ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
44
HOKIMIYATLAR BO‘LINISH PRINSIPI
Po‘la o Saidakba xon Siddiq o‘g‘li
Toshken da la yu idik uni e si e i, 1-bosqich magis an i
e-poch a: [email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada biz hokimiya la bo‘linish p insipining mazmun mohiya iga,
uning bugungi jamiya i ojidagi ad ijiy o‘ nini a hozi gi da la boshqa u s uk u asining
baza iy asosla iga a’si ini o‘ ganamiz.
Kali so‘zla : Hokimiya la bo‘linish p insipi, sud hokimiya i, qonunchilik pala asi, ij o
hokimiya i, iyib u ish.
Ki ish. Hokimiya la bo‘linish p insipining mazmun a mohiya ini yo i ishda biz ko‘p oq
shaxsiy qa ashla izmiz o qali yondashishga qa o qildik. Ba chamizga ma’lumki, ko‘pchilik
kash iyo la das lab naza iy jiha dan ya a iladi, so‘ng a esa bu naza iya amaliyo ga jo iy
e iladi. Xuddi shunga o‘xshab hokimiya la bo‘linishi isloho i yaqin a ixda amalga oshi ilgan
bo‘lsa ham bu o‘g‘ isidagi naza iyala ancha ilga i paydo bo‘lgan. Da la o ganla i
aoliya ining ( akola la ining) chega alanishi g‘oyasi eng umumiy ko‘ inishda an ik da
donishmandla i – Pla on, A is o el, Polibiy, Liku g a boshqala omonidan i oda e ilgan.
Lekin biz bu ik la hozi gi hokimiya la bo‘linish o‘g‘ isidagi ik la bilan bi xil desak xa o
bo‘ladi. Das lab hokimiya ning uchga bo‘linishi AQSH kons i u siyasida i oda e ilgan. Unga
ko‘ a hokimiya Qonun chiqa u chi, Ij o e u chi a Sud hokimiya idan ibo a bo‘ladi. Bu
hokimiya la bi bi ini nazo a qiladi a o‘ldi adi.
Asosiy qism. Bizningcha hokimiya o ganla ining bo‘linishini og‘ idan og‘ i AQSHga
bog‘lash xa o bo‘ladi. Biz a ix ilmini o‘ ganish chog‘ida bu amaliyo qadimgi A ina shaha -
da la ida a Rim da la ida amalga oshi ilganini ko‘ ishimiz mumkin. Ta ix ki obla da
yoziladiki qadimgi Rim da la ida Ikki konsul bi yil mudda ga saylangan. Konsulla ning
azi asi Ij oiya hokimiya ini amalga oshi ish bo‘lgan. Xalq Majlisi a Uch yuz na a sena
esa qonunla qabul qilgan. Shuningdek Xalq T ibuni la ozimi jo iy e ilganki bu la ozim
egasi Xalq man aa la ini himoya qilgan a Sena ning ham Konsulla ning ham qa o la ini
beko qilish akola iga ega bo‘lgan. Bunda shu ja ayonni ko‘ ishimiz mumkinki, ij oiya
hokimiya i (konsulla ) Qonun chiqa u chi hokimiya ( Xalq majlisi a Sena ) oldida
ja obga bo‘lgan. Bu ayni hozi gi hokimiya la ning bi bi ning oldida ja obga ligini
i odalo chi ja ayondi . Hokimiya akola la ini aqsimlash naza iyasi ansuz mu a akki i
SH.L. Mon eyskyning “Qonunla uhi” haqidagi asa ida bayon e ilgan. Uning ik icha,
adola li qu ilgan da la da hokimiya yagona emas, balki aksincha bi -bi iga obe bo‘lmagan
uch a hokimiya qonun chiqa u chi, ij o e u chi, sud hokimiya la dan ibo a bo‘lishi ke ak.
Ula ning ha qanday ko‘ inishida bi on bi o gan yoki shaxs qo‘lida mujassamlanishi
umumiy man aa la ga pu u ye kazadi, suis e’mollikla ga olib keladi a shaxsning siyosiy
e kinligi bilan aslo kelishmaydi.
Huquqshunos Saydullye ning ik icha: “Uch hokimiya dan ha bi i Qonun
chiqa u chi, Sud, Ij o hokimiya o‘z azi ala iga ega bo‘lib ula o‘za o bi -bi ini nazo a
qiladi. Hokimiya akola la i aqsimlanish p insipi da la a huquq naza iyasining asosiy
ka ego iyala idan bi i bo‘lib, unga ko‘ a yagona da la hokimiya i mus aqil a bi -bi iga
bo‘ysinmaydigan qonun chiqa u chi, ij o e u chi a sud hokimiya iga bo‘linadi (Ula bilan
bi qa o da bazan asis e u chi, saylo chi a nazo a hokimiya i ham aj a iladi ). Ushbu
pinsipning azi asi da la hokimiya i o‘laligicha bi shaxs yoki o gan qo‘lida jamlanishiga
yo‘l qo‘ymaslikdan ibo a . Ze o hokimiya ning o‘la bi shaxs yoki o gan qo‘lida jamlanishi
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
45
demok a iya a inson huquq hamda e kinlikla iga be osi a xa ug‘di adi, a o i a uzum
o‘ na ilishiga olib keladi.”
Biz ushbu kazusni yozishda jahon da la la i aj ibasini ham o‘ ganishga ha aka qildik.
Hokimiya ning bo‘linish p insipiga dunyoning deya li ba cha da la la ida amal qilina ekan.
Ba’zi da la la , xususan Saudiya A abis oni a Va ikan bundan mus asno. Tog‘ i,
Saudla ning da la ida Sena ga o‘xshash ashkilo bo , lekin u ashkilo ning ba cha a’zola i
da la ahba i omonidan ayinlanganligi sababli bu ashkilo ni qonun chiqa u chi ashkilo
deb a ashimiz no o‘g‘ i bo‘ladi. Va ikan da la i esa hududiy a aholi soniga ko‘ a o‘ a
kichikligi, uqo ola ining esa aqa gina uhoniyla (Ula ning ya mi Ka dinalla ) ashkil
e ganligi sababli qonun chiqa u chi, sud a ij o e u chi kabi hokimiya ni bo‘lish du us ish
emas deb hisoblanadi. Hokimiya ning bo‘linish p insipiga bizning yu imiz O‘zbekis onda
ham amal qilinadi.
O‘zbekis on espublikasi Kons i u siyasining 11-moddasida: “O‘zbekis on
espublikasi da la hokimiya ining izimi – hokimiya ning qonun chiqa u chi, ij o e u chi a
sud hokimiya iga bo‘lininsh p insipiga asoslanadi.” Shuningdek, Kons i u siyamizning 18-
bobi o‘laligicha qonun chiqa u chi o gan hisoblanmish Oliy Majlisga, 20-bobi esa ij o
e u chi o gan bo‘lmish Vazi la Mahkamasiga, 23-bobi esa Sud izimiga bag‘ishlangan. Biz
hokimiya la bo‘linishi p insipini asl mohiya ini yo i ish uchun ha bi o ganning aoliya iga
og‘ i baho be a olishimiz lozim.
Nima uchun insoniya uzoq a aqqiyo da omida aynan da la hokimiya ini 3 o gan
o‘ asida aqsimlashni muqobil yo‘l deb opdi. Qonun chiqa u chi o gan aoliya iga o‘x alib
o‘ sak. Ta ix ki obla ni o‘qish chog‘ida shunga duch keldikki, da la chilik a ixining ha bi
bosqichida qonun chiqa u chi o ganga (alba a hozi gi ko‘ inishdan a q qiladigan) o‘xshash
ashkilo bo‘lgan. Bu o ganla “maslaha kengashi” a shunga o‘xshash nomla bilan a algan.
Ammo nisba an mus aqil pa lamen Angliyada 1265- yilda ujudga kelgan.
Demok a ik jamiya la da Qonun chiqa u chi o ganning ahamiya li jiha i
shundaki bu o gan xalq omonidan saylanadi, a da la ning boshqa u sis emasida xalqning
bil osi a ish i okini aminlaydi. Xalq da la boshqa u idagi o‘z a’si ining ka a qismini
aynan qonun chiqa u chi o gan o qali amalga oshi adi. Ya’ni sodda ilda ushun i adigan
bo‘lsak Xalq o‘z akilla iga o oz be ib da la ning epa qismiga o‘z odamla ini yubo adi a
bu o ganning azi asi xalqning hohishini oliy hokimiya da i oda e adi. Xalq bu o ganga
o ozni o‘zi be osi a be ishi bu o gan aynan xalqning i odasi bilan qu a langanligini bildi ib
u adi. Ushbu o‘ inda Kons i u siyamizning haqiqiy ja ha i bo‘lmish 7- moddaning 1-
qismidagi “Xalq da la hokimiya inng bi dan – bi manbaaidi ” degan so‘zni ay ishni joiz
deb opdik. Qonunla ni ishlab chiqishda xalqning akilla ining ish i ok e ishi qonunla aynan
malum eli a oi aning man aa la iga xizma qilishi oldini oladi.
Ij o e u chi hokimiya ga ba’zi bi siyosa shunosla “Da la ning mo o i” deb a i be adila .
Buyuk B i aniya bosh azi i “ emi xonim” laqabini olgan Ma ga e Te che a’kidlaydiki:
“Qonunla ning qanchalik mukammal uzulmasin ammo uning ij osi yaxshi a’minlanmasa,
Xalq o‘z hayo ida qabul qilingan qonunla ij osini sezmasa, bu qonunla ni yozish uchun
ke gan qog‘ozla ga achinishimiz ke ak ”, – degan edi. Ij o hokimiya ining qonun chiqa u chi
o gan oldida qonunla ni ij osi bo‘yicha be adigan hisobo i esa hukuma ning xalq oldidagi
ja obga ligiga qiyoslashimiz mumkin.
Sud hokimiya i – bu boshqa o ganla dan o‘la a zda mus aqil aoliya olib
bo adi. Bizningcha Sud hokimiya igina mamlaka da o‘la adola ni a’minlashga qodi yagona
ashkilo di . Ze o insoniya juda ko‘p sox a qonun chiqa u chi o ganla ni ko‘ di. Qonun
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
46
chiqa u chi o gan eli a oi a man aa la iga xizma qilib qo‘ymasligi uchun chinakam
mus aqil sud izimi lozimdi .
Xulosa o‘ nida a’kidlab o‘ ishimiz lozimki, insoniya a ixi da omida o‘zi
uchun adola li jamiya uzish uchun ku ash olib bo di. Buning na ijasida ma’lum bi
i ojlanish bosqichla idan o‘ di. Oxi -oqiba esa aynan biz yashab u gan jamiya dagi uch
hokimiya chilik izimini yoqlab chiqdi. Bu boshqa u izimi o‘z mohiya iga ko‘ a
hokimiya ning ma’lum qa lam qo‘lida o‘planib qolishiga qa shi qa a ilgan edi. Bilamizki
hokimiya ning ma’lum bi shaxs yoki shaxsla qo‘lida o‘planishi na ijasida insoniya ga
qa shi eng og‘i jinoya la sodi e ilgan. To‘g‘ i bu izimdan ham nuqson opu chila bo ,
lekin bu izimdan mukammal oq boshqa u shaklini insoniya kash qilmagandan so‘ng uch
hokimiya chilik izimini yo‘qlamasligimizning iloji yo‘q.
Maxsus adabiyo la
1. Odilqo iye X.T. Da la a huquq naza iyasi. – Toshken . “Adola ”, 2018. – 528 b.
2. Sh.A. Saydullaye Da la a huquq naza iyasi. Da slik. – Toshken : TDYU, – 2018. –
220 b.
3. Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси / Масъул муҳаррирлар: Ҳ.Раҳмонқулов,
академик, ю.ф.д., проф., – Ҳ.Бобоев, ю.ф.д., проф. – Т.:
Адолат, 2007. – 916 б.
Xo ijiy adabiyo la
1. iHegel's Philosophe des Rech s. We ke B. VIII. s. 314. "De S aa 1s die W~ k
I chke~ de konk e en F elhe~ s."
2. Hans Kelsen. Gene al Theo y o Law and S a e. – Camb idge: Ha a d Uni e si y
P ess, 2009. –516 p
