba qa o lik bilan bog‘lanib o‘ ganilgan. Ammo
zamona iy iq isodiyo da “insol ensiya” ushunchasi (ya’ni o‘lo qobiliya sizlik) ko‘p oq
moliya iy ahlil a iskla ni boshqa ish doi asida qa aladi.
Masalan, Mye s & Majlu (1984) ko xona qiyma ini baholashda moliya iy s uk u a a qa z
yukining olini ahlil qilib, **“asimme ik axbo o naza iyasi”**ni ilga i su gan. Ushbu
naza iyaga ko‘ a, ko xona haqidagi axbo o ning o‘liq bo‘lmasligi in es o la qa o la iga
be osi a a’si e adi, bu esa qiyma ning no o‘g‘ i baholanishiga sabab bo‘ladi.
O‘zbekis on olimla i o asida El aza o S., Xodjaye B. a Raximo N. o‘lo qobiliya siz
ko xonala ni ahlil qilishda me’yo iy-huquqiy hujja la ning olini alohida a’kidlaydila .
Ula ning ik icha, moliya iy hisobo ning haqqoniyligi a baholo chi ashkilo la ning huquqiy
ja obga ligi ko xona qiyma ini aniqlashda hal qilu chi ahamiya ga ega.
BMT, Jahon banki, OECD a IMF omonidan ishlab chiqilgan “Insol ency F amewo k”
s anda la i ham xalqa o amaliyo da muhim o‘ in u adi. Bu hujja la ko xonaning qiyma ini
aniqlashda aoliya da da om e ish yoki lik ida siya qiyma i amoyilla i asosida yondashishni
a siya e adi.
Ilmiy manbala ahlili shuni ko‘ sa adiki, me’yo iy-huquqiy bazaning o‘liqligi a amaliyo ga
a biqi baholashning xolisligini a’minlaydi. Shu bois, baholash ja ayonida na aqa moliya iy
ko‘ sa kichla , balki huquqiy maqom, in ellek ual ak i la , imij a ij imoiy kapi al kabi omilla
ham inoba ga olinishi lozim.
To‘lo qobiliya siz ko xona qiyma ini baholashda me’yo iy hujja la ikki asosiy maqsadni
baja adi:
baholash ja ayonining qonuniyligini a’minlash;
in es o la , k edi o la a da la man aa la ini mu ozana lash i ish.
Ammo amaliyo shuni ko‘ sa adiki, ko‘plab ko xonala da baholash ja ayonla i yuzaki
o‘ kaziladi. Bunga quyidagi sababla ki adi:
moliya iy hisobo la ning ishonchsizligi;
baholo chi ashkilo la ning mus aqilligi cheklanganligi;
no ma i hujja la o‘ asida uyg‘unlikning ye a li emasligi.
Bu hola na ijasida ko xona qiyma i sun’iy a ishda kamay i iladi yoki oshi iladi, bu esa
ak i la ning qay a aqsimlanishida adola sizlik kel i ib chiqa adi.
Masalan, ko xona bank o deb e’lon qilinganida, baholo chi mu axassis “Bozo qiyma i”
me odini anlasa, ak i la eal qiyma dan 20–30% pas baholanishi mumkin. Bu esa k edi o la
man aa iga za a ye kazadi. Shu bois no ma i hujja la da baholash yondashu la i o asida
moslash i ilgan (combined) modelni jo iy e ish za u .
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
56
Huquqiy jiha dan qa aganda, baholash na ijala i sud qa o la i, ak i la ni so ish a da la
ak i la ini xususiylash i ish ja ayonla ida hal qilu chi ol o‘ynaydi. Shu sababli, ha bi
baholash hisobo ida no ma i asosga ayanganlik da ajasi aniq ko‘ sa ilishi lozim.
Shuningdek, xalqa o aj iba ko‘ sa adiki, me’yo iy hujja la aqa hujja emas, balki
ins i u sional ishonch izimidi . Ya’ni, aga baholo chi, nazo a o gani a sud o‘ asida ishonch
izimi shakllanmagan bo‘lsa, hech qanday hujja eal qiyma ni aks e i a olmaydi.
XULOSA
Zamona iy iq isodiy izimda ko xonala ning o‘lo qobiliya i — ula ning na aqa moliya iy
ba qa o ligi, balki bu un iq isodiyo ning sog‘lomligining ham ko‘zgusidi . To‘lo qobiliya siz
ko xona iq isodiyo da moliya iy zanji uzilishi, ishsizlikning o ishi a in es i sion aollikning
pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois bunday ko xonala ning qiyma ini aniqlash a
ula ni baholash ja ayonida me’yo iy-huquqiy hujja la ga asoslanish — iq isodiy ba qa o likning
aj almas sha i hisoblanadi.
Maqola da omida olib bo ilgan ilmiy ahlilla shuni ko‘ sa diki, O‘zbekis onda o‘lo
qobiliya siz ko xonala ni baholash bo‘yicha huquqiy mexanizmla izimi ma jud bo‘lsa-da,
ula ning amaliy qo‘llanilishida ay im nomu o iqlikla ma jud. “Bank o lik o‘g‘ isida”gi
Qonun, “Baholash aoliya i o‘g‘ isida”gi Qonun, shuningdek, Moliya azi ligi a Da la
ak i la ini boshqa ish agen ligi omonidan ishlab chiqilgan nizomla bu ja ayonning huquqiy
asosini belgilaydi. Ammo bu hujja la ning amaliyo da o‘liq a izchil ishla ilmasligi ko xona
qiyma ini aniqlashda noaniqlikla kel i ib chiqa adi.
Shu nuq ai naza dan, o‘lo qobiliya siz ko xonaning qiyma ini baholashda me’yo iy hujja la
aqa a ibga solu chi osi a emas, balki iq isodiy haqiqa ni aniqlo chi asosiy manba si a ida
qa alishi ke ak. Baholo chi ashkilo la , audi o la , moliya mu axassisla i a sud o ganla i
o‘ asidagi o‘za o hamko likning aniqligi a no ma i hujja la ga qa ’iy amal qilish iq isodiy
na ijala ni haqqoniy ko‘ sa ishga xizma qiladi.
To‘lo qobiliya siz ko xonala ning qiyma ini baholashda me’yo iy hujja la dan oydalanishning
asosiy maqsadi — ak i la , majbu iya la a moliya iy oqimla ning adola li qiyma ini
aniqlashdi . Bu ja ayon o‘z ichiga bi necha muhim amoyilla ni oladi:
1. Sha o lik a ishonchlilik amoyili. Baholo chi ashkilo la omonidan me’yo iy
hujja la ga qa ’iy amal qilinishi, hisobo la ning ochiqligi a audi nazo a ining mus ahkamligi
iq isodiy ishonchni mus ahkamlaydi.
2. Moslashu chanlik amoyili. Baholashda xalqa o s anda la (IVS, IFRS) bilan milliy
me’yo la ning uyg‘unlash i ilishi global aj iba bilan milliy iq isodiy muhi ni uyg‘unlash i adi.
3. Huquqiy ka ola amoyili. Ha bi baholash ja ayonida me’yo iy hujja ga asoslanish
sub’yek i qa o la ni kamay i adi a baholash na ijala ining sud a moliya iy o ganla
omonidan an olinishi imkonini ya a adi.
4. Sama ado lik amoyili. Me’yo iy hujja la ning o‘g‘ i qo‘llanilishi da la ak i la ini
boshqa ish, xususiylash i ish, in es i siyala ni jalb qilish a bank o likdan so‘ng
es uk u iza siya ja ayonla ini yengillash i adi.
Ilmiy ahlilla shuni ko‘ sa adiki, baholash ja ayonining mu a aqiya i aqa iq isodiy
ko‘ sa kichla bilan emas, balki ins i u sional ishonch izimi bilan ham belgilanadi. Aga
baholo chi ashkilo , moliya o ganla i a sud izimi o‘ asida axbo o almashinu i a ishonch
mexanizmla i o‘liq shakllanmasa, ha o eng mukammal me’yo iy baza ham na ija be maydi.
Shu sababli, baholo chila aoliya ini li senziyalash, ula ning malakasini doimiy oshi ib bo ish,
xalqa o audi amaliyo ini jo iy e ish za u .
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
57
Bundan ashqa i, baholashda aqa moddiy ak i la emas, balki nomoddiy ak i la (b end,
in ellek ual mulk, inno a sion salohiya , ij imoiy ishonch) ham baholo chi obyek si a ida
e’ ibo ga olinishi lozim. Bu esa ko xonaning eal iq isodiy qiyma ini o‘liq oq ochib be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonuni, 2021-yil.
2. O‘zbekis on Respublikasi “Baholash aoliya i o‘g‘ isida”gi Qonuni, 2019-yil.
3. Moliya azi ligi a DABB agen ligi “Baholash me odikasi o‘g‘ isida”gi Nizom, 2022-
yil.
4. Xodjaye , B. (2022). Ko xona moliyasini ahlil qilish naza iyasi. Toshken : Iq isodiyo .
5. IMF (2022). Co po a e Insol ency and Valua ion F amewo ks in Eme ging Ma ke s.
Washing on, D.C.
6. Wo ld Bank (2021). S eng hening he Insol ency Regimes: Lessons o De eloping
Coun ies.
7. OECD (2020). P inciples o Business Valua ion and Financial Regula ion. Pa is.
8. Raximo , N. (2020). “Ko xona qiyma ini baholashda moliya iy ahlilning o‘ ni.”
Iq isod a inno a siya, №4.
9. Mye s, S. & Majlu , N. (1984). Co po a e Financing and In es men Decisions when
Fi ms Ha e In o ma ion ha In es o s Do No Ha e. Jou nal o Financial Economics.
10. El aza o , S. (2021). “To‘lo qobiliya sizlik hola la ida ak i la ni baholash masalala i.”
Moliya iy nazo a ju nali, №2.
