38
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
110G13L (Gad ild) po‘la ining mexanik xossala ini oshi ish usulla i
Yusupo Nu iddin Akmaljon o‘g‘li,
ayanch-dok o an , Andijon da la exnika ins i u i
Andijon, O‘zbekis on
[email p o ec ed]
Tashbula o She zod Bax iya o ich,
. .d., do s., Islom Ka imo nomidagi
Toshken da la exnika uni e si e i
Toshken , O‘zbekis on
[email p o ec ed]
Tu axodjaye Nodi Djahongi o ich,
. .d., p o ., Islom Ka imo nomidagi
Toshken da la exnika uni e si e i
Toshken , O‘zbekis on
[email p o ec ed]
Nu dino Zoki jon Bo i jon o‘g‘li,
assis en , Islom Ka imo nomidagi
Toshken da la exnika uni e si e i
Toshken , O‘zbekis on
[email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada gad ild po‘la la ini qa iqligi, yeyilish ba doshligi, mus ahkamligi,
za biy qo ushqoqligi kabi mexanik xossala ini oshi ish usulla i ahlil qilingan. Tu li
modi ika siyalash a e mik ishlo be ish usulla i ahlil qilingan a xulosalangan.
Kali so‘zla : yeyilishba doshlik, e mik ishlo be ish, oblash, cho‘zilishdagi mus ahkamlik, za biy
qo ushqoqlik
Ki ish. 1882 yilda Robe Had ield yuqo i
ugle odli a yuqo i ma ganesli bo‘lgan 110G13L
po'la ini ix i o qilgan a shu sababli ko‘plab ilmiy
ishla da bu po‘la la Gad ild po‘la la i deb
yu i iladi[1]. Aus enis ik mik os uk u aga ega bo'lgan
bu u dagi po'la mus ahkamlik, egilu chanlik,
qa iqlik a yuqo i yeyilishba doshlik xossala ini
o‘zida mujassamlagan. Bundan ashqa i bu po‘la
ishlash da omida ishqalanish a za b a’si ida yanada
qa iqlashish xususiya iga ham ega. Shu sababli bu
po‘la dan olingan quyma de alla ko'p yilla da omida
og'-kon sanoa i, emi yo'lla , qazish, qishloq
xo‘jaligida a mashinasozlikning u li xil ishqalanish
yuqo i bo‘lgan sha oi la da keng qo'llaniladi. Ushbu
maqolada 110G13L po'la ini mexanik xossala ini
oshi ish uchun baja ilgan adqiqo la ahlil qilingan.
Adabiyo la sha hi. Hindis onning Gandi
muhandislik a exnologiya kolleji olimla idan bi i
Keyu Panchal omonidan ma ganesli gad ild
po‘la la iga yangi e mik ishlo be ish ejimla ini jo iy
e ish o qali yuqo i qa iqlikka a yeyilishba doshlikka
e ishishi o‘ ganib chiqilgan. Bunda das lab quyib
olingan gad ild po‘la i 9 a bo‘lakka bo’lingan a
ula dan sakkiz asi 1000°C ha o a da 30 daqiqa ushlab
u ilib keyin su bilan oblangan. Keyin esa
na’munala ning uch asi 600°C ha o a da qizdi ilib bi ,
ikki a uch soa da omida shu ha o a da ushlab u ilib
so‘ng a xona ha o a ida so u ilgan. Na’munala ning
uch asi esa 700°C ha o a da qizdi ilib bi , ikki a uch
soa da omida shu ha o a da ushlab u ilib so‘ng a
xona ha o a ida so u ilgan. Ikki a na’muna esa 1000°C
ha o a da qizdi ilib 30 daqiqa ushlab u ilib keyin bi i
xona ha o a ida, ikkinchisi esa pechda so u ilgan.
39
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki quyish
ha o a i 1400-1450 ° C bo‘lganda ka bid za ala ining
s uk u ada bi ekis a qalishiga yo dam be adi a shu
bilan po‘la ning yeyilish ba doshlik a qa iqlik
xossala ini oshi adi. Bi oq, quyi quyish ha o a ining
pas ligi e igan me allning suyuq oqu chanligini
pasay i adi a quymada nuqsonla i bo‘lishiga olib
keladi. Te mik ishlo be ishda esa po‘la ni a al
1000°C ha o a da 30 daqiqa ushlab u ilib keyin su
bilan oblash a keyin 700 ° C da ikki soa da omida
ushlab u ish a so‘ng ha oda so u ish aj ibala da
op imal qa iqlik a yeyilishba doshlikni hosil
bo‘lishini ko‘ sa di [1,2].
Janubiy A ikaning Yoxannesbu g uni e si e i
a Nige iyaning Fede al Texnologiya Uni e si e i
olimla i O.E. Faloduna, S.R. Oke, A.M. Oko o, P.A.
Olubambila omonidan ko‘p ugle odli ma ganesli
po‘la la ni mexanik xossala ini oshi ish o‘ ganilgan.
Bunda das lab na’munala induksion pechida quyib
olingan. Quymaning kimyo iy a kibi e mo ARL
3460 ipidagi elek on spek oskopiya yo damida
nazo a qilingan a aniqlangan.
1-jad al. Na’munala ning kimyo iy a kibi.
1- asm. Ma ganes po‘la ining mik o
uzilishi. a – 1-na’muna, b – 2-na’muna, c – 3-
na’muna.
2- asm. 3.5% NaCl bilan ko oziya sino i
o‘ kazilgan (ko oziyalangan) na’munala ning
op ik mo og a iyasi. a – 1-na’muna, b – 2-
na’muna, c – 3-na’muna.
Tadqiqo na ijala ida mik os uk u a iy ahlil
ka bidning aus eni ma i sasida aqsimlanishini,
shuningdek, ma e ialning don chega ala ini ochib
be ishi aniqlangan. Ma gane s po'la ining a kibiga
x om qo‘shilgani hisobiga uning mik oqa iqligi 1-
na’munada 244 HV, 2-na’munada 215 HV a 3-
na’munada 236 H gacha sezila li da ajada o gan.
Yeyilishba doshlilikni aniqlash sino ida esa 10 N
os ida 1-na’muna eng kam yeyilgan, 2-na’muna
o‘ acha a 3-na’munada yeyilish eng yuqo i bo‘lgani
aniqlangan. O‘ kazilgan adqiqo na ijala idan
a kibida 17% Mn a 1.76% C bo‘lgan na’munaning
eng yaxshi qa iq a yeyilishba doshlik xossasiga ega
bo‘lishi, ammo a kibdagi x om o ishi bilan
ko oziyaba doshlikni kamayishi xulosalangan [1,3].
Xi oy olimla i Nguyen Hong Hai, Nguyen
Danh T ung, Pham Mai Khanh, Nguyen Huu Dung,
Bui Duc Longla omonidan 110G13L po'la la ining
mik o uzilishi a de o ma siyaning qa iqlashishiga
hamda mexanik xususiya la iga a'si ini o' ganilgan.
Tadqiqo o‘ kazish uchun bi onnalik induksion
pechda quyma olingandan so'ng, qa iq na’munala ikki
bosqichli ja ayon yo damida 650 -C da 1,5 soa
da omida saqlanadi a 1050 -C gacha qizdi ish da om
e i ildi a 3 soa da omida shu ha o a da saqlanib
e mik ishlo be ildi a keyin su da so u ildi. Te mik
ishlo be ishdan so'ng, o'zga i ilgan yuqo i
ma gane sli po'la la 20 - 20 - 200 mm o'lchamdagi
kichik na’munala ga kesilgan. Keyin bu na’munala 2
m 90 mm diame li sha li idishga po'la sha la bilan
u li aq la da 5, 10 a 20 soa lik za ba sino i amalga
oshili di.
2-jad al. Tadqiqo o‘kazilgan po‘la
na’munala ining a kibi:
40
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
3- asm. 110G13L po‘la la ini e mik ishlo
be ish ja ayoni.
Ta'si dan oldin a keyin modi ika siyalangan
yuqo i ma gane sli po'la la ning mik o uzilmala i
ko' sa ilgan 2- asmda ko' inib u ibdiki, bu
po'la la ning mik o uzilmala i og'i
de o ma siyalangan a de o ma siyalangan si la ning
qalinligi za ba da omiyligi oshishi bilan o adi.
Xususan, de o ma siyalangan yuzala ning chuqu ligi
a'si qilish da omiyligi 5, 10 a 20 soa dan oshishi
mos a ishda 1000 dan 1600 a 2000 𝜇𝑚 gacha oshadi.
Bundan ashqa i, za badan oldin ham, keyin ham
yuqo i ma gane sli po'la la da ma ensi
s uk u asining ko' inishi yo'q. 110G13L po‘la la i
po‘la la iga i an qo’shilishi na ijasida ishqalanishni
kamay i ishga e ishilgan [1,4].
Tu kiya olimla i Uğu Gü ol, E dal Ka adeniz,
Ozan Çoban a Süleyman Can Ku nazla omonidan
gad ild po‘la la ini i an bilan modi ika siya qilish
o qali mexanik xossala ini yaxshilash o‘ ganilgan.
Bunda adqiqo o‘ kazish uchun qu a i 3 onna
bo‘lgan induksion pechda de al quyib olingan. Xom
ashyo o'liq e i ilganda, e i ilgan po‘la 900°C da
oldindan qizdi ilgan ko shga o‘ kazilgan. Quyishdan
oldin, po‘la qoldiqla i bilan qoplangan Fe-Ti za ala i
ko shning pas ki qismiga joylash i ilgan.
Qo ishmala ning a kibi quyidagi jad alda kel i ilgan.
3-jad al. Qo ishmala ning kimyo iy a kibi.
Quyib olingan de al das lab 650°C ha o a da 3
soa da omida ushlab u ilib keyin daqiqasiga 1.67 °C
ezlikda 1100°C ha o a gacha qizdi ilgan a yana 3
soa da omida ushlab u ilgan. Keyin esa sig’imi 90
onnalik su idishida 27 °C su da so u ilgan.
So u ishdan oldin su ha o a i 25-28°C bo‘lishi so ish
mobaynidagi su ning ha o a i 35°C bo‘lishiga yo‘l
qo‘yilmasligi ke ak.
Ushbu adqiqo ning eng muhim na ijala idan
bi i shundaki, 0,05% Ti qo'shilishi e i ma bilan e mik
ishlo be ilgan qo ishmala ning yeyilish ezligini
sezila li da ajada kamay i gan. Bi oq i an miqdo i
0,05% dan 0,10% gacha o ganda, Ti (CN) za ala i
aj alib chiqqan a o'plangan. Bi hil dispe slangan
qa iq za ala o' niga, o'plangan za ala yeyilish
ezligining o ishiga olib kelishi kuza ilgan.
4- asm. Qo ishmala mik os uk u ala i
mik og a i: a-ASTM A128 G . E1, b- 1.0C-17MN,
c-1.0C-17Mn-0.05Ti, d-1.0C-17Mn-0.10Ti.
Na ijala shuni ko‘ sa diki yaxshi donla
mus ahkamligi, qa iqlik, mus ahkamlik xossala i mos
a ishda 30%, 31%, 8% a 12% ga o di hamda
ma ganes a i an modi ika siyala isiz
za biyqo ushqoqlik 9% ga o gan. 1.0C-17Mn-0.05Ti
e mik ishlo be ilgan po‘la ning yeyilishba doshlik
xossasi 110G13L po‘la la iga aqqoslaganda 44%
gacha o gan [5].
Jiang ing Wang, Guillaume B uel, Zhiyang
Wang, Ellio Paul Gilbe , Pa el Cizek, San iago
Co ujei a-Gallo, Daniel Fabijanic, a Ma hew
Ba ne la Had ield po‘la la iga anadiyning
qo‘shilishi hisobiga a ula ning e mik ishlo i hamda
41
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
plas ik de o ma siya a’si ida s uk u a iy a mexanik
xossala ining o‘zga ishi haqida ish bolib b oganla .
Taj ibala o‘ kazish uchun quyidagi jad alda
ko‘ sa ilgan a kibga ega na’munala quyib olinib ula
us ida amalga oshi ilgan.
4-jad al. Po‘la qo ishmala ning kimyo iy
a kibi
Na’muna
Mn%
C%
V%
HC
13.3
1.2
-
HC-1 V
13.1
1.1
1.2
HC-2 V
12.8
1.2
2.3
Na’munala ga elek yoy pechida quyildi a
aakumli pechda 1150° C ha o a da 8 soa da omida
gomogenlash bilan ishlo be ilgan. Vanadiyning
qo’shilishi a’si ida na’munala qa iqligi 227±17,
270±17 a 287±5 ga mos a ishda oshdi. Po‘la la ga
anadiyning qo’shilishi na ijasida yeyilishba doshlik
ham oshgan[6].
E on olimla i E.G. Moghaddam, N. Va ah am,
P. Da amila omonidan Yuqo i anadiyli aus enis ik
ma ganes po‘la i a 110G13L po‘la la ini
mik os uk u a a mexanik xossala i o‘ ganib
chiqilgan. Bunda das lab olimla omonidan quyidagi
kimyo iy a kibga ega bo‘lgan na’munala quyib
olingan.
5-jad al. Qo ishmala ning kimyo iy a kibi.
Bunda e i maga modi ika o si a ida
e o anadiy hamda deoksidlash uchun 0.1% so
alyuminiy qo‘shish amalga oshi ilgan.
Quyish ja ayonidan so‘ng e mik ishlo be ish,
mus ahkamlikka, qa iqlikka a yeyilish ba doshlikka
sinash aj ibala i o‘ kazilgan a quyidagi xulosala
qilingan:
1. Yuqo i anadiyli aus eni li ma gane s
po'la la ida (YVAMP)gi anadiy ka bidla i V8C7 u ga
mansub a Ugle od miqdo i o ishi bilan ka bidla ning
shakli no da, asmadan massa iy, sha simon shaklga
o'zga adi a ula da ugle od miqdo i axminan 3%
gacha bi ekis aqsimlanadi. Ugle od a kibining
yanada o ishi aus eni ik ma i sada anadiy
ka bidla ining aqsimlanishining bi xilligini
pasay i adi.
2. 110G13L po'la la ini 1100° C ha o a da 90
daqiqa da omida pechda oblab su da so u ish
qo ishmala ining mik os uk u a iy yoki mexanik
xususiya la iga sezila li a'si ko' sa maydi.
3. Yuqo i anadiyli aus enis ik ma ganes
po‘la ida anadiy ka bidla ining hosil bo'lishi
110G13L po'la iga nisba an qa iqlikni oshi adi lekin
za biy qo ushqoqlikni kamay i adi. Bundan ashqa i,
Yuqo i anadiyli aus enis ik ma ganes po‘la
qo ishmala ining mexanik xususiya la i aus eni dagi
anadiy ka bidla ining mo ologiyasi a a qalishiga
a'si qiladi.
4. Vanadiy ka bidla i bo'lgan aus eni ik
ma gane s po'la la i aus eni da a qalgan juda qa iq
anadiy ka bid za ala i a shuningdek, qa iq e i mada
anadiyning mus ahkamlo chi a'si i u ayli s anda
110G13L po'la iga nisba an 5 ba oba
yeyilishba doshlikka ega [7].
Islom Ka imo nomidagi Toshken da la
exnika uni e si e i “Me alla exnologiyala i”
ka ed asi olimla i N.D.Tu axodjaye ,
Sh.M.Cho shanbiye a boshqala omonidan
110G13L po‘la la ini mexanik xossala ini oshi ish
us ida adqiqo la olib bo ilgan. Bunda 110G13L
po‘la la ini modi ika siyalash uchun e o anadiydan
oydalanilgan. Na ijada 110G13L po‘la la ini qa iqligi
7-8 % ga, ushbu po‘la dan ayyo langan eksko a o
ishla ining ishlash mudda i esa 1800 soa dan 2500
soa ga o gan[8].
Islom Ka imo nomidagi Toshken da la
exnika uni e si e i olimla i G.L.A ajano ,
U.D.Eshankulo , Sh.M.Cho shanbie la omonidan
110G13L po‘la la ini mexanik xossala ini oshi ish
us ida adqiqo la olib bo ilgan. Bunda 110G13L
po‘la la ini modi ika siyalash uchun quymaga 1% li
e ox om qo‘shilgan. Po‘la qo ishmaning quyma
holdagi yoki no malash i ilgandan keyingi s uk u asi
pe li dan so bi ga, os i ga, ma ensi ga a nihoya
aus eni ga o‘ di.
42
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
5- asm. 110G13L po‘la iga 1% li e ox om
qo‘shilgandagi mik os uk u aning u li
ka alikla da ko‘ inishi.
Na ijada qo ishmaning qa iqligi a
mus ahkamligi o gan, ko oziyaba doshlik a suyuq
oqu chanlik ham yaxshilandi [9].
E onning Islom Azad uni e si e i olimi
Kam an Amini omonidan a kibida 17% ma ganes
bo‘lgan gad ild po‘la ining mexanik xossasini oshi ish
bo‘yicha ilmiy adqiqo la olib bo ilgan. Bunda das lab
quyidagi kimyo iy a kibga ega bo‘lgan na’munala
quyib olingan.
6-jad al. Yuqo i ma ganesli po‘la
qo ishmala ning kimyo iy a kibi.
Qo ishma
Fe
C
Mn
Si
C
S
P
Fe-
17Mn-
0.6Si-
1.2C
Mu .
1.2
16.5
0.59
0.34
0.01
0.04
Fe-
17Mn-
6Si-1.2C
Mu .
1.2
16.4
5.9
0.31
0.01
0.05
6- asm. Quyma po‘la la ning
mik os uk u asi. (a) - kam k emniyli, (b)- yuqo i
k emniyli.
7- asm. Te mik ishlo be ilgan po‘la la ning
mik os uk u asi. (a) - kam k emniyli, (b) - yuqo i
k emniyli.
Na’munala da das labki qa iqlikni
ekshi ilganda ha ikkala na’munada ham qa iqlik
sezila li da ajada ya’ni 0.6% k emniyli na’munada 290
HV a 6% k emniyli na’munada 368 HV gacha ye gan.
Na’munala ni ishlash ja ayonida de o ma siya
a’si idan keyin ham qa iqlashishini a
yeyilishba doshligini aniqlo chi sino la dan ham
o‘ kazilgan. Eng yuqo i ko‘ sa kichla 30 daqiqa
mobaynida de o ma siyalangan na’munala da
ko‘ ingan. Bunda na’munala qa iqligi 0.6% k emniyli
na’munada 698 HV a 6% k emniyli na’munada 748
HV gacha ye gan. Yeyilishba doshlik esa kam
k emniyli na’munaga nisba an yuqo i k emniyli
na’munada 25% ga o gan [10].
Alge iyaning BADJI Mokh a Annaba
Uni e si e i olimla i Souad Ayadi a Ali Hadji hamda
Tu kiyaning YILDIZ Texnika Uni e si e i olimi
Em ullah Hakan Kalelila omonidan ma ganes
po‘la la ini qizdi ish ha o a ining mik os uk u a a
yeyilishga a’si i o‘ ganilgan. Bunda Gad ild
po‘la la iga modi ika o si a ida x om, nikel, anadiy
a niobiy elemen la i qo‘shilib 1500° C ha o a da
l=100mm, d=20mm o‘lchamli na’munala (Yuqo i
ma ganesli, Nikelli, Niobiyli, Vanadiyli po‘la ) quyib
olingan. Quyidagi jad alda na’munaning kimyo iy
a kibini ko‘ ish mumkin:
7-jad al. Yuqo i ma ganesli, Nikelli,
Niobiyli, Vanadiyli po‘la ning kimyo iy a kibi.
43
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
8- asm. YM-NiNbV po‘la ining
mik os uk u asi.
Lekin aqa gina modi ika siya qilishning o‘zi
bilan ke akli mexanik xossala ga e ishilmasligi sababli
ikki xil e mik ishlo be ish ejimla ida ham aj ibala
o‘ kazilgan. Bi incha usulida na’munala 600° C,
1020° C a 1050° C ha o a la da 06° C/daq ezlikda
qizdi ib a ha bi ha o a da 1 soa dan ushlab u ilib
keyin su da so u ilgan. Ikkinchi e mik ishlo be ish
usulida esa na’munala 600° C, 1080° C a 1011° C
ha o a la da 12° C/daq ezlikda qizdi ib a ha bi
ha o a da 1 soa dan ushlab u ilib keyin su da
so u ilgan.
Toblanmagan a ikki xil ejimda oblangan
na’munala qa iqlikka ekshi ilgan a bunda
oblanmagan na’munaga nisba an 1050°C ha o a da
oblangan na’muna qa iqligi 28% ga a 1100°C
ha o a da oblangan na’munaning qa iqligi esa 57% ga
qa iqlashgani aniqlangan.
Toblanmagan a ikki xil ejimda oblangan
na’munala yeyilishba doshlikka ekshi ilgan a bunda
oblanmagan na’munaga nisba an 1050°C ha o a da
oblangan na’munaning yeyilishba doshligi 30% ga a
1100°C ha o a da oblangan na’munaning
yeyilishba doshligi esa 50% ga o gani aniqlangan
[11].
Nige iyaning Lagos uni e si e i, “Me allu giya
a ma e ialshunoslik muhandisligi” ka ed asi olimla i
S.A. Balogun, D.E. Esezobo , J.O. Agunsoyela
omonidan aus enis ik ma ganes po‘la la ining
yeyilishiga e ish ha o a ining a’si i o‘ ganilgan.
Bunda das lab adqiqo obyek i bo‘lgan jag‘ pli asi
de ail ya’ni gad ild po‘la i a kibiga qo‘shimcha
a ishda 2.4% C qo‘shilib uch a e ish ha o a ida
1550°C, 1450°C a 1380°C ha o a la da e i ib
oldindan qizdi ilgan qum-gilli qolipla ga quyilgan.
Na’munala 1050°C ha o a da 4 soa da omida
mu el pechida oblangan a keyin na’munala ning
mik os uk u asi mik oskop yo damida ko‘ ib ahlil
qilingan.
Mn-po‘la ma i sasida C -ka bidning
qo‘pol seg ega siyasi.
9- asm. 1550 °C da quyilgan jag‘ pli asi
de alining mik sos uk u asi. (a) – qi g‘oq, (b) –
o‘ a a (c) – mahkamlo chi qismi. Ushbu
mik os uk u ala donala chega asi a o ida
no ekis, o‘plangan x om ka bidla ning ma judligi
bilan a si langan.
Mn-po‘la ma i sasida C -ka bidning
ya im mayda dispe siyasi.
10- asm. 1450 °C da quyilgan jag‘ pli asi
de alining mik sos uk u asi. (a) – qi g‘oq, (b) –
o‘ a a (c) – mahkamlo chi qismi.
Mn-po‘la ma i sasida C -ka bidning nozik
dispe siyasi.
11- asm. 1380 °C da quyilgan jag‘ pli asi
de alining mik sos uk u asi. (a) – qi g‘oq, (b) –
o‘ a a (c) – mahkamlo chi qismi.
Tahlil na ijala ida e ish ha o a ining 1450°C
bo‘lishi op imal quyish ha o a i ekanligi, x om
ka bidla ini nozik aj alishini hamda bu
yeyilishba doshlikni o i ishi, ha o a 1550°C dan
o ganda o iqcha shlak hosil bo‘lishi, yuqo i ha o a
44
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
a’si ida pech u i o kasi ishlash da ining kamayishi
xulosalangan [12].
E on olimla i Mahya Mohammadnezhad,
Vahid Ja ahe i a Masab Nase i Se ejanila
omonidan molibdenning 110G13L po‘la la ining
mik os uk u a a mexanik xususiya la iga a'si i
o‘ ganilgan. Bunda das lab quyidagi kimyo iy a kibga
ega bo‘lgan na’munala quyib olingan.
8-jad al. Po‘la na’munala ining kimyo iy
a kibi.
Na’munala 1100°C ha o a da oblanib su da
so u ilgan. Keyin esa na’munala ning
mik os uk u ala i ko‘ ilib ahlil qilingan.
12- asm. Molibdenning 0 dan 0.62% gacha
miqdo la dagi qo‘shilgan oblangan
na’munala ning mik os uk u asi
Yuqo idagi mik os uk u ala dan molibden
konsen a siyasining o ishi bilan donala ning
o'lchamla i aqsimo i as a-sekin kamayganligi
kuza ilgan. Qa iqlik a mus ahkamlik ham molibden
o ishi na ijasida o ib b ogan [13].
E on a Ko eya Respublikasi olimla i
H.R.Ja a ian, M. Sabzi, S.H.Mousa i Anijdan,
A.R.Ei ani, N. Pa kla omonidan aus eniza siya
ha o a ining gad ild po‘la la ining mik os uk u asi a
mexanik xossala iga a’si i o‘ ganilgan. Bunda o‘ a
gad ild po‘la na’munala i anlab olinib ula 1000°C,
1075°C, 1150°C, 1225°C ha o a la da 1 soa da omida
oblanib su da so u ilgan. Na’munala ning
mik os uk u ala ida oblash ha o a ining o ishi bilan
ka bidla soni kamayib don hajmining ka alashishi
ko‘ ingan.
13- asm. Tu li ha o a la da oblangan
Gad ild po‘la la ining mik os uk u asi. a -
1000°C, b - 1075°C, c - 1150°C, d - 1225°C.
Keyin na’munala cho‘zilish sino idan
o‘ kazilgan a ha o a o ishi bilan mus ahkamlik
kamayib b ogan. Lekin na’munala qa iqlik sino idan
o‘ kazilganda oblash ha o a i o ishi bilan qa iqlik
ham o ishini ko‘ ingan.
Cha piy za ba sino i a yeyilish ekshi ish
sino la i ham o‘ kazilgan. Na ijala iga ko‘ a ha o a
o ishi bilan po‘la la qa iqlashib za biy qu ushqoqlik
kamayib b ogan, ammo po‘la la ning yuqo i ha o a da
oqu chanlikni yaxshilanishi sababli yeyilishba doshlik
xossasi o gan.
Tadqiqo la dan gad ild po‘la la ini oblash
ha o a ini 1000°C dan 1225°C ga qada o ib bo ishi
ula ning qa iqlashu i a mo‘ lashu iga olib kelishi,
bunda aqa qa iqlik a yeyilishba doshlik xossala ini
o ishi lekin mus ahkamlik a za biy qo ushqoqlik
kabi xossala ni pasayishiga olib kelishi xulosalangan
[14].
Tahlil a muhokamala . Adabiyo la ahlili
shuni ko‘ sa adiki, gad ild po‘la la ining mexanik
xossala i, xususan yeyilishba doshlik, qa iqlik,
mus ahkamlik a za biy qo ushqoqlik legi lo chi
elemen la ning u iga, miqdo iga hamda e mik ishlo
be ish ejimla iga be osi a bog‘liqdi . Ha bi
legi lo chi elemen po‘la ning mik os uk u asi a
disloka sion uzilishida o‘ziga xos o‘zga ishla ni
kel i ib chiqa adi, bu esa yakuniy mexanik xossala ga
u licha a’si ko‘ sa adi[15].
Na’munala
C
Mn
Si
C
Mo
Mo.0
1.19
12.4
0.52
0.81
0
Mo 2
1.22
12.7
0.58
0.87
0.21
Mo 4
1.27
12.1
0.47
0.74
0.43
Mo 6
1.17
12.9
0.43
0.79
0.62
45
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Molibden (Mo) bilan modi ika siyalash.
Molibden qo‘shilishi po‘la mik os uk u asi
donla ining maydalanishiga olib keladi a bu o qali
qa iqlikni hamda yeyilishba doshlikni oshi adi.
Tadqiqo la da Mo miqdo ining o ishi bilan don hajmi
kamaygani, qa iqlik a mus ahkamlik esa izchil
o gani aniqlangan. Molibdenning asosiy a zalligi — u
aus eni ma i sani ba qa o lash i adi a semen i
hamda M₆C u idagi ka bidla shakllanishi o qali
dispe sli cho‘kma mus ahkamlash a’si ini
kuchay i adi. Na ijada yeyilishba doshlik yaxshilanadi
a don chega ala idagi kuchlanishla kamayadi. Bi oq
Mo miqdo ining 2% dan o iq bo‘lishi semen i
azala ining ko‘plab aj alishiga sabab bo‘lib, po‘la ni
mo‘ lash i adi. Bundan ashqa i, molibden
qimma baho legi lo chi elemen bo‘lgani sababli
iq isodiy jiha dan ham uning miqdo i cheklanishi
lozim.
Vanadiy (V) bilan modi ika siyalash.
Vanadiy qo‘shilishi na ijasida po‘la s uk u asida
yuqo i qa iqlikka ega V₈C₇ u dagi ka bidla hosil
bo‘ladi. Bu ka bidla aus eni ma i sada
mus ahkamlo chi dispe s aza si a ida a’si e adi.
Tadqiqo la da anadiy konsen a siyasi o ishi bilan
qa iqlik 227 HV dan 287 HV gacha,
yeyilishba doshlik esa 5 ba oba gacha oshgani
aniqlangan. Vanadiy qo‘shilishining a zalligi — bu
qa iqlik a yeyilishba doshlikni bi aq da oshi ish
imkoniya ining ma judligidi . Ammo uning
kamchiligi — bu elemen za biy qo ushqoqlikni
sezila li pasay i adi. Sababi, qa iq V₈C₇ za achala i
disloka siyala ha aka ini o‘x a ib, de o ma siyalanish
qobiliya ini kamay i adi. Na ijada po‘la
yeyilishba dosh, ammo nisba an mo‘ hola ga o‘ adi.
Shuning uchun anadiy modi ika siyasi
yeyilishba doshlik muhim bo‘lgan, lekin za biy
yuklama nisba an pas de alla uchun maqbuldi .
X om (C ) bilan modi ika siyalash. X om
legi lo chi elemen si a ida po‘la ning qa iqligini a
ko oziyaga ba doshliligini oshi adi. Faloduna a
boshqala ning adqiqo la ida x om miqdo ining 1.7%
gacha oshi ilishi mik oqa iqlikni 215 HV dan 244 HV
gacha ko‘ a gan, lekin bu bilan bi aq da ko oziyaga
chidamlilik pasaygan. X omning a zalligi — u ka bid
hosil qilu chi elemen bo‘lib, M₇C₃ a M₂₃C₆ azala ini
hosil qiladi, bu esa aus eni don chega ala ini
ba qa o lash i adi. Bi oq x omning kamchiligi
shundaki, u o iqcha bo‘lsa, ma ensi hosil bo‘lish
eh imolini oshi adi a na ijada mo‘ lik yuzaga keladi.
Shu sababli C miqdo ini 1–2% o aliq miqdo da
saqlash op imal na ijala ni be adi. Toshken da la
exnika uni e si e i olimla i x om bilan
modi ika siyalangan 110G13L po‘la la ida
s uk u a iy o‘zga ishla — pe li dan aus eni gacha
o‘ ish — mexanik xossala ning kompleks
yaxshilanishiga olib kelganini qayd e ishgan.
Ti an (Ti) bilan modi ika siyalash. Ti an
bilan modi ika siyalash gad ild po‘la la ida don
o‘sishini cheklash a cho‘kindi za achala hosil
bo‘lishini nazo a qilish o qali mexanik xossala ga
ijobiy a’si ko‘ sa adi. Gü ol a hammualli la 0,05%
Ti qo‘shilishida yeyilishba doshlik 44% gacha
oshganini, ammo 0,10% Ti dan o iq qo‘shilishida
Ti(CN) za ala i o‘planib, yeyilish ezligini
oshi ganini aniqlashgan. Shunday qilib, Ti
qo‘shimchasi don chega ala ining ozaligi a
s uk u a iy ba qa o likni a’minlaydi, lekin uning
miqdo i o sa, za achala bi ekis aqsimlanmaydi.
Op imal na ija 0,05% Ti a o ida kuza ilgan.
K emniy (Si) a boshqa elemen la . K emniy
qo‘shilishi po‘la ning qa iqligini a yeyilishga
ba doshliligini oshi adi, ayniqsa 17% Mn bilan
bi galikda ishla ilganda. Si elemen ining a zalligi — u
ugle odning aoliya ini a ibga soladi, semen i
azala ining ba qa o ligini oshi adi a aus eni
uzilmasini saqlaydi. Bi oq Si o iqcha bo‘lganda
po‘la ning pay andlanu chanligi yomonlashadi.
Umuman olganda, ma jud ilmiy manbala
ahlili gad ild po‘la la ini mus ahkamlashda kompleks
yondashu — ya’ni bi nech a elemen la bilan
bi galikda modi ika siyalash eng sama ali yo‘l ekanini
ko‘ sa moqda. Masalan, Ti–V yoki C –Mo
kombina siyala i bi aq ning o‘zida qa iqlikni,
yeyilishba doshlikni a s uk u a iy ba qa o likni
oshi adi. Te mik ishlo ejimla ini op imallash i ish
bilan bi galikda bunday legi lash izimla i gad ild
po‘la la ining eksplua a sion xususiya la ini ubdan
yaxshilashi mumkin.
46
“Al-Fa g‘oniy a lodla i” elek on ilmiy
ju nali
ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 4 | 2025-yil
"Descendan s o Al-Fa ghani" elec onic scien i ic
jou nal.
ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 4 | 2025 yea
Электронный научный журнал "Потомки Аль-
Фаргани"
ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 4 | 2025 год
h ps://al- a goniy.uz/
Xulosa. Gad ild po‘la la i bo‘yicha o‘ kazilgan
ahlilla shuni ko‘ sa adiki, ushbu po‘la la ning
mexanik xossala ini oshi ishda legi lo chi
elemen la ning anlo i, ula ning konsen a siyasi a
e mik ishlo be ish ejimi hal qilu chi omilla dan
bi idi . Ha bi elemen po‘la mik os uk u asi a
disloka sion izimiga o‘ziga xos a’si ko‘ sa adi,
na ijada mexanik xossala u licha o‘zga adi.
Molibden qo‘shilishi aus eni ma i sani
ba qa o lash i gan holda donla ning maydalanishiga
yo dam be adi, bu esa qa iqlik a yeyilishba doshlikni
oshi adi. Ammo Mo konsen a siyasi ko‘p bo‘lganda
semen i azala ining ko‘plab aj alishi na ijasida
mo‘ lik kuchayadi. Vanadiy esa yuqo i qa iqlikka ega
V₈C₇ ka bidla ini hosil qilib, po‘la ning
yeyilishba doshligini bi necha ba oba oshi adi, bi oq
za biy qo ushqoqlikni kamay i adi.
X om legi lo chi elemen si a ida qa iqlik a
mus ahkamlikni oshi ish bilan bi ga
ko oziyaba doshlikka ham ijobiy a’si e adi, ammo
uning o iqcha miqdo i ma ensi azaning paydo
bo‘lishi o qali po‘la ni mo‘ lash i adi. Ti an esa don
o‘sishini cheklab, s uk u aning ba qa o ligini
a’minlaydi, lekin 0,1% dan yuqo i miqdo da
qo‘shilganda Ti(CN) cho‘kindila ining o‘planishi si
no ekisligini oshi adi. K emniy esa ugle od bilan
o‘za o a’si qilib, semen i hosil bo‘lish ja ayonini
boshqa adi a aus eni uzilmasining ba qa o ligini
mus ahkamlaydi.
Tahlil na ijala iga ko‘ a, 110G13L po‘la ining
yeyilishba doshligi a qa iqligi yuqo i
modi ika siyalangan a ian la ini olish uchun 0,05%
Ti, 1–2% C yoki 1–1,5% Mo miqdo idagi
qo‘shimchala op imal hisoblanadi. Bunday
kombina siyala e mik ishlo be ishning 700–1100 °C
diapazonida amalga oshi ilganda po‘la ning
mik os uk u asi bi ekis aus eni li bo‘lib, disloka sion
mus ahkamlash a cho‘kindi azala a’si i
mu ozana li kechadi.
Shunday qilib, gad ild po‘la la ini
mus ahkamlashda bi gina elemen emas, balki ko‘p
komponen li legi lash a kompleks modi ika siya
usulla idan oydalanish maqsadga mu o iqdi .
Kelgusidagi adqiqo la da esa ushbu po‘la la ning
e mik ishlo be ish kine ikasi, di uzion ja ayonla ,
hamda legi lo chi elemen la ning o‘za o a’si i asosida
modellash i ish yo‘nalishla ini ham chuqu lash i ish
za u . Bu esa yuqo i yuklama a ob azi sha oi la ida
ishlo chi mashinasozlik de alla ining xizma
mudda ini yanada uzay i u chi yangi a lod gad ild
po‘la la ini ya a ish imkonini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. N.A. Yusupo , 110G13L po'la la ini mexanik
xossala ini oshi ish ahlili, “O‘zbekis onda
mashinasozlikning zamona iy yo‘nalishla i a dolza b
muammola i” ma zusidagi xalqa o miqyosidagi ilmiy
a ilmiy exnik anjuman ma e ialla i o‘plami 2025-yil
13-14 may.
2. Keyu Panchal, Li e Imp o emen o Had ield
manganese s eel cas ings, In e na ional Jou nal o
Scien i ic De elopmen and Resea ch (IJSDR), May
2016, h p://www.ijsd .o g.
3. O.E. Faloduna, S.R. Oke, A.M. Oko o, P.A.
Olubambi, Cha ac e iza ion o cas manganese s eels
con aining a ying manganeseand ch omium
addi ions, Ma e ials Today: P oceedings, Janua y
2020.
4. Nguyen Hong Hai, Nguyen Danh T ung, Pham
Mai Khanh, Nguyen Huu Dung, Bui Duc Long, S ain
ha dening o Had ield high manganese s eels,
Ma e ials Today: P oceedings, July 2022.
5. Uğu Gü ol, E dal Ka adeniz, Ozan Çoban,
Süleyman Can Ku naz, Cas ing p ope ies o ASTM
A128 G . E1 s eel modi ied wi h Mn-alloying and
i anium ladle ea men , China ound y esea ch &
De elopmen Vol.18 No.3 May 2021,
h ps://doi.o g/10.1007/s41230-021-1002-1
6. JIANGTING WANG, GUILLAUME BRUEL,
ZHIYANG WANG, ELLIOT PAUL GILBERT,
PAVEL CIZEK, SANTIAGO CORUJEIRA-GALLO,
DANIEL FABIJANIC, and MATTHEW BARNETT,
Ha dening Due o Vanadium Ca bides Fo med Du ing
Sho -Time Aging o Had ield S eels,
METALLURGICAL AND MATERIALS
TRANSACTIONS A, VOLUME 54A, APRIL 2023—
1215, h ps://doi.o g/10.1007/s11661-023-06976-3
