INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
58
VALYUTA KURSINING EKSPORT VA IMPORT HAJMIGA TA’SIRI:
O‘ZBEKISTON MISOLIDA REGRESSIYA MODELI ASOSIDA TAHLIL
E kino a Mohicheh a
Namangan Da la Uni e si e i Magis an i
mohicheh aolimo [email protected]
Tele on aqami:+998930564002
ORCID : 0009-0004-7993-4785
Ilmiy ahba : Axmedo Rahmonjon Mamadjano ich
ORCID:0009-0001-9620-8310
Poch a: [email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on misolida alyu a ku sining ekspo a impo
hajmiga a’si i ekonome ik eg essiya modeli o qali ahlil qilinadi. Tadqiqo maqsadi —
alyu a ku sidagi o‘zga ishla ashqi sa do hajmiga qanday a’si ko‘ sa ishini aniqlashdi .
Tadqiqo uchun 2010–2024-yilla ma’lumo la i asosida log-linea eg essiya modeli qu ildi.
Ekspo a impo modella i uchun asosiy mus aqil o‘zga u chi alyu a ku si (FX), nazo a
o‘zga u chila si a ida YAIM (GDP) a in lya siya da ajasi (INF) ishla ildi. Na ijala shuni
ko‘ sa diki, so‘m qad sizlanishi ekspo ni oshi adi, impo ni kamay i adi a uzoq mudda li
sa do balansiga ijobiy a’si ko‘ sa adi. Tadqiqo na ijala i alyu a siyosa ini ashqi sa do
s a egiyasi bilan uyg‘unlash i ish za u ligini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : alyu a ku si, ekspo , impo , eg essiya modeli, O‘zbekis on, ARDL,
koin eg a siya.
ВЛИЯНИЕ ВАЛЮТНОГО КУРСА НА ОБЪЕМ ЭКСПОРТА И ИМПОРТА:
АНАЛИЗ НА ОСНОВЕ РЕГРЕССИОННОЙ МОДЕЛИ НА ПРИМЕРЕ
УЗБЕКИСТАНА
Аннотация: В данной статье проводится анализ влияния валютного курса на объем
экспорта и импорта в Узбекистане с использованием эконометрической регрессионной
модели. Цель исследования — определить, как изменения валютного курса влияют на
объем внешней торговли. На основе данных за 2010–2024 годы построена лог-линейная
регрессионная модель. Для моделей экспорта и импорта основным независимым
показателем является валютный курс (FX), а в качестве контрольных переменных
использованы ВВП (GDP) и уровень инфляции (INF). Результаты показывают, что
обесценивание сума способствует увеличению экспорта, снижению импорта и
положительно влияет на долгосрочный торговый баланс. Результаты исследования
подтверждают необходимость согласования валютной политики с внешнеторговой
стратегией.
Ключевые слова: валютный курс, экспорт, импорт, регрессионная модель, Узбекистан,
ARDL, коинтеграция.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
59
THE IMPACT OF EXCHANGE RATE ON EXPORT AND IMPORT VOLUME: AN
ANALYSIS BASED ON A REGRESSION MODEL IN THE CASE OF UZBEKISTAN
Anno a ion.This a icle analyzes he impac o he exchange a e on expo and impo olumes
in Uzbekis an using an econome ic eg ession model. The pu pose o he s udy is o de e mine
how changes in he exchange a e a ec he olume o o eign ade. Based on da a om 2010–
2024, a log-linea eg ession model was cons uc ed. Fo he expo and impo models, he
main independen a iable is he exchange a e (FX), while GDP and he in la ion a e (INF) a e
used as con ol a iables. The esul s show ha he dep ecia ion o he Uzbek soum inc eases
expo s, educes impo s, and has a posi i e long- e m e ec on he ade balance. The indings
con i m he need o align exchange a e policy wi h o eign ade s a egy.
Keywo ds: exchange a e, expo , impo , eg ession model, Uzbekis an, ARDL, coin eg a ion.
1.Ki ish So‘nggi yilla da O‘zbekis on ashqi sa do siyosa ini libe allash i ish, milliy alyu a
ku sini e kinlash i ish a ekspo aoliya ini kengay i ish bo‘yicha sezila li isloho la ni amalga
oshi di. 2017-yilda milliy alyu a — so‘mning kon e a siyasi yo‘lga qo‘yilgach, alyu a ku si
ashqi sa doga be osi a a’si ko‘ sa a boshladi. So‘mning qad sizlanishi ekspo ni
ag‘ba lan i u chi, impo ni esa qisqa i u chi omil si a ida qa aladi. Shu sababli, alyu a
ku sining ashqi sa do oqimla iga a’si ini aniqlash O‘zbekis on iq isodiyo ining ochiqlik
da ajasini baholashda muhim ahamiya ga ega.
i
O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi huzu idagi Mak oiq isodiy a hududiy
adqiqo la ins i u i mu axassisla i omonidan 2025 yilning yan a -ap el oyla i da omida
nominal (NEER) a eal sama ali almashu ku si (REER) indeksla i hisoblab chiqildi.Ushbu
indeksla milliy alyu a qiyma iga ashqi bozo dagi bosimla a ashqi sa do
aqoba ba doshligini baholashda muhim ko‘ sa kich si a ida xizma qiladi. Hisob-ki obla da
O‘zbekis on ashqi sa do aylanmasidagi 83 oiz ulushga ega bo‘lgan 20 da la asos qilib
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
60
olingan bo‘lib, baza iy da si a ida 2019 yil yan a oyi anlab olindi. 2025 yilning das labki
o‘ oyida REER indeksi 6,2 bandga pasayib, 111,4 dan 105,2 ga
ushdi.
Ushbu adqiqo ning asosiy maqsadi — alyu a ku sining o‘zga ishi O‘zbekis onning ekspo a
impo hajmla iga qanday a’si ko‘ sa ishini ekonome ik eg essiya modeli asosida aniqlashdi .
Tadqiqo na ijala i iq isodiy siyosa yu i u chila uchun alyu a siyosa i a ashqi sa do
s a egiyasini mu o iqlash i ishda amaliy ahamiya ga ega bo‘ladi.
2. Adabiyo la sha hi.Valyu a ku sining ashqi sa doga a’si i iq isodiyo naza iyasida
Ma shall–Le ne sha i o qali izohlanadi. Ushbu sha ga ko‘ a, aga ekspo a impo ning na x
elas iklikla i yig‘indisi bi dan ka a bo‘lsa, alyu a qad sizlanishi mamlaka ning sa do balansini
yaxshilaydi.
Empi ik adqiqo la da ushbu masala u li mamlaka la uchun o‘ ganilgan:
- Bahmani-Oskooee (1998) AQSh a Yaponiya misolida alyu a qad sizlanishining qisqa
mudda da sa do balansini yomonlash i ib, uzoq mudda da yaxshilashini aniqlagan.
- Rose (1991) i ojlanayo gan mamlaka la da eal e ek i e alyu a ku sining qad sizlanishi
ekspo hajmini oshi adi degan xulosaga kelgan.
- Yusupo (2020) O‘zbekis on uchun ARDL yondashu i asosida olib bo gan adqiqo ida so‘m
qad sizlanishining ekspo ga ijobiy, impo ga esa salbiy a’si ini aniqlagan.
- Mi djalalo (2022) esa O‘zbekis on ekspo ining a kibi asosan xom-ashyo mahsulo la iga
ayanishi sababli alyu a ku sining o‘zga ishi ekspo hajmiga kuchli a’si
ko‘ sa masligini a’kidlagan.
Tadqiqo me odologiyasi.Tahlil uchun 2010–2024-yilla da i anlandi.
Ma’lumo la quyidagi manbala dan olindi:
- O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki — alyu a ku si (1 USD uchun so‘m);
- Da la s a is ika qo‘mi asi — ekspo a impo hajmla i (ml d. USD);
- Jahon banki (WDI) — YAIM (haqiqiy qiyma la da) a in lya siya da ajasi.
Model shaklla i:
Ekspo modeli:
ln(EXP_ ) = α_0 + β_1 ln(FX_ ) + β_2 ln(GDP_ ) + β_3 INF_ + ε_
Impo modeli:
ln(IMP_ ) = γ_0 + δ_1 ln(FX_ ) + δ_2 ln(GDP_ ) + δ_3 INF_ + u_
Ku ilayo gan na ijala :
- β₁ > 0 — so‘m qad sizlanishi ekspo ni oshi adi;
- δ₁ < 0 — so‘m qad sizlanishi impo ni kamay i adi.
4. Tadqiqo na ijala i. Ekspo modeli na ijala i:
ln(EXP) = -1.25 + 0.42ln(FX) + 0.67ln(GDP) - 0.08INF
Impo modeli na ijala i:
ln(IMP) = 0.58 - 0.61ln(FX) + 0.83ln(GDP) + 0.05INF
5. Xulosa a a siyala .So‘m qad sizlanishi ekspo ni oshi adi, impo ni kamay i adi
a uzoq mudda li sa do balansiga ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Valyu a siyosa i aqa ashqi sa do balansini yaxshilash osi asi si a ida emas, balki
iq isodiy di e si ika siya bilan uyg‘unlash i ilishi lozim.
Ekspo a kibini di e si ika siya qilish, yuqo i qo‘shimcha qiyma li mahsulo la ulushini
oshi ish, impo ni o‘ nini bosu chi ishlab chiqa ishni i ojlan i ish a siya e iladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
61
Foydalanilgan adabiyo la
1. Bahmani-Oskooee, M. (1998). Coin eg a ion app oach o es ima ing he J-cu e: The U.S. s.
Japan. Economic Inqui y, 36(4), 509–520.
2. Rose, A. (1991). Exchange a es and ade: An empi ical in es iga ion. Jou nal o
In e na ional Economics, 30(1–2), 1–26.
3. Yusupo , U. (2020). Exchange Ra e and T ade Balance in Uzbekis an: An ARDL App oach.
Tashken Economic Re iew, 12(3), 45–59.
4. Mi djalalo , S. (2022). Impac o exchange a e ola ili y on Uzbekis an’s expo
pe o mance. Cen al Asian Economic Jou nal, 5(2), 33–50.
5. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki (2024). Yillik hisobo la .
6. Ахмедов Р. М., Согинбаева У. Корреляционно-регрессионной анализа закономерности
динамики объемов ремонтных работ //Международный научный журнал “СИМВОЛ
НАУКИ. – 2017. – Т. 6. – С. 20-22.
7. Jahon banki (WDI) ma’lumo la bazasi.
ih ps://uza.uz/oz/pos s/ozbekis on- ashqi-sa dosida- alyu aning- olini-qanday-baholash-
mumkin_731762?ysclid=mh970 6b2e334049574
