ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
32
PALERMO KONVENSIYASI DOIRASIDA KORRUPSIYAGA QARSHI
XALQARO-HUQUQIY MEXANIZMLAR
Shoyimo Bekzod Shuh a o‘g‘li
Toshken Da la Yu idik Uni e si e i
1-ku s magis a u a alabasi
Ki ish. Bugungi globallashu sha oi ida ko upsiya na aqa alohida da la la ning
ichki muammosi, balki xalqa o miqyosdagi xa omiliga aylanib bo moqda. Ko upsion
izimla ko‘pincha ansmilliy uyushgan jinoya chilik a moqla i bilan chamba chas bog‘liq
bo‘lib, ula ning aoliya i da la chega ala idan ashqa iga chiqadi a iq isodiy hamda siyosiy
ba qa o likka ahdid soladi. Shu bois Bi lashgan Milla la Tashkilo i 2000-yil 15-noyab da
I aliyaning Pale mo shah ida “T ansmilliy uyushgan jinoya chilikka qa shi kon ensiya”ni
qabul qildi.1Ushbu hujja ko upsiya, jinoiy da omadla ni legallash i ish, uyushgan jinoiy
gu uh ashkil e ish a sud- e go aoliya iga noqonuniy a alashu kabi xa li jinoya
u la iga qa shi xalqa o hamko likni mus ahkamlashni maqsad qilgan.
Pale mo kon ensiyasi da la la ga ko upsiyaga qa shi ku ashda yagona yondashu ,
o‘za o huquqiy yo dam, jinoya chila ni eks adi siya qilish a noqonuniy yo‘l bilan olingan
ak i la ni musoda a e ish kabi mexanizmla ni akli e adi. Bu hujja , aslida, ko upsiya
jinoya ining ansmilliy us olgan hola la ida xalqa o adola amoyilla ini a’minlash uchun
ya a ilgan eng muhim no ma i asosla dan bi idi .
O‘zbekis on Respublikasi mazku kon ensiyaga 2004-yil 8-yan a da qo‘shilib,
ansmilliy jinoya chilikka a ko upsion xa la ga qa shi ku ashish bo asida xalqa o
majbu iya la ni o‘z zimmasiga oldi. Shu a iqa mamlaka ko upsiyaga qa shi ku ash
sohasida xalqa o huquqning asosiy amoyilla ini milliy qonunchilikka bosqichma-bosqich
implemen a siya qilish ja ayonini boshladi. Jumladan, 2017-yilda qabul qilingan
“Ko upsiyaga qa shi ku ash o‘g‘ isidagi” qonun, 2014-yilda qabul qilingan “Man aa la
o‘qnashu i o‘g‘ isidagi” qonunla shuningdek, 2025-yilda qabul qilingan 71-sonli
“Ko upsiyaga qa shi ku ashish izimini yanada akomillash i ish boʻyicha belgilangan
us u o azi ala ij osini sama ali ashkil e ishga doi cho a- adbi la oʻgʻ isida” P eziden
a moni, shuningdek 402-sonli Vazi la Mahkamasi qa o i shula jumlasidandi .
Mazku ezisning maqsadi — Pale mo kon ensiyasi doi asida ko upsiyaga qa shi
ishlab chiqilgan xalqa o-huquqiy mexanizmla ni ahlil qilishdan ibo a .
Pale mo kon ensiyasining ya a ilishi xalqa o hamjamiya omonidan oldindan
ejalash i ilgan yoki muqa a ja ayon emas edi. T ansmilliy uyushgan jinoya chilik masalasi
xalqa o da ajada ilk ma o aba 1975-yilda muhokama qilina boshlagan, bi oq u pay da bu
masala huquqiy jiha dan ye a li e’ ibo qozonmagan edi. Faqa gina 1990-yilla ning
o‘ ala iga kelib, uyushgan jinoya chilik milliy xa sizlik a su e eni e ga jiddiy ahdid
solayo ganini anglab ye gan da la la bu sohada umumiy xalqa o mexanizm za u ligini an
oldila .21994-yilda Neapolda o‘ kazilgan T ansmilliy uyushgan jinoya chilikka qa shi Jahon
azi la kon e ensiyasida ham da la la yangi xalqa o kon ensiya za u ligida kelisholmagan
edi. Bu da da asosan I aliya a AQSh ashabbus ko‘ sa ib, mazku kon ensiya g‘oyasini
1h ps://www.unodc.o g/unodc/en/o ganized-c ime/in o/UNTOC.h ml
2h ps://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-
e1121?p=emailAOZIQaYYc EaU&d=/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e1121
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
33
aol ilga i su gan. I aliya uyushgan jinoya chilikka qa shi ku ashdagi uzoq a ixiy aj ibasiga
ayangan holda BMT da ajasida huquqiy mexanizm ya a ish g‘oyasini ilga i su di, AQSh esa
ja ayonni siyosiy jiha dan qo‘llab-qu a lab, muzoka ala ning yo‘nalishini o‘z man aa la iga
moslash i ishga ha aka qildi.3
Shunga qa amay, kon ensiya loyihasini BMT Bosh Assambleyasiga aqdim e gan
da la Polsha hukuma i bo‘ldi. 1998-yilda Bosh Assambleya maxsus qo‘mi a uzib, yangi
BMT kon ensiyasi loyihasini ishlab chiqishni boshladi. Muzoka ala ikki yil da om e di a
bu ja ayonga i aliyalik diploma Luiji Lau iola aislik qildi. Tu li huquq izimla iga — ya’ni
kon inen al ( omano-ge man) a umumiy huquq (anglo-sakson) izimla iga xos a o u la ,
jinoya u la i a e minologiya bo‘yicha kelishmo chilikla ga qa amay, 2000-yilda 15-
noyab da I aliyaning Pale mo shah ida T ansmilliy uyushgan jinoya chilikka qa shi ku ash
bo‘yicha BMT kon ensiyasi qabul qilindi.
Bu hujja BMT doi asida jinoya chilikka qa shi ku ash sohasida bi inchi yu idik
majbu iy kuchga ega xalqa o sha noma bo‘ldi. Ungacha ma jud bo‘lgan BMT hujja la i
asosan “so law” – ya’ni a siya iy model qonunla , qo‘llanmala a dekla a siyala shaklida
edi.4Pale mo kon ensiyasi esa da la la o‘ asidagi huquqiy hamko likni eal mexanizmla ga
asoslab be di: dalilla ni almashish, jinoya chila ni eks adi siya qilish, bi galikda e go
o‘ kazish, hamda qonunla ni uyg‘unlash i ish imkonini ya a di.
Kon ensiyaning asosiy ahamiya i shundaki, u uyushgan jinoya chilik a ko upsiya
o‘ asidagi uz iy aloqani huquqiy da ajada e’ i o e di. Aynan shu sababli, Pale mo
kon ensiyasi ko upsiyani ham ansmilliy xa si a ida ko‘ ib, unga qa shi xalqa o
mexanizmla ni shakllan i ish uchun huquqiy poyde o ya a di. U quyidagi yo‘nalishla da
da la la ga aniq majbu iya la yuklaydi:
Pale mo kon ensiyasi ansmilliy jinoya la ga qa shi ku ashda yagona xalqa o-
huquqiy maydonni shakllan i di. Uning asosiy a zalligi shundaki, u “uyushgan jinoya chilik
gu uhi” a “ ansmilliy jinoya ” kabi ushunchala ni aniq huquqiy ka ego iya si a ida belgilab
be di. Bu, a alo, ko upsiya a moliya iy i ibga lik kabi ko‘p holla da xalqa o elemen ga
ega bo‘lgan jinoya la ni baholashda muhimdi . Kon ensiya ko upsiyani ansmilliy
xa ak e dagi jinoya ekanligini, unga qa shi ku ashishda kon ensiyaga qo‘shilgan
mamlaka la ning majbu iya la ini a ko upsiyaga qa shi ku ashishning keng qam o li
cho ala i o‘z aksini opgan.5Bu xalqa o majbu iya , ko upsiya bilan bog‘liq ha aka la ni
aqa ma’mu iy huquqbuza lik si a ida emas, balki og‘i ij imoiy xa li jinoya si a ida
baholashni angla adi. O‘zbekis on bu bo ada allaqachon jinoya a kibla ini belgilab olgan
bo‘lsa-da, Pale mo kon ensiyasi bu ja ayonni xalqa o hamko lik doi asida mus ahkamlashni
naza da u adi. Ya’ni, aga po a yoki jinoya elemen la i xo ijiy amaldo la , kompaniyala
yoki xalqa o ashkilo la bilan bog‘liq bo‘lsa, u holda ula ning ham ish i oki ansmilliy
jinoya a kibiga ki adi. Shu yo‘sinda, ko upsiya endi ichki ma’mu iy buzilish emas, balki
xalqa o xa sizlikka ahdid deb qa aladi.
Kon ensiya ko upsiyadan olingan da omadla ni musoda a qilish, qay a ish a qay a
aqsimlash izimini jo iy e adi. Jinoya yo‘li bilan opilgan ak i la ni aniqlash a ula ni
qonuniy muomaladan chiqa ish ko upsiyani iq isodiy jiha dan oydasiz holga kel i adi. Shu
o‘ inda, ay im da la la aj ibasi, xususan, Xi oy a Janubi-Sha qiy Osiyoda uch ayo gan
hola la , xalqa o mexanizmla ning naqada muhimligini ko‘ sa adi. Masalan, 2010-yilla da
Wing Lo (Xi oy jinoya shunosi, Ci y Uni e si y o Hong Kong p o esso i) a Lewis (xalqa o
3Ian Tennan . Ful illing he p omise o Pale mo? A poli ical his o y o he un con en ion agains ansna ional
o ganized c ime(a icle). Jou nal o Illici Economies and De elopmen (JIED). 2021. 53-71
4Felsen, D and Kalai zidis, A. A His o ical O e iew o T ansna ional C ime, In: Reichel, P and Albanese, J
(eds.), Handbook o T ansna ional C ime and Jus ice. SAGE Publica ions. 2005.
5Niyozo a S.S. Ko upsiyaga qa shi ku ashishda komplayens nazo a izimi [Ma n]:o'qu qo'llanma. T.:TDYU
nash iyo i, 2025. – 71 b
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
34
xa sizlik bo‘yicha adqiqo chi) o‘z chiqishla ida shunday ik la ni bildi gan — ya’ni
Xi oydagi ba’zi min aqala da uyushgan jinoya a moqla i poli siya a mahalliy hokimiya
bilan “no asmiy himoya” yoki “p o ec ion acke ” asosida aloqado bo‘lib qolgan. Bu
hodisani ula “himoya soyaboni” deb a ashgan.6Xalqa o ekspe la qayd e ganidek, bu hola
na aqa ichki boshqa u dagi zai lik, balki ansmilliy moliya iy oqimla us idan ye a li
nazo a ning yo‘qligidan ham dalola be adi. Shunday sha oi da Pale mo kon ensiyasi
doi asida shakllangan ak i la ni musoda a qilish, noqonuniy boylikla ni qay a ish a xalqa o
sud-huquqiy hamko lik izimi ko upsiya a moqla ining moliya iy manbala ini kesishning
eng sama ali yo‘lidi .
Kon ensiyaning 16-moddasi, ya’ni “eks adi siya” no mala i ko upsiyaga qa shi
ku ashda hal qilu chi ahamiya ga ega. Mazku modda shuni naza da u adiki, aga bi da la
hududida jinoya sodi e gan shaxs boshqa da la ga qochib o‘ sa, uni jinoya sodi e ilgan
da la ga opshi ish xalqa o majbu iya hisoblanadi. Bu qoidaning mohiya i — ko upsion
amaldo la ning jazosiz qolishiga yo‘l qo‘ymaslikdi . Chunki ko upsion shaxsla ko‘pincha
o‘z mamlaka la idagi ja obga likdan qochish uchun xo ijda boshpana izlaydi. Aga da la la
o‘ asida eks adi siya sha nomasi ma jud bo‘lmasa, Kon ensiyaning o‘zi shu ja ayon uchun
huquqiy asos si a ida ishla ilishi mumkin. Bu juda muhim amoyil, chunki ko upsion
jinoya la ko‘p holla da da la la o‘ asida maxsus sha noma ma jud bo‘lmagan hola da yuz
be adi.
Xulosa.
Pale mo kon ensiyasi zamona iy xalqa o huquqning ko upsiyaga, jinoya chilik
a moqla iga a ula ning moliya iy asosla iga qa shi ku ashishdagi eng muhim uni e sal
hujja la idan bi i si a ida alohida o‘ in u adi. Ushbu kon ensiya ko upsiyani alohida jinoya
si a ida emas, balki ansmilliy uyushgan jinoya chilikning aj almas a kibiy qismi si a ida
ko‘ adi. Shu yondashu o qali u ko upsiya muammosini keng oq izimda — jinoya ni
moliyalash i ish, pul yu ish, noqonuniy boylik o i ish a man aa la o‘qnashu ini oldini
olish mexanizmla i bilan bi galikda hal e ishga yo‘nal i ilgan.
Kon ensiya na aqa da la la ni umumiy majbu iya la bilan bog‘laydi, balki ula ga
o‘z milliy qonunchilikla ini xalqa o s anda la ga yaqinlash i ish, ko upsiyaga qa shi
o ganla o‘ asida axbo o almashish, eks adi siya a moliya iy az edka izimini
akomillash i ish majbu iya ini yuklaydi. Shu o qali hujja ko upsiyaga qa shi ku ashda
xalqa o hamko likning ins i u sional asosini ya a gan.
O‘zbekis on Respublikasining 2004-yil 8-yan a da mazku kon ensiyaga qo‘shilgani
mamlaka ning ko upsiyaga qa shi siyosa ini xalqa o majbu iya la bilan uyg‘unlash i ish
yo‘lidagi muhim bosqich bo‘ldi. Bu bilan da la o‘zining huquqiy izimini global xa sizlik
amoyilla iga, ayniqsa, sha o lik, hisobdo lik a xalqa o hamko lik amoyilla iga
moslash i ish yo‘lida qa ’iy in ilayo ganini ko‘ sa di.
Shunday qilib, Pale mo kon ensiyasi ko upsiyaga qa shi ku ashning xalqa o-huquqiy
me’yo la ini izimlash i ib, da la la o‘ asida o‘za o ishonch, huquqiy hamko lik a
ins i u sional ba qa o likni mus ahkamlashga xizma qiladi. U na aqa jinoya chilikka qa shi
hujja , balki huquq us u o ligini global miqyosda qa o op i ishga qa a ilgan umumiy
s a egik konsepsiyadi . O‘zbekis on uchun esa u ko upsiyani ildizidan ba a a e ishga
qa a ilgan huquqiy mode niza siya ja ayonining aj almas yo‘nalishidi .
6And é S anding. T ansna ional O ganized C ime and he Pale mo Con en ion: A Reali y Check. New Yo k:
In e na ional Peace Ins i u e, Decembe 2010.
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
35
Foydalanilgan adabiyo la o‘yha i:
1. Uni ed Na ions O ice on D ugs and C ime (UNODC). Uni ed Na ions Con en ion
agains T ansna ional O ganized C ime (UNTOC): In oduc ion. [Elek on manba] –
URL: h ps://www.unodc.o g/unodc/en/o ganized-c ime/in o/UNTOC.h ml
2. Ox o d Public In e na ional Law (OPIL). Uni ed Na ions Con en ion agains
T ansna ional O ganized C ime (2000). [Elek on manba] – URL:
h ps://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-
e1121
3. Tennan , Ian. Ful illing he P omise o Pale mo? A Poli ical His o y o he UN
Con en ion agains T ansna ional O ganized C ime. Jou nal o Illici Economies and
De elopmen (JIED), 2021, pp. 53–71.
4. Felsen, D. & Kalai zidis, A. A His o ical O e iew o T ansna ional C ime. In: Reichel,
P. & Albanese, J. (eds.), Handbook o T ansna ional C ime and Jus ice. SAGE
Publica ions, 2005.
5. S anding, And é. T ansna ional O ganized C ime and he Pale mo Con en ion: A
Reali y Check. New Yo k: In e na ional Peace Ins i u e, Decembe 2010.
6. Niyozo a S.S. Ko upsiyaga qa shi ku ashishda komplayens nazo a izimi. O‘qu
qo‘llanma. – Toshken : TDYU nash iyo i, 2025. – 208 b.
7. O‘zbekis on Respublikasi “Ko upsiyaga qa shi ku ash o‘g‘ isida”gi Qonuni.
O‘zbekis on Respublikasi Qonun hujja la i ma’lumo la i milliy bazasi, 2017-yil 1-iyul, №
1.
8. O‘zbekis on Respublikasi “Man aa la o‘qnashu i o‘g‘ isida”gi Qonuni.
O‘zbekis on Respublikasi Qonun hujja la i ma’lumo la i milliy bazasi, 2024-yil 5-iyun,
№ 03/24/931/0402.
