ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
52
XORIJIY TAJRIBA ASOSIDA ONA TILI TA'LIMIDA "LEARNING BY DOING"
METODINI INTEGRATSIYALASHNING INNOVATSION-DIDAKTIK ASOSLARI
Tashpula o a Mu azzal Ra shanbeko na
Toshken shaha Mi zo Ulug‘bek umani 207-mak abning
ona ili a adabiyo ani oliy oi ali o‘qi u chisi
[email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqola ona ili a'limida "Lea ning by Doing" (amaliyo o qali o' ganish)
me odining xo ijiy aj ibala kon eks ida qo'llanilishi a didak ik asosla ini adqiq e adi.
Maqolada Ame ika, Ye opa a Osiyo mamlaka la ining a'lim izimla ida ushbu me odning
in eg a siyalashu i ahlil qilingan. Tadqiqo na ijala i shuni ko' sa adiki, "Lea ning by Doing"
me odi ona ili kompe ensiyala ini i ojlan i ishda an'ana iy me odla ga nisba an yuqo i
sama ado likka ega. Maqolada ona ili da sla ida amaliy aoliya , loyiha asosidagi o'qi ish a
in e aol opshi iqla ni ashkil e ishning konk e yo'nalishla i aqdim e ilgan.
Kali so'zla : Lea ning by Doing, ona ili a'limi, xo ijiy aj iba, didak ik inno a siya, amaliy
o'qi ish, p agma ik pedagogika, il kompe ensiyasi
Аннотация: В статье исследуются применение и дидактические основы метода
«Обучение через действие» в образовании на родном языке в контексте зарубежного
опыта. Анализируется интеграция данного метода в образовательные системы
Америки, Европы и Азии. Результаты исследования показывают, что метод «Обучение
через действие» эффективнее традиционных методов в развитии языковых
компетенций. В статье представлены конкретные направления организации
практической деятельности, проектного обучения и интерактивных заданий на уроках
родного языка.
Ключевые слова: Обучение через действие, образование на родном языке,
зарубежный опыт, дидактические инновации, практическое обучение, прагматическая
педагогика, языковая компетенция
Abs ac : This a icle s udies he applica ion and didac ic ounda ions o he "Lea ning by
Doing" me hod in na i e language educa ion in he con ex o o eign expe ience. The a icle
analyzes he in eg a ion o his me hod in he educa ional sys ems o Ame ica, Eu ope and
Asia. The esul s o he s udy show ha he "Lea ning by Doing" me hod is mo e e ec i e
han adi ional me hods in de eloping na i e language compe encies. The a icle p esen s
speci ic di ec ions o o ganizing p ac ical ac i i ies, p ojec -based lea ning and in e ac i e
asks in na i e language lessons.
Keywo ds: Lea ning by Doing, na i e language educa ion, o eign expe ience, didac ic
inno a ion, p ac ical eaching, p agma ic pedagogy, language compe ence
KIRISH
Hozi gi zamon a'lim izimida o'qu chila ning aol ish i okini a'minlo chi inno a sion
me odla obo a muhim ahamiya kasb e moqda. "Lea ning by Doing" yoki amaliyo o qali
o' ganish me odi XX as ning boshla ida ame ikalik pedagog a aylasu John Dewey
omonidan ishlab chiqilgan bo'lib, bugungi kunda dunyo a'lim amaliyo ida keng
qo'llanilmoqda [1]. Ushbu me od o'qu chila ning bilimla ni passi qabul qilish o' niga, aol
aj iba o qali egallashini naza da u adi. Ona ili a'limi kon eks ida bu yondashu alohida
ahamiya ga ega, chunki il ko'nikmala i be osi a kommunika i amaliyo a aol ildan
oydalanish ja ayonida shakllanadi [2].
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
53
O'zbekis on a'lim izimida ona ili o'qi ishning an'ana iy me odla i asosan naza iy bilimla a
g amma ik qoidala ni o' ga ishga qa a ilgan bo'lib, o'qu chila ning amaliy nu q aoliya i a
k ea i ik lash ko'nikmala ini ye a li da ajada i ojlan i maydi. Xo ijiy mamlaka la
aj ibasida esa "Lea ning by Doing" me odi mu a aqiya li a biq e ilib, o'qu chila ning il
kompe ensiyala ini kompleks i ojlan i ishga e ishilgan [3]. Ame ika Qo'shma Sh a la i,
Finlandiya, Yaponiya a boshqa i ojlangan mamlaka la a'lim izimla ida ushbu me odning
u li shaklla i – loyiha asosidagi o'qi ish, jamoa ishla ini ashkil e ish, eal hayo iy
aziya la ni modellash i ish – keng qo'llanilmoqda [4].
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqo da qiyosiy- a ixiy, izimli- unksional a kon en li ahlil me odla idan oydalanildi.
Xo ijiy a mahalliy ilmiy-pedagogik adabiyo la , UNESCO, OECD a boshqa xalqa o
ashkilo la ning a'lim sohasidagi hisobo la i, shuningdek, u li mamlaka la ning a'lim
s anda la i a das u la i ahlil qilindi. John Dewey o'zining "Democ acy and Educa ion"
asa ida a'limning hayo bilan uz iy bog'liqligini a'kidlab, o'qu chila aj iba o qali bilim
olishla i a bu bilimla ni amaliyo da qo'llashla i za u ligini asoslab be gan [1]. Dewey
konsepsiyasiga ko' a, a'lim ja ayoni o'qu chining aol aoliya i, qiziqishla i a aj ibasiga
asoslanishi ke ak. Bu g'oyala hozi gi zamon ona ili a'limida o'qu chila ning eal
kommunika i aziya la da ish i ok e ishi, o iginal ma nla ya a ishi a il osi ala ini ijodiy
qo'llashi za u ligini belgilaydi. Zamona iy adqiqo chila Dewey g'oyala ini i ojlan i ib,
"Lea ning by Doing" me odini aqamli exnologiyala bilan in eg a siyalashning yangi
yo'nalishla ini ishlab chiqmoqdala [5].
Ye opa mamlaka la ida, ayniqsa Finlandiya a'lim izimida, ona ili a'limi enomenologik
yondashu asosida ashkil e iladi a o'qu chila ning eal hayo iy muammola ni hal qilish
ja ayonida il ko'nikmala ini i ojlan i ish muhim o' in u adi [6]. Finlandiya aj ibasida
da sla ko'pincha loyiha o ma ida o' kaziladi: o'qu chila gu uh bo'lib ishlaydila , adqiqo
olib bo adila , u li manbala dan ma'lumo o'playdila a o'z na ijala ini og'zaki hamda
yozma shaklda aqdim e adila . Bunday yondashu na aqa il ko'nikmala ini, balki anqidiy
ik lash, muammola ni hal qilish a jamoa bo'lib ishlash kompe ensiyala ini ham
i ojlan i adi.
Ame ika a'lim izimida "Lea ning by Doing" me odi ayniqsa yozma nu q ko'nikmala ini
i ojlan i ishda keng qo'llaniladi. "W i ing Ac oss he Cu iculum" (ba cha anla bo'yicha
yozish) konsepsiyasi doi asida o'qu chila u li ma zula da insho, adqiqo ishla i, e leksi
yozu la a ijodiy ma nla ya a ishadi [7]. Ushbu ja ayonda o'qu chila na aqa g amma ika
a s ilis ika qoidala ini o' ganadila , balki o'z ik la ini man iqiy uzish, a gumen la kel i ish
a maqsadli audi o iyaga moslashish ko'nikmala ini egallaydila . Zamona iy adqiqo la
shuni ko' sa adiki, yozish ko'nikmala ini i ojlan i ish uchun eng sama ali usul – bu
mun azam amaliyo , hamkasbla ga qay a ko' ib chiqish (pee e iew) a o'z ishla ini
ah i lash ja ayonla idi [2].
Osiyo mamlaka la ida, xususan Yaponiya a Janubiy Ko eyada, ona ili a'limida an'ana iy
qad iya la a zamona iy me odla sin ezi kuza iladi. Yapon a'lim izimida "kokugo" (milliy
il) da sla ida o'qu chila klassik adabiyo ni chuqu o' ganish bilan bi ga, zamona iy
kommunika i ko'nikmala ni ham i ojlan i adila [8]. Da sla in e ak i muhokamala ,
d ama iza siya, deba la a aqdimo la o qali ashkil e iladi. Ko eya a'lim izimida esa
loyiha asosidagi o'qi ish a exnologiyala dan oydalanish – ideo blogla ya a ish, aqamli
hikoyala uzish, mul imediali aqdimo la ayyo lash – keng a qalgan.
Rossiya pedagogik mak abida kommunika i - aoliya yondashu ni a a do la i ona ili
a'limida o'qu chila ning il aoliya ining ba cha u la ini ( inglash, gapi ish, o'qish, yozish)
kompleks i ojlan i ishni a'kidlaydila [9]. Ushbu yondashu o'qu chila ning nu q aoliya i
eal kommunika i aziya la da amalga oshi ilishi a muloqo ning ij imoiy-madaniy
kon eks ini hisobga olishni naza da u adi. Zamona iy us ilshunosla i ona ili da sla ida
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
54
disku si ahlil, p agma ik yondashu a unksional g amma ikadan oydalanishning
sama ado ligini isbo lamoqdala .
O'zbekis on kon eks ida ona ili a'limini mode niza siyalash masalala i mahalliy
adqiqo chila omonidan ko' ib chiqilmoqda. Bi oq, xo ijiy ilg'o aj ibala ni sis ema ik ahlil
qilish a ula ni mahalliy sha oi la ga moslash i ishning didak ik asosla ini ishlab chiqish hali
ham dolza b azi a bo'lib qolmoqda [10]. Hozi gi pay da O'zbekis on a'lim izimida ayanch
kompe ensiyala yondashu iga o' ish amalga oshi ilmoqda, bu esa "Lea ning by Doing"
me odini in eg a siyalash uchun qulay zamin ya a adi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Xo ijiy aj ibala ning ahlili shuni ko' sa adiki, "Lea ning by Doing" me odini ona ili
a'limiga in eg a siyalashning bi necha muhim didak ik yo'nalishla i ma jud. Bi inchidan,
loyiha asosidagi o'qi ish o'qu chila ning mus aqil adqiqo olib bo ish, u li manbala dan
ma'lumo izlash a ahlil qilish, hamda o'z na ijala ini u li jan la da (hisobo , aqdimo , esse,
mul imediya mahsulo ) aqdim e ish ko'nikmala ini i ojlan i adi. Bunday loyihala oda da
eal hayo iy muammola ga bag'ishlangan bo'lib, o'qu chila da mo i a siyani oshi adi a
bilimla ning amaliy qiyma ini angla adi. Masalan, Ame ika mak abla ida o'qu chila
mahalliy a ixiy oqeala ni o' ganib, in e yula olib, a xi ma e ialla ini ahlil qilib,
mul imediali aqdimo la yoki ki obchala ayyo laydila . Bu ja ayonda ula na aqa il
ko'nikmala ini, balki adqiqo me odologiyasi, anqidiy ik lash a aqamli sa odxonlik
ko'nikmala ini ham egallaydila .
Ikkinchidan, hamko likda o' ganish a jamoa loyihala i o'qu chila ning kommunika i
kompe ensiyala ini kompleks i ojlan i adi. Gu uh ishla ida o'qu chila o'z ik la ini aniq
i odalash, boshqala ning nuq ai naza ini inglash a ushunish, munoza a yu i ish, kelishu
izlash a hamko lik qilish ko'nikmala ini amaliyo da egallaydila . Finlandiya aj ibasida
gu uh loyihala ining sama ado ligi shundan ibo a ki, ha bi o'qu chi o'z kuchli omonla iga
mos keladigan azi ani oladi (masalan, kimdi ma'lumo yig'adi, kimdi ma ni yozadi, kimdi
dizaynni ishlab chiqadi, kimdi aqdimo qiladi) a shunday qilib, ba cha o'qu chila
mu a aqiya hissini his qiladila . Bunday yondashu di e ensia siyalangan a'lim p insipini
amalga oshi adi a inklyuzi muhi ni ya a adi.
Uchinchidan, au en ik ma nla bilan ishlash a eal kommunika i aziya la ni
modellash i ish o'qu chila ning ildan unksional oydalanish ko'nikmala ini i ojlan i adi.
Xo ijiy aj ibada da slikla o' niga ko'p oq haqiqiy ma nla – gaze a maqolala i, asmiy
hujja la , eklama ma e ialla i, ij imoiy a moqla dagi xaba la a boshqala – ishla iladi.
O'qu chila u li jan a uslubdagi ma nla ni ahlil qilish, ula ning kommunika i maqsadini
aniqlash a o'zla i shunga o'xshash ma nla ya a ish bilan shug'ullanadila . Yaponiya
mak abla ida, masalan, o'qu chila asmiy a no asmiy xa la , a iza a shikoya la , eklama
ma nla i, blog pos la i a boshqa eal hayo da ke ak bo'ladigan jan la da ma nla yozishni
o' ganadila .
To' inchidan, e leksi amaliyo a o'z-o'zini baholash o'qu chila ning me akogni i
ko'nikmala ini i ojlan i adi. Zamona iy xo ijiy aj ibada o'qu chila o'z o'qu ja ayonini
doimiy ahlil qiladila : nima o' ganganla ini, qanday s a egiyala dan oydalanganla ini, qaysi
qiyinchilikla ga duch kelganla ini a qanday yo'lla bilan ula ni yengganla ini yozma yoki
og'zaki shaklda i odalaydila . Bunday e leksi yozu la (lea ning jou nals, po olios)
na aqa o'qu chila ning il ko'nikmala ini i ojlan i adi, balki ula ning o'z o' ganish
ja ayoniga mas'uliya li munosaba da bo'lishini ham a'minlaydi. Po el me odikasi asosida
o'qu chila o'zla ining eng yaxshi ishla ini o'playdila , ula ning us ida ishlash ja ayonini
hujja lash i adla a i ojlanish dinamikasini kuza adila .
XULOSA
Xo ijiy aj ibala ahlili shuni ko' sa adiki, "Lea ning by Doing" me odi ona ili a'limini
mode niza siyalash a o'qu chila ning il kompe ensiyala ini kompleks i ojlan i ishning
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
55
sama ali osi asidi . Ushbu me odning inno a sion-didak ik asosla i p agma ik pedagogika,
kons uk i izm a kommunika i - aoliya yondashu la iga ayanadi a o'qu chila ning aol,
ijodiy a mas'uliya li o'qu aoliya ini a'minlaydi. Ame ika, Ye opa a Osiyo
mamlaka la ining aj ibasida loyiha asosidagi o'qi ish, hamko likda o' ganish, au en ik
ma nla bilan ishlash, e leksi amaliyo a aqamli exnologiyala dan oydalanishning u li
shaklla i mu a aqiya li amalga oshi ilmoqda.
O'zbekis on a'lim izimi uchun ushbu aj ibala ni o'zlash i ish a mahalliy sha oi la ga
moslash i ishning didak ik asosla ini ishlab chiqish dolza b azi adi . Buning uchun madaniy
kon eks , ma e ialliy- exnik imkoniya la a o'qi u chila ning kasbiy ayyo ga ligini hisobga
olgan holda bosqichma-bosqich o'zga ishla ni amalga oshi ish a siya e iladi. "Lea ning by
Doing" me odini in eg a siyalash na aqa o'qu chila ning ona ili bo'yicha bilim a
ko'nikmala ini oshi adi, balki ula ning 21-as kompe ensiyala ini – anqidiy ik lash,
muammola ni hal qilish, ijodko lik, hamko lik a kommunika siya ko'nikmala ini ham
i ojlan i ishga xizma qiladi. Kelajakda ushbu yo'nalishda amaliy-ekspe imen al adqiqo la
olib bo ish a O'zbekis on mak abla i uchun me odologik a siyala a o'qu -uslubiy
ma e ialla ishlab chiqish maqsadga mu o iqdi .
Adabiyo la o'yxa i
1. Dewey, J. (1916). Democ acy and educa ion: An in oduc ion o he philosophy o
educa ion. New Yo k: Macmillan.
2. G aham, S., & Pe in, D. (2007). W i ing nex : E ec i e s a egies o imp o e w i ing
o adolescen s in middle and high schools. Alliance o Excellen Educa ion, 1-70.
3. Kolb, D. A. (2014). Expe ien ial lea ning: Expe ience as he sou ce o lea ning and
de elopmen (2nd ed.). New Je sey: Pea son Educa ion.
4. Sahlbe g, P. (2011). Finnish lessons: Wha can he wo ld lea n om educa ional
change in Finland? New Yo k: Teache s College P ess.
5. Wu dinge , S. D., & Ca lson, J. A. (2010). Teaching o expe ien ial lea ning: Fi e
app oaches ha wo k. Rowman & Li le ield Educa ion, 1-15.
6. Lonka, K., Makkonen, J., Be g, M., Tal io, M., Maksniemi, E., K uskop , M., &
Lammassaa i, H. (2018). Phenomenal lea ning om Finland. Helsinki: Edi a, 45-78.
7. Baze man, C., Li le, J., Be hel, L., Cha kin, T., Fouque e, D., & Ga u is, J. (2005).
Re e ence guide o w i ing ac oss he cu iculum. Indiana: Pa lo P ess.
8. Tsuneyoshi, R. (2001). The Japanese model o schooling: Compa isons wi h he
Uni ed S a es. New Yo k: Rou ledge.
9. Леонтьев, А. А. (2003). Язык и речевая деятельность в общей и педагогической
психологии. Москва: Московский психолого-социальный институт, 120-145.
10. Қодирова, Р., & Эшонқулова, Н. (2019). Она тили таълимида замонавий
педагогик технологиялардан фойдаланиш. Тошкент: Ўқитувчи, 34-56.
