ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
233
ABDULLA AVLONI’NIN PEDAGOJIK MIRASI VE ONUN ÇAĞDAŞ ÖNEMI
Te miz De le Pedagoji Ens i üsü
Pedagoji e Kapsayıcı Eği im Bölümü Öğ e meni
Holo a Mohikul Şa ka o na
Te miz De le Pedagoji Ens i üsü
Pedagoji e Sosyal Bilimle Fakül esi
Pedagoji Öğ encisi
Khudoykulo Sunna Isma illo oglu
Ano asyon
Bu makalede Abdulla A loni’nin pedagojik iki le i, eği im alanındaki hizme le i e mode n
dönemdeki önemi incelenmiş i . A loni, Tü k dünyasının önemli bi düşünü üdü . O, eği imi
oplumun ile lemesinin emeli ola ak gö müş ü . Onun iki le i bugün de öğ e menle e öğ encile
için değe lidi . Çalışmada A loni’nin eği im else esi, ahlaki değe anlayışı e çağdaş eği imdeki ye i
açıklanmış ı .
Аннотация
В данной статье рассматриваются педагогические идеи Абдуллы Авлони, его вклад в
образование и современное значение его трудов. Авлони является важным мыслителем
тюркского мира. Он считал образование основой развития общества. Его идеи остаются
ценными для учителей и студентов сегодня. В работе объясняется философия образования
Авлони, его понимание нравственных ценностей и место в современной педагогике.
Ano a ion
This a icle analyzes Abdulla A loni’s pedagogical ideas, his con ibu ion o educa ion, and he
mode n ele ance o his wo ks. A loni is an impo an hinke o he Tu kic wo ld. He conside ed
educa ion as he ounda ion o social p og ess. His ideas a e s ill aluable o eache s and s uden s
oday. The s udy explains A loni’s educa ional philosophy, mo al alues, and his ole in mode n
pedagogy.
Anah a kelimele : Abdulla A loni, pedagojik mi as, eği im, öğ e men, değe le , mode n dönem,
ahlak, bilgi.
Ключевые слова: Абдулла Авлони, педагогическое наследие, образование, учитель,
ценности, современность, мораль, знание.
Keywo ds: Abdulla A loni, pedagogical he i age, educa ion, eache , alues, mode n e a, mo ali y,
knowledge
KİRİŞ
Eği im, he oplumun gelişmesi için en önemli alandı . Tü kiye Cumhu iye i e Özbekis an
Cumhu iye i gibi ülkele de eği im, de le in emel poli ikasıdı . Bu nedenle bi çok kanun e ka a ,
eği imin kali esini yüksel mek için kabul edilmiş i . Özbekis an’da “Eği im Hakkında” “Kanun e
Ulusal Pe sonel Ye iş i me P og amı” gibi belgele , mode n eği im sis eminin yasal emelini
oluş u muş u . Tü kiye’de ise “1739 Sayılı Millî Eği im Temel Kanunu” eği imin genel esasla ını
beli lemiş i . Bu kanunla a gö e eği im, insanın ahlaki, zihinsel e iziksel yönle ini geliş i meyi
amaçla . Abdulla A loni, XX. yüzyılın başla ında yaşamış büyük bi öğ e men, yaza e düşünü dü .
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
234
O, eği imin oplumun geleceği için en güçlü a aç olduğunu söylemiş i . A loni, “Te biye bizle için
haya meselesidi ” diye ek eği imin sadece bilgi değil, aynı zamanda ahlak e icdan eği imi
olduğunu u gulamış ı . Onun bu ik i, günümüzde de eği im e o mla ının emelini oluş u u .
Özbekis an Cumhu iye i Cumhu başkanı a a ından kabul edilen “2020–2030 Yılla ına Ai Eği im
S a ejisi” belgesinde de A loni’nin iki le ine benze şekilde, genç neslin millî e ahlaki değe le e
gö e ye iş i ilmesi ge ek iği beli ilmiş i . Bilimsel ola ak bakıldığında, Abdulla A loni’nin
pedagojik mi ası mode n pedagojinin emel ilkele iyle uyumludu . Bugün UNESCO e UNICEF gibi
ulusla a ası ku uluşla , eği imin sü dü ülebili kalkınmanın anah a ı olduğunu u gulamak adı .
A loni de yüz yıl önce aynı düşünceyi sa unmuş u . Onun ese le inde bilgi, ahlak, emek, adale e
se gi gibi ka amla eği im sü ecinin me kezindedi . Çağdaş dönemde A loni’nin mi ası, yalnızca
a ihsel bi değe değildi ; aynı zamanda mode n eği im else esi için bi modeldi . Özbekis an e
Tü kiye’deki öğ e men ye iş i me p og amla ında A loni’nin gö üşle i pedagojik li e a ü de sıkça
kullanılmak adı . Özbekis an Cumhu iye i’nin “Yoshla siyosa i o‘g‘ isida” (Gençlik Poli ikası
Hakkında) Kanunu, gençle in bilim, ya a ıcılık e ahlak alanında gelişmesini des eklemek edi . Bu
da A loni’nin “ahlaklı e bilgili insan” idealiyle doğ udan ilişkilidi . Sonuç ola ak, Abdulla
A loni’nin iki le i geçmiş e kalmamış, aksine bugün de mode n eği im anlayışına yön e meye
de am e mek edi . Onun ese le i, de le poli ikala ında ye alan insani e ahlaki eği im ilkele iyle
uyum içindedi . Bu nedenle A loni’nin pedagojik mi ası, sadece Özbekis an için değil, bü ün Tü k
dünyası e çağdaş eği im bilimi için büyük bi değe di .
Abdulla A loni, Özbek halkının mode n eği im a ihinde çok önemli bi kişidi . O, 1878 yılında
Taşken ’ e doğmuş, hem öğ e men hem de yaza ola ak çalışmış ı . A loni, “Tü kis on”, “Shuh a ”,
“Ta aqqiy” gibi gaze ele de yazıla yazmış ı . Onun en önemli ese i “Tu kiy Gulis on yoxud axloq”
adlı ki ap ı . Bu ese , yalnızca edebi bi me in değil, aynı zamanda pedagojik bi el ki abıdı . Bu
ki ap a A loni, çocukla ın hem bilgi hem de ahlak yönünden gelişmesi ge ek iğini beli miş i .
A loni’ye gö e eği imin iki yönü a dı : bi i akıl eği imi, diğe i kalp eği imi. O, “Bilgi insanı
aydınla ı , ahlak insanı güzelleş i i ” diye ek, bilgi ile değe le in bi bü ün olduğunu anla mış ı . Bu
iki , bugün de Özbekis an eği im sis eminde geçe lidi . “Eği im Hakkında” Kanun’da da eği imin
hem bilimsel hem de ahlaki gelişmeyi des eklemesi ge ek iği açıkça yazılmış ı . A loni, öğ e menin
oplumdaki en önemli kişi olduğunu düşünmüş ü . O, öğ e meni “mille in uh mima ı” ola ak
anımla . Çünkü ona gö e öğ e men yalnız de s anla maz, aynı zamanda öğ encile e milli kimlik e
insanlık se gisi kazandı ı . Bu düşünce, Ulusal Pe sonel Ye iş i me P og amı belgesinde de gö ülü .
Bu belgeye gö e öğ e menle , sadece bilgi e en değil, aynı zamanda genç nesli millî e ahlaki
değe le e gö e ye iş i en kişile di . Bilimsel açıdan bakıldığında, A loni’nin pedagojik sis emi üç ana
unsu dan oluşu : bilgi, ahlak e a an se gisi. Bu üç unsu onun bü ün eği im else esinin emelidi .
O, eği imin yalnız bi ey için değil, oplumun geleceği için de ge ekli olduğunu sa unmuş u . A loni,
“Bi mille in gücü, onun çocukla ının e biyesindedi ” diye ek eği imin milli kalkınmadaki olünü
gös e miş i . A loni’nin iki le i mode n eği imde “şahsiye ga yo‘nal i ilgan a’lim” yani bi ey
me kezli eği im anlayışıyla uyumludu . Bugün Özbekis an’da e Tü kiye’de uygulanan yeni eği im
p og amla ında öğ enci me kezli yön emle kullanılmak adı . Ö neğin, Özbekis an’da
Cumhu başkanlığı Ka a namesi ile kabul edilen 2022-2026 Eği im Konsep i (Eği im Konsep i)
öğ encile in ya a ıcılığını, bağımsız düşünmesini e ahlaki gelişimini des eklemek edi . Bu
p ensiple , A loni’nin yüzyıl önce söylediği “öz ik i olan, ahlaklı, a ana aydalı insan ye iş i mek”
düşüncesine dayanı . Ay ıca A loni, kız e e kek çocukla ın eşi eği im hakkına sahip olması
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
235
ge ek iğini sa unmuş u . O, eski dönemde kadınla ın eği imden uzak kalmasını büyük bi ha a ola ak
gö müş ü . Onun bu ik i, bugün Özbekis an Anayasası e “Kadın Hakla ı Hakkında” Kanun ile
amamen des eklenmek edi . Bu yönüyle A loni, kadınla ın eği ime ka ılımını sa unan ilk
aydınla dan bi idi . Çağdaş eği im bilimi açısından değe lendi ildiğinde, A loni’nin çalışmala ı
sadece pedagojik değil, aynı zamanda sosyolojik değe e de sahip i . O, eği im ile oplumun ahlakı
a asında güçlü bi bağ ku muş u . UNESCO’nun “Educa ion o Sus ainable De elopmen ”
(Sü dü ülebili Kalkınma İçin Eği im) p og amında da aynı iki sa unulmak adı . Yani eği im,
sadece bilgi değil, aynı zamanda insanın doğaya, opluma e kendisine ka şı so umluluk duygusunu
da geliş i melidi . A loni, bunu yüz yıl önce ese le inde açıkça yazmış ı .
Bugün Özbekis an’daki Gençlik İşle i Ajansı, Özbekis an Cumhu iye i Cumhu başkanı'nın 19
Mayıs 2021 a ihli e PQ-5117 sayılı Ka a ı emelinde gençle in bilim, sana e ahlak alanında
gelişmesini des eklemek edi . Bu poli ika, doğ udan A loni’nin “ahlaklı, bilgili e a anını se en
genç” idealine uygundu . Son ola ak, A loni’nin pedagojik mi ası sadece geçmişin bi ha ı ası
değildi . Onun düşüncele i mode n öğ e men eği imi, ahlaki değe le sis emi e kül ü el kimlik
gelişimi için bilimsel bi emeldi . Bugün Özbekis an e Tü kiye’de onun adıyla okulla , semine le
e a aş ı ma me kezle i aaliye gös e mek edi . Bu da onun iki le inin yaşayan bi mi as olduğunu
gös e i . Abdulla A loni’nin pedagojik düşüncele i, mode n eği im biliminde bugün de önemlidi . O,
eği imi sadece okulda öğ enilen bilgi ola ak değil, insanın üm yaşamını kapsayan bi sü eç ola ak
gö müş ü . A loni’ye gö e insan, doğuş an iyi bi a lık ı , aka doğ u eği im olmadan bu iyilik
gelişmez. Bu iki , bugün Özbekis an’daki Ulusal Mü eda ile benze lik aşı . Bu p og am,
öğ encile in bilgisel gelişimi yanında duygusal e ahlaki gelişimini de hede le . A loni’nin eği im
else esinde en önemli ka amla dan bi i ahlak ka amıdı . O, “Ahlakı olmayan oplum yaşayamaz”
demiş i . A loni, eği im sis eminin sadece bilim değil, aynı zamanda insan se gisi, dü üs lük, sabı
e çalışkanlık gibi değe le le şekillenmesi ge ek iğini sa unmuş u . Bugün Özbekis an
Cumhu iye i’nin 6 Eylül 2021 a ihli "Mane iya e Aydınlanma Poli ikası Hakkında"
Ka a name de bu düşünceyi des eklemek edi . Bu belgeye gö e he bi eği im ku umu, öğ encile in
ma’na iy (mane i) e axloqiy (ahlaki) ye kinliğini geliş i mek için çalışmalıdı . A loni ay ıca
a anse e lik eği imin me kezine koymuş u . O, “Va anını se en insan, mille ini de se e ” diye ek
milli kimliğin ko unmasının eği im yoluyla mümkün olacağını u gulamış ı . Bugün Özbekis an
Anayasası’nda da milliy qad iya la (ulusal değe le ) eği imin emel yönle inden bi i ola ak
beli ilmiş i . A loni, bu düşüncesiyle mode n a andaşlık eği iminin öncüsü sayılabili .
Bilimsel ola ak, A loni’nin pedagojik gö üşle i üç ana başlık a oplanabili :
1. Bilgi eği imi – öğ encinin aklını e düşünme ye eneğini geliş i i .
2. Ahlak eği imi – öğ encinin kalbini, da anışını e insan se gisini şekillendi i .
3. Va an eği imi – öğ encinin milli kimliğini e opluma bağlılığını güçlendi i .
Bu üç yön, bugün UNESCO’nun “Kapsayıcı e Kali eli Eği im” hede le iyle uyumludu . A loni’nin
bu iki le i, mode n pedagojideki bü üncül eği im (holis ik yaklaşım) anlayışına çok
benzemek edi . A loni’nin ese le inde dil e kül ü de önemli ye u a . O, Tü kçe’nin ko unması e
geliş i ilmesini eği imin önemli bi gö e i ola ak gö müş ü . “Ana dili olmayan mille in uhu
eksik i ” sözle iyle dilin kimlik eki ye ini anla mış ı . Bugün Özbekis an’da De le Dili Geliş i me
P og amı bu düşüncenin mode n bi de amıdı . Bu p og am, eği im ku umla ında ana dilin
se di ilmesi e doğ u öğ e ilmesi amacıyla hazı lanmış ı . Ay ıca A loni, çocuk psikolojisini iyi
anlayan bi pedagojdu. O, çocukla ın doğasına uygun öğ e im yön emle inin kullanılmasını
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
236
sa unmuş u . “He çocuk bi dünyadı ” sözüyle he öğ encinin a klı ye eneğe sahip olduğunu
beli miş i . Bu iki , günümüzdeki kapsayıcı eği im poli ikala ıyla da ö üşmek edi . Özbekis an
Cumhu başkanı’nın 13 Ekim 2020 a ihli PQ–4857 sayılı ka a , engelli çocukla ın no mal okulla da
eği im almasını des eklemek edi . Bu ka a , A loni’nin insan me kezli eği im anlayışının mode n bi
yansımasıdı . Pedagojik yönden A loni’nin iki le i, mode n “kompe ensiyaga asoslangan a’lim”
(ye kinlik emelli eği im) modeliyle de benze lik gös e i . Günümüzde eği im sadece bilgi e mek
değil, aynı zamanda öğ encinin yaşam bece ile ini geliş i mek anlamına geli . A loni de kendi
döneminde bunu sa unmuş u : O, çocukla ın haya a hazı lanması ge ek iğini, sadece ki ap bilgisiyle
değil, ahlak, dil, sana e emekle eği ilmele i ge ek iğini söylemiş i . A loni’nin bi başka önemli
ka kısı, öğ e men ka amına ge i diği yüksek değe di . O, öğ e meni “mille in ışıl ısı” ola ak
ni elendi i . Öğ e men, sadece bilgi e en değil, aynı zamanda genç nesli a an se gisiyle büyü en
kişidi . Bu bakış, bugün Özbekis an’daki Öğ e menle Günü geleneğiyle yaşa ılmak adı . Bu özel
gün, A loni’nin öğ e menlik mesleğine e diği saygının oplumsal bi i adesidi . Çağdaş dönemde
A loni’nin pedagojik mi ası, eği im e o mla ının eo ik emelini oluş u u . Özbekis an’da yü ü lük e
olan “Yükseköğ e im Geliş i me Konsep i” belgesi, ya a ıcı, ahlaklı e millî uhlu bi eyle
ye iş i meyi hede lemek edi . Bu hede , A loni’nin “mükemmel insan” idealiyle doğ udan
bağlan ılıdı . Sonuç ola ak, Abdulla A loni’nin pedagojik sis emi sadece kendi dönemi için değil,
XXI. yüzyılın eği im sis emle i için de bilimsel e ahlaki bi ö nek i . Onun iki le i, bugünün de le
s a ejile inde, eği im p og amla ında e öğ e men ye iş i me s anda la ında yaşamak adı .
A loni’nin mi ası, Tü k dünyasının o ak mane i değe i e mode n pedagojinin sağlam bi emeli
ola ak a lığını sü dü mek edi .
SONUÇ
Abdulla A loni, Tü k e Özbek halkla ının eği im a ihinde çok önemli bi şahsiye i . O, eği imi bi
mille in geleceği ola ak gö müş ü . Onun pedagojik düşüncele i, bilgi, ahlak e a an se gisi üze ine
ku uludu . A loni, öğ e meni oplumun en saygıdeğe kişisi ola ak anımlamış, çocukla ın hem akıl
hem de kalp yönünden ye işmesini is emiş i . Bugün Özbekis an Cumhu iye i’nde uygulanan bi çok
eği im kanunu e de le ka a ı, A loni’nin iki le iyle uyumludu . “Eği im Hakkında” Kanun,
“Ulusal Pe sonel Ye iş i me P og amı”, “Gençlik Poli ikası Hakkında” yasala — hepsi A loni’nin
insani, ahlaki e millî eği im idealle ini yaşa mak adı . Bilimsel ola ak, A loni’nin pedagojik mi ası
sadece a ihî bi değe değil, aynı zamanda çağdaş eği imin eo ik emeli sayılabili . Onun “Tu kiy
Gulis on yoxud axloq” adlı ese i, bugünkü eği imcile için bi ehbe di . A loni’nin iki le i
UNESCO’nun mode n eği im hede le iyle de uyumludu : ba ış, ahlak, se gi e bilgiye dayalı oplum
inşa e mek. Sonuç ola ak, Abdulla A loni’nin pedagojik sis emi, bugünün eği im else esi için büyük
bi ö nek i . Onun düşüncele i hem öğ e menle hem de öğ encile için ilham kaynağı olmaya de am
e mek edi . Bu nedenle A loni’nin mi ası, Tü k dünyasının o ak kül ü el değe i ola ak ko unmalı,
incelenmeli e genç kuşakla a ak a ılmalıdı .
KULLANILAN KAYNAKLAR
1. A loni, A. (1913). Tü k Gülis anı eya E ik. Taşken : Ma baai İş i okiya.
2. Özbekis an Cumhu iye i Oliy Meclisi. (1997). Eği im Kanunu. Taşken .
3. Özbekis an Cumhu iye i Bakanla Ku ulu. (1997). Ulusal Pe sonel Eği imi P og amı.
Taşken .
4. Özbekis an Cumhu iye i Cumhu başkanı Ka a namesi. (2021). Mane iya e Aydınlanma
Poli ikasının Geliş i ilmesi Hakkında. Taşken .
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
237
5. Özbekis an Cumhu iye i Cumhu başkanı Ka a namesi. (2022). 2026'ya Kada Eği im
Sis eminin Geliş i ilmesi Konsep i. Taşken .
6. UNESCO. (2015). Sü dü ülebili Kalkınma Hede le i için Eği im: Öğ enme Hede le i. Pa is.
7. Rasulo , A. (2019). Abdulla A loni'nin Mi ası e Mode n Eği im Sis emi. Taşken : Fan
Yayıne i.
8. Ka imo a, M. (2020). Özbek pedagojik düşüncesinin gelişimi. Taşken : Taşken De le
Pedagoji Üni e si esi Yayıne i.
