613
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MOLIYAVIY TIZIMDAGI ISLOHOTLARNI TAKOMILLASHTIRISH
ORQALI TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI XALQARO SAVDOSINI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
Nu boye Jaloliddin Mamadiye ich
Iq isodiyo anla i nomzodi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Mus aqil adqiqo chi DSc,
Email:j.nu boye @d pi.uz
ORCID: 0009-0006-6374-3508
el:+998902466400
Ahmedo She muhammad Omonjon o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Mus aqil adqiqo chi PhD,
Email: she muhammad@d pi.uz
ORCID: 0009-0009-3469-3486
el:+998509009859
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17551635
Jahon sa do ashkilo i (JST) global miqyosda mamlaka la o‘ asidagi sa do qoidala i bilan
shug‘ullanadigan yagona xalqa o ashkilo hisoblanadi. Jahon sa do ashkilo i xalqa o sa doni a ibga
solishda muhim ashkilo bo‘lib, ashkilo aoliya ining asosida xalqa o sa doda ish i ok e agigan da la la ning
asosiy qismi omonidan kelishilgan, imzolangan a ula ning pa lamen i omonidan a i ika siya qilingan JST
kelishu la i u adi.
Jahon sa do ashkilo i uni e sal ashkilo si a ida mamlaka la ga ashqi sa do siyosa ining oldindan
o‘ na ilgan amoyilla ini qo‘llash huquqini a ashkilo ga a’zo ba cha mamlaka la bilan sa do aloqala uchun
yagona uni e sal sa do-siyosiy bazani ya a ish imkoniya ini be adi.[1]
Tashkilo ning asosiy azi ala i xalqa o sa doni libe allash i ish, sha o lash i ish, sa do bi imla ining
odilligini aʼminlash, iq isodiy o‘sish a insonla a o onligini oshi ishdi .[2]
JST xalqa o sa doni a ibga solishda u li ko‘ inishla da u li azi ala ni baja adi:[3]
− Muzoka a o‘ kaziladigan o um. Jahon sa do ashkilo i a’zo da la la o‘ asida sa do masalala i
bo‘yicha yuzaga kelgan muammola ni hal e ish uchun hukuma akilla i yig‘iladigan o um
azi asini baja adi. JST bu bo ada o‘z aoliya ini 1986-1994-yilla da o‘ kazilgan U ug ay aundi a
GATT doi asidagi das labki kelishu la asosida olib bo adi. Da la la jahon bozo ida u li sa do
o‘siqla iga duch kelganda a ula ni kamay i ishga ha aka qilganda, yuqo idagi muzoka ala da
belgilab qo‘yilgan, ashkilo ning ha bi a’zosi omonidan ma’qullangan qoidala sa doni
e kinlash i ishda asosiy ins umen bo‘lib xizma qiladi. Ammo, JST ko‘p omonlama kelishu la ga
asosan is emolchila ni himoya qilish a u li kasallikla ni a qalishini oldini olish maqsadida ba’zi
aziya la da sa do o‘siqla ini saqlab qolishga qa shilik qilmaydi.[4]
− Qoidala yig‘indisi. Tashkilo aoliya ining asosida xalqa o sa doda ish i ok e adigan da la la ning
asosiy qismi omonidan kelishilgan, imzolangan a ula ning pa lamen i omonidan a i ika siya
qilingan JST kelishu la i yo adi. Ushbu hujja la xalqa o ijo a da qonuniy asos azi asini baja adi.
Tizimning asosiy maqsadi iq isodiy i ojlanish a a o onlikni oshi ish uchun muhim bo‘lgan
mamlaka la o‘ asida sa do oqimla ini iloji bo icha oson, basho a li a e kin bo‘lishini
a’minlashdi . Ushbu azi a doi asida na aqa sa do o‘siqla ini imkon qada kamay i ish balki
kompaniyala a hukuma la ga sa do qoidala ida o‘sa dan o‘zga ish bo‘lmasligini ka ola laydi.
Qisqa qilib ay ganda, qoidala sha o a kelajakda nima bo‘lishini ka ola lashi ke ak.[5]
− Nizola ni hal e ish. Jahon sa do ashkilo ining eng muhim azi ala idan bi i xalqa o sa do aloqala ida
yuzaga keladigan man aa la o‘qnashu la ini uchinchi omon si a ida hal e ish hisoblanadi.
Yu idik nuq ai naza dan, JST kon sep siyasi bu un dunyo sa do o a la i, shu jumlagan o‘qimachilik
mahsulo la ining axminan 97 oizini a ibga soladigan ko‘p omonlama kelishu la o‘plami, qoidala a
no mala ni o‘z ichiga oladi. Zamona iy ko‘p omonlama sa do izimining huquqiy asosi Jahon sa do
ashkilo ini ashkil e ish bo‘yicha Ma okash kelishu i hisoblanadi (Jahon sa do ashkilo ini ashkil e ish
614
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
bo‘yicha kelishu ). Ushbu kelishu ashkilo ning ashkil e ish nizomi a unga ilo a qilingan ko‘p omonlama
kelishu la dan ashkil opgan.
To‘qimachilik mahsulo la i jahon ekspo i 887,1 ml d. AQSh dolla ini ashkil e adi, bu ishlab
chiqa ilgan o a la jahon sa dosining deya li 4,7 oizi hisoblanadi. Mehna in ensi ligi yuqo i bo‘lgan bu
sanoa i ojlanayo gan mamlaka la ga ish o‘ inla ini ya a ish a ekspo hajmini oshi ish uchun yuqo i
salohiya ga ega bo‘lgan sanoa lash i ishning das labki bosqichla ini i ojlan i ish imkoniya ini be adi. Bi
qancha da la la uchun ushbu sanoa ushbu da la la iq isodiyo ining s a egik a mog‘i hisoblanadi. Masalan,
o‘qimachilik sanoa i ekspo i Bangladesh da la ining umumiy ekspo hajmining 89,7 oizni, Pokis on da la i
umumiy ekspo hajminining qa iyib 60 oizini, Sh i-Lankaning 49 oizini, Hindis on a Xi oyning umumiy
ekspo hajminining mos a ishda 11,3 a 12,2 oizini ashkil e adi.
Das lab o‘qimachilik o a la i jahon sa dosi “Ta i a sa do o‘g‘ isidagi bosh kelishu (GATT)”
qoidala idan ashqa ida, ammo sha o likning ma’lum bi da ajasini a’minlay olgan ke ma-ke ko‘p
omonlama kelishu la doi asida amalga oshi ilgan. Ushbu aq inchalik kelishu la impo yo la a
ekspo yo la omonidan maqullangan ikki omonlama k o ala o‘plamini o‘ na gan. “Uzoq mudda li pax a
kelishu i” 1962-1973-yilla da o‘qimachilik o a la i jahon sa dosini a ibga solgan bo‘lsa a “Ko‘p olali
kelishu ” (Mul i ib e A angemen ) 1974-1994-yilla da omida o a la sa dosini qoidala ini o‘ na gan
asosiy kelishu azi asini baja gan. Tu li sababla ga ko‘ a ko‘plab impo yo da la la “Ko‘p olali
kelishu ”ni a k e a boshlaydi (Sh e siya, Sh e sa iya, A s aliya ushbu da la la o asida). 1994-yilga kelib
1300 o‘qimachilik sanoa i impo k o ala ini o‘z ichiga olgan kelishu doi asi o‘ impo yo (AQSh, Ye oa
I i oqi, Kanada a No egiya) a 30ga yaqin i ojlanayo gan expo yo da la la aoliya yu i ishgan.
JSTning o‘qimachilik bo‘yicha kelishu ida ushbu soha sa do qoidala i 1994-yilda GATT no mala iga
mu o iqlash i ish 4 bosqichda amalga oshi ilishi belgilangan. 1995-yil 1-yan a da a’zola dan 1990-
yilgi o‘qimachilik mahsulo la i impo hajmining kamida 16 oizini GATT no mala iga mu o iqlash i ishi
alab qilingan.1998-yil 1-yan a da 17 oizi, 2002-yil 1-yan a da qo‘shimcha yana 18 oizi a 2005-yil 1-
yan a kuniga qada To‘qimachilik a kiyim-kechak o‘g‘ isidagi kelishu mudda i ugashida qolgan 49 oizi
GATT no mala iga mu o iqlash i ilishi belgilangan. Mahsulo la GATT no mala iga mu o iqlash i ilganligi
sababli ula ga qo‘yilgan ha qanday k o ala olib ashlanadi. Bosqichli in eg a siya ja ayoni o qali
To‘qimachilik a kiyim-kechak o‘g‘ isidagi kelishu qoidala ida naza da u ilgan o‘qimachilik mahsulo la i
obo a qisqa ib bo adi a k o ala soni 2005-yil 1-yan a da To‘qimachilik a kiyim-kechak o‘g‘ isidagi
kelishu ni o‘z kuchini yo‘qo ishiga qada kamayib bo adi.
1-jad al
To‘qimachilik sano i jahon sa do qoidala ini GATT no mala iga mu o iqlash i ishning 10 yillik
das u i
Bosqichla
Bosqich boshida mu o iqlash i iladigan
mahsulo la oizi (%)
(1990-yilgi sa doga asoslangan)
1-bosqich:
1995-yil 1-yan (1997-yil 31-
dekab gacha)
16%
2-bosqich:
1998-yil 1-yan (2000-yil 31-
dekab gacha)
17%
3-bosqich:
2002-yil 1-yan (2004-yil 31-
dekab gacha)
18%
4-bosqich:
GATT no mala iga o‘liq
mu o iqlash i ish (shuningdek, k o ani
49%
615
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
beko qilish) (2005-yil
1-yan a )
Manba: Jahon sa do ashkilo i asmiy eb say i ma’lumo la i asosida mualli omonidan ayyo landi
To‘qimachilik sanoa i 1974-yildan U ug ay oundining so‘ngiga qada o‘qimachilik mahsulo la i
sa doni ikki omonlama kelishu la a Ko‘p olali kelishu i o qali a ibga solingan. Ko‘p olali kelishu ida
o‘qimachilik mahsulo la i xalqa o sa dosi asosan k o a o qali a ibga solingan. Bu esa asosiy ins umen i
a i o qali a ibga solish bo‘lgan GATT p insipla iga qa shidi . Shuningdek, ushbu kelishu da impo
qilu chi da la la alohida holda expo qilu chi da la la dan qancha miqdo da impo qilishi belgilab
qo‘yilganligi sababli, GATTning ba cha sa do she ikla ga bi xil munosaba da bo‘lish p insipiga ham zid
hisoblangan.
1995-yildan boshlab Ko‘p olali kelishu i o‘ niga JSTning To‘qimachilik a kiyim-kechak o‘g‘ isidagi
kelishu i kuchga ki gan. 2005-yilning 1-yan a iga qada o‘qimachilik sanoa i o‘liq GATT qoidala iga
moslash i ilgan. Xususan, k o ala o qali a ibga solish o‘x a ilgan a o‘qimachilik mahsulo la i impo i
bilan shug‘ullanadigan da la la ekspo qilu chi da la la ni kamsi ish hola la i uga iladi. Hozi ga kelib
JSTning To‘qimachilik a kiyim-kechak o‘g‘ isidagi kelishu i ma jud emas. Ushbu kelishu aq o‘ ishi
bilan o‘z-o‘zini yo‘q qilishga qa a ilgan JSTning yagona kelishu i hisoblanadi. Hozi da o‘qimachilik
sanoa ining ashqi sa dosi o‘liqligicha GATT qoida a no mala i asosida olib bo iladi.
Xulosa o‘ nida shuni ay ish joizki GATT-U ug ay aundi doi asida o‘qimachilik sanoa i jahon
sa dosida 1994-yilgacha kuza ilgan muammola ni hal e ish maqsadida “To‘qimachilik a kiyim-kechak
kelishu i” ishlab chiqilgan. To‘qimachilik a kiyim-kechak kelishu ining asosiy maqsadi impo qilu chi
mamlaka la ga o‘z ichki a moqla ini yangi qoidala ga moslash i ish uchun asodi iy a ka a miqdo dagi
za a la dan qochish maqsadida o‘ ish da i be ish o qali bosqichma-bosqich o‘qimachilik sano i jahon sa do
qoidala ini Jahon sa do ashkilo ining qoidala i a no mala iga o‘liq mu o iqlash i ish hisoblangan.
Xalqa o o‘qimachilik mahsulo la i sa dosi JSTning To‘qimachilik a kiyim-kechak kelishu i kuchga
ki gan sana, ya’ni 1995-yil 1-yan a dan boshlangan 10 yillik o‘ ish das u i asosida ub o‘zga ishla ni boshdan
kechi di. Kelishu huquqiy jiha dan kuchga ki ishidan a al sohaning ka a qismi k o ala o qali a ibga
solingan. Kelishu ga ko‘ a, JSTga a’zo da la la ashqi sa do siyosa ida
2005-yilning 1-yan a igacha o‘qimachilik mahsulo la iga o‘ na gan k o ala dan oz kechishi a
sanoa ni GATT qoidala iga o‘liq in eg a siya qilishla i ke ak bo‘lgan.
To‘qimachilik sanoa i 1994-yilda dunyoda ishlab chiqa ilgan mahsulo la ning ekspo ining 9,1 oizni
ashkil e gan. To‘qimachilik a kiyim-kechak kelishu ini qabul qilish daoi asida olib bo ilgan adqiqo la ga
ko‘ a, 1994-yildagi GATT ko ibiya i hisob-ki obiga ko‘ a o‘qimachilik mahsulo la iga o‘ na ilgan
k o ala dan oz kechish a a i la ini kamayishi hisobiga 2005-yilga kelib o‘qimachilik mahsulo la i (kiyik-
kechak bundan mus asno) sa dosi 18 oizga oshishi basho a qilingan.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. N. Si ojiddino , G. Sul ano a, L. Mingisho , E. Abdullaye ; Влиянии вступления
Узбекистана в ВТО на электротехническую отрасль, Аналитический доклад.-Toshken ,
BMTning i ojlanish das u i, 2020-b. 62-65.
2. Юсупов С.Ш. Роль маркетинга в повышении конкурентоспособности продукции
текстильной и легкой промышленности Узбекистана. // Материалы международной
научно-практической конференции. - Москва, ГОУ ВПО “РЭА им. Г.В.Плеханова”,
2009. -С. 235, 236.
3. Jahon sa do ashkilo ining asmiy eb say i - h ps://www.w o.o g;
4. Bi lashgan Milla la Tashkilo ining Sa do a a aqqiyo boʻyicha kon e ensiyasining asmiy
s a is ika bazasi - h ps://unc ads a .unc ad.o g/EN/;-b. 25,56.
5. Савицкая Г.В. “Анализ хозяйственной деятельности предприятий” –М.: ИНФРА-М,
2001. -С. 298, 309.
