ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
77
AMALDAGI KORXONA FAOLIYATINI UNING MOLIYAVIY HISOBOTLARI
ASOSIDA MOLIYAVIY TAHLIL QILISH.
Meliye Azimjon Mu odilla o'g'li
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
Bank ishi ka ed asi assis en i,
Mux iddino Jahongi Kamoliddin o'gʻli
SamISI, Bank-Moliya akul e i
“Moliya a moliya iy exnologiyala ” yo‘nalishi
Anno a siya: Mazku maqolada amaldagi ko xona aoliya ini baholashda moliya iy
hisobo la ning o‘ ni a ahamiya i ahlil qilinadi. Ko xonaning moliya iy hola ini aniqlashda
balans, oyda a za a o‘g‘ isidagi hisobo hamda pul oqimla i hisobo ining ahliliy
imkoniya la i yo i iladi. Shuningdek, moliya iy ko‘ sa kichla – lik idlik, en abellik,
o‘lo ga layoqa lilik, ak i la dan oydalanish sama ado ligi kabi mezonla o qali
ko xonaning iq isodiy ba qa o ligi baholanadi. Maqolada moliya iy ahlilning maqsadi
si a ida ko xona aoliya ining kuchli a zai omonla ini aniqlash, boshqa u qa o la ini
qabul qilishda asosli a siyala ishlab chiqish masalala iga e’ ibo qa a ilgan. Tahliliy
na ijala asosida ko xona moliya iy ba qa o ligini mus ahkamlash, en abellikni oshi ish a
esu sla dan oqilona oydalanish yo‘lla i ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Kali so‘zla : moliya iy ahlil, moliya iy hisobo , balans, oyda a za a hisobo la i, pul
oqimla i, lik idlik, en abellik, moliya iy ba qa o lik, iq isodiy sama ado lik, boshqa u
qa o la i.
Ki ish. Bozo iq isodiyo i sha oi ida ko xonala ning ba qa o aoliya yu i ishi, ula ning
moliya iy hola ini chuqu ahlil qilish a oqilona boshqa u qa o la ini qabul qilishga
be osi a bog‘liqdi . Moliya iy ahlil – bu ko xona aoliya i na ijala ini o‘ ganish, ula ning
sama ado ligini baholash a kelgusidagi i ojlanish yo‘nalishla ini belgilab be u chi muhim
boshqa u osi asidi . Ha bi ko xona o‘z aoliya ida moliya iy hisobo la dan oydalanadi,
chunki ula ko xonaning eal iq isodiy hola ini, da omadla i, xa aja la i, ak i la i a
majbu iya la ini aks e i adi. Moliya iy hisobo la asosida ahlil o‘ kazish ko xonaning
moliya iy ba qa o ligini baholash, oyda olish imkoniya la ini aniqlash a
aqoba ba doshlikni oshi ishda muhim ahamiya kasb e adi. Bu ja ayon na aqa ichki
boshqa u o ganla i uchun, balki in es o la , k edi o la , aksiyado la a da la nazo a
ido ala i uchun ham muhim axbo o manbai hisoblanadi. Shu bois moliya iy hisobo la ning
o‘g‘ i yu i ilishi a ahlil e ilishi ko xona iq isodiy aoliya ining ishonchliligi a sha o ligini
a’minlaydi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on iq isodiyo ida moliya iy ahlilning oli yanada o ib bo moqda.
Da la omonidan xalqa o moliya iy hisobo s anda la ini (XMHS) jo iy e ish bo‘yicha
amalga oshi ilayo gan isloho la ko xonala uchun yanada aniq a solish i iladigan moliya iy
ma’lumo la ni aqdim e ish imkonini be moqda. Bu esa na aqa ko xona aoliya ining ichki
ahlilini yaxshilaydi, balki xo ijiy in es o la ishonchini oshi ishga ham xizma qiladi.
Moliya iy ahlilning sama ali yo‘lga qo‘yilishi na ijasida ko xonala o‘z aoliya ini o‘g‘ i
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
78
ejalash i ish, esu sla dan oqilona oydalanish, iskla ni kamay i ish a moliya iy na ijala ni
yaxshilash imkoniya iga ega bo‘ladi. Shu sababli moliya iy hisobo la ni chuqu o‘ ganish a
ula ning asosida ahliliy xulosala chiqa ish bugungi iq isodiy muhi da ko xona
boshqa u ining aj almas qismi hisoblanadi. Maqolada ko xonaning moliya iy hisobo la i
asosida amalga oshi iladigan ahlilning mazmuni, maqsadi, asosiy bosqichla i a sama ali
boshqa u dagi o‘ ni yo i iladi. Shuningdek, moliya iy ko‘ sa kichla o qali ko xona hola ini
baholash, en abellik da ajasini aniqlash hamda iq isodiy ba qa o likni a’minlash yo‘lla i
ahlil qilinadi.
Asosiy qism. Bozo iq isodiyo i sha oi ida ha bi ko xona o‘z aoliya ini sama ali ashkil
e ish, moliya iy esu sla ni oqilona aqsimlash a iq isodiy ba qa o likni a’minlash uchun
mun azam a ishda moliya iy ahlil olib bo ishi za u . Moliya iy ahlil — bu ko xonaning
moliya iy hola ini, da omad a xa aja la a kibini, oyda miqdo ini, ak i a passi la ning
uzilishini chuqu o‘ ganish o qali boshqa u qa o la ini asoslash ja ayonidi . U na aqa
aqamli ko‘ sa kichla ni ahlil qilish, balki bu aqamla ning o ida u gan iq isodiy mazmunni
anglashni ham alab e adi. Ko xona aoliya i sama ado ligini aniqlashda eng asosiy manba bu
— moliya iy hisobo la di . Chunki hisobo la ko xonaning iq isodiy ah olini, uning ishlab
chiqa ish hajmini, esu sla dan oydalanish da ajasini, oyda olish imkoniya la ini aniq
ko‘ sa ib be adi. Moliya iy hisobo la ning asosiy u la i — bu balans, oyda a za a
o‘g‘ isidagi hisobo , hamda pul oqimla i o‘g‘ isidagi hisobo di . Ushbu hisobo la
ko xonaning u li aoliya yo‘nalishla i bo‘yicha ba a sil ma’lumo be adi, ula ni bi galikda
ahlil e ish o qali esa ko xonaning o‘liq iq isodiy manza asini hosil qilish mumkin bo‘ladi.
Balans hisobo ida ko xonaning ak i la i a majbu iya la i, shuningdek, ula ning o‘za o
mu ozana i aks e adi. Bu ko‘ sa kichla ko xonaning moliya iy ba qa o ligini aniqlashda
muhim o‘ in u adi. Foyda a za a hisobo ida esa ko xonaning da omad manbala i, xa aja
u la i, oyda hajmi a en abellik da ajasi ahlil qilinadi. Pul oqimla i hisobo ida esa
ko xonaning pul mablag‘la i ha aka i — ya’ni, ula ning ki imi a chiqimi o‘ ganiladi. Aynan
shu hisobo o qali ko xonaning lik idligi, o‘lo ga layoqa liligi a moliya iy mus aqilligi
aniqlanadi.
Moliya iy ahlilning asosiy azi asi — ko xonaning hozi gi moliya iy hola ini aniqlash bilan
bi qa o da, uning kelgusidagi iq isodiy i ojlanish is iqbolla ini belgilab be ishdi . Bu
ja ayon ko xona ahba iya iga esu sla dan yanada sama ali oydalanish, oyda hajmini
oshi ish, iskla ni kamay i ish a aqoba ba doshligini mus ahkamlash imkonini be adi. Ha
bi moliya iy ko‘ sa kich boshqa u uchun muayyan signal bo‘lib xizma qiladi. Masalan,
lik idlik koe i sien i pas bo‘lsa, bu ko xona qisqa mudda li majbu iya la ini o‘z aq ida
baja a olmasligini angla adi. Ren abellik da ajasining pasayishi esa oydaning kamayganini
bildi adi a xa aja siyosa ini qay a ko‘ ib chiqish za u ligini ko‘ sa adi. Moliya iy ahlilning
muhim jiha la idan bi i — bu uning anali ik yondashu ga asoslanishidi . Tahlilchi na aqa
hisobo dagi aqamla ni solish i adi, balki ula o‘ asidagi sabab-oqiba bog‘liqligini ham
aniqlaydi. Misol uchun, ak i la ning o‘sishi ha doim ham oyda o ishini angla maydi,
chunki ak i la a kibida sama asiz in es i siyala yoki oyda kel i maydigan zahi ala
bo‘lishi mumkin. Shu sababli moliya iy ahlil aqa s a is ik ja ayon emas, balki iq isodiy
man iq a boshqa u a akku ini alab e adigan ilmiy-amaliy aoliya di .
So‘nggi yilla da O‘zbekis on iq isodiyo ida moliya iy hisobo la ni xalqa o s anda la ga
moslash i ish ja ayonla i izchil amalga oshi ilmoqda. Bu esa ko xonala uchun moliya iy
axbo o ning sha o ligi a ishonchliligini a’minlab, xo ijiy in es o la ning ishonchini
oshi ishga xizma qilmoqda. Moliya iy ahlilning zamona iy yondashu la ida aqamli
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
79
exnologiyala , a oma lash i ilgan ahlil izimla i a sun’iy in ellek asosidagi das u la keng
qo‘llanilmoqda. Bula ahlil ja ayonini ezlash i adi, inson xa osi eh imolini kamay i adi a
ahlil na ijala ining aniqligini oshi adi. Ko xona aoliya ini moliya iy jiha dan baholashda
ko‘ sa kichla izimidan oydalanish ka a ahamiya ga ega. Lik idlik koe i sien la i
ko xonaning qisqa mudda li majbu iya la ini baja ish qobiliya ini ko‘ sa adi. Moliya iy
ba qa o lik ko‘ sa kichla i esa o‘z kapi ali a jalb qilingan mablag‘la o‘ asidagi nisba ni
aniqlaydi. Ren abellik ko‘ sa kichla i ko xonaning oydalilik da ajasini o‘lchaydi, ya’ni u
in es i siyala ning qanchalik sama ali ishla ilayo ganini belgilaydi. Bundan ashqa i,
ak i la dan oydalanish sama ado ligi ham muhim ko‘ sa kich bo‘lib, ko xona esu sla ining
en abelligini aniqlash imkonini be adi.
Moliya iy ahlil ja ayonida aqa hozi gi hola emas, balki dinamik ahlil ham o‘ kaziladi. Bu
ko xonaning o‘ gan yilla dagi aoliya na ijala ini solish i ish, i ojlanish endensiyala ini
aniqlash hamda kelgusidagi basho a la ni shakllan i ish imkonini be adi. Masalan, so‘nggi
uch yil da omida oyda miqdo ining o‘sish su ’a i kamaygan bo‘lsa, bu ko xonada ishlab
chiqa ish sama ado ligini oshi ish yoki xa aja la ni qisqa i ish za u ligini angla adi.
Moliya iy ahlil na ijala iga asoslanib ko xona ahba iya i s a egik qa o la qabul qiladi.
Bunga yangi in es i sion loyihala ni moliyalash i ish, k edi siyosa ini op imallash i ish,
ishlab chiqa ish ja ayonini mode niza siya qilish a oyda manbala ini di e si ika siya qilish
ki adi. Shu bilan bi ga, ahlil na ijala i asosida moliya iy iskla ni kamay i ish bo‘yicha
cho a- adbi la belgilanadi. Riskla ko‘p holla da o‘lo ga layoqa lilik, qa zdo lik a naqd pul
oqimla idagi nomu anosiblikla bilan bog‘liq bo‘ladi. Moliya iy hisobo la ni o‘ ganish a
ahlil qilish o qali ko xona o‘zining ichki imkoniya la ini aniqlaydi. Ba’zan oyda pas
bo‘lishining sababi yuqo i ishlab chiqa ish xa aja la i yoki sama asiz esu sla dan
oydalanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shunday holla da ahlil na ijala i asosida xa aja
siyosa ini qay a ko‘ ib chiqish, ishlab chiqa ish ja ayonini a oma lash i ish yoki mahsulo
na x siyosa ini o‘zga i ish za u a i ug‘iladi.
Moliya iy ahlilning yana bi muhim omoni shundaki, u ko xona aoliya ining ij imoiy-
iq isodiy na ijala ini ham baholash imkonini be adi. Masalan, oyda oshgan holda ish haqi
ondining o‘sishi yoki soliq o‘lo la ining ko‘payishi ijobiy hola hisoblanadi. Bu na aqa
ko xona, balki bu un iq isodiyo uchun oydali na ijadi . Shu bois moliya iy ahlilni aqa
ichki nazo a osi asi si a ida emas, balki iq isodiy a aqqiyo ning ba ome i si a ida ham
ko‘ ish mumkin. Amaldagi ko xona aoliya ini moliya iy hisobo la asosida ahlil qilish – bu
mu akkab, lekin za u iy ja ayon bo‘lib, u ko xonaning iq isodiy hola ini chuqu o‘ ganish,
sama ado ligini oshi ish a is iqboldagi i ojlanishni belgilash imkonini be adi. Tahlil
na ijala i boshqa u qa o la ini asoslashda, in es i siya siyosa ini shakllan i ishda a ko xona
ba qa o ligini a’minlashda muhim o‘ in u adi. Ha bi mu a aqiya li ko xona o ida o‘g‘ i
ahlil qilingan moliya iy hisobo la , aniq maqsadli s a egiyala a pux a ejalash i ilgan
iq isodiy qa o la u adi. Shu sababli moliya iy ahlilni mun azam olib bo ish — bu aqa
za u a emas, balki ko xonaning uzoq mudda li mu a aqiya i ga o idi .
Xulosa. Xulosa qilib ay ganda, ko xonaning moliya iy hisobo la i asosida moliya iy ahlilni
amalga oshi ish na aqa buxgal e iya axbo o ini ahlil qilish, balki ko xonaning iq isodiy
hola ini o‘liq baholash, esu sla dan oydalanish sama ado ligini aniqlash a kelgusida
i ojlanish yo‘nalishla ini belgilashga xizma qiladi. Moliya iy ahlil boshqa u ja ayonining
aj almas qismi bo‘lib, u qa o la qabul qilishda asosiy ahliliy osi a hisoblanadi. Moliya iy
hisobo la ning chuqu ahlili ko xonaning moliya iy ba qa o ligini a’minlash, oyda olish
imkoniya la ini oshi ish hamda o‘lo ga layoqa lilikni nazo a qilish imkonini be adi.
Ayniqsa, balans, oyda a za a la o‘g‘ isidagi hisobo , pul oqimla i hisobo la i ko xonaning
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
80
iq isodiy aoliya ini kompleks ahlil qilishda muhim o‘ in u adi. Bu hujja la yo damida
na aqa o‘ gan da na ijala i, balki kelajakdagi s a egik yo‘nalishla ham aniqlanadi.
Moliya iy ahlil na ijasida ko xona o‘zining kuchli a zai omonla ini, imkoniya la i a
xa -xa a la ini aniqlaydi. Bunday yondashu biznesni ba qa o i ojlan i ish, aqoba
muhi ida o‘z o‘ nini mus ahkamlash a in es o la ishonchini oshi ishda muhim ol o‘ynaydi.
Tahlil na ijala i asosida ahba iya s a egik qa o la qabul qiladi, esu sla ni qay a
aqsimlaydi a moliya iy oqimla ni sama ali boshqa adi. Shuningdek, moliya iy ahlil
ko xonala da ichki nazo a izimini kuchay i ish, xa aja la ni op imallash i ish hamda oydani
maksimal da ajaga ye kazishda amaliy osi a si a ida xizma qiladi. Moliya iy ko‘ sa kichla
ahlili o qali ahba iya ishlab chiqa ish ja ayonini akomillash i adi, lik idlik da ajasini
saqlaydi a moliya iy mus ahkamlikni a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh. M. Mi ziyoye ning “O‘zbekis on – 2030”
s a egiyasi o‘g‘ isidagi Fa moni. — O‘zbekis on Respublikasi Qonun hujja la i o‘plami,
2023-yil.
2. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi. Moliya iy hisobo la ni uzish a aqdim
e ish a ibi o‘g‘ isida nizom. — Toshken , 2022.
3. Ka imo A., Raximo B. Ko xona moliyasini ahlil qilish asosla i. — Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i, 2021.
4. Qodi o a M. M. Moliya iy ahlil naza iyasi a amaliyo i. — Toshken : TDIU
nash iyo i, 2020.
5. Zoki o Sh. Sh. Buxgal e iya hisobi a moliya iy hisobo ahlili. — Toshken : Iq isod
a a’lim, 2019.
6. O‘zbekis on Respublikasi Da la s a is ika qo‘mi asi. Ko xona moliya iy aoliya i
bo‘yicha yillik hisobo la o‘plami. — Toshken , 2023.
7. Mu odo a D. T. Moliya iy hisobo la ning xalqa o s anda la i a ula ning jo iy
e ilishi. — “Iq isodiyo a inno a siyala ” ju nali, №4, 2022.
