GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
11
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664307
AYOLLAR NUTQIDA ERKALASH-SUYISH MA’NOSINING
IFODALANISH XUSUSIYATLARI
Mu odo a Dilo a Alishe o na
Gulis on da la uni e si e i Magis a u a boʻlimi I bosqich alabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ayolla nu qida e kalash a suyish ma’nosining i odalanish
xususiya la i ling is ik, psixoling is ik a madaniy nuq ai naza dan o‘ ganilgan.
Tadqiqo da ayolla nu qiga xos bo‘lgan hissiy, samimiy a eksp essi bi likla ning
leksik, mo ologik hamda in ona sion da ajadagi i oda shaklla i ahlil e iladi. Ayol
so‘zlo chining nu qida meh , e’ ibo , g‘amxo‘ lik a iliqlik kabi his- uyg‘ula ni
i odalo chi so‘zla , ula ning seman ik a s ilis ik o‘ziga xoslikla i aniqlanadi.
Maqolada ayolla nu qining milliy-madaniy asosla i, ij imoiy oli a kommunika i
azi asi yo i ilib, e kalash a suyish ma’nola ining o‘zbek xalqining qad iya la i,
madaniy a akku i a il madaniya i bilan uz iy bog‘liqligi ko‘ sa ib be iladi. Tadqiqo
na ijala i ayolla nu qining o‘zbek ili izimidagi hissiy-es e ik imkoniya la ini, insoniy
his- uyg‘ula ni so‘z o qali i oda e ishdagi o‘ nini yo i ishga xizma qiladi.
Kali so‘zla : ayolla nu qi, e kalash ma’nosi, suyish i odasi, emo sional bi likla ,
a ek i leksika, nu q madaniya i, gende ling is ika, psixoling is ika, o‘zbek ili,
madaniya .
Til bu inson uhiy olami, hissiy kechinmala i a ij imoiy munosaba la ining eng
muhim i oda osi asidi . Ayniqsa, ayolla nu qi ildagi hissiy, es e ik a eksp essi
qa lamla ning eng yo qin i odasini aks e i adi. Ayolla so‘zlashu ida e kalash, suyish,
meh a samimiya kabi ma’nola il o qali abiiy a zda i odalanadi. Shu sababli
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
12
ayolla nu qini ling is ik jiha dan o‘ ganish na aqa il izimidagi a ek i bi likla ni
ahlil qilish, balki milliy madaniya , psixologiya a gende a akku ini yo i ish uchun
ham muhimdi .
Bugungi kunda gende ling is ika, p agmaling is ika a so siopsixoling is ika
yo‘nalishla ida ayol nu qining o‘ziga xos xususiya la i, hissiy i oda osi ala i a
muloqo dagi oli obo a ko‘p oq adqiq qilinmoqda. Bi oq aynan ayolla nu qida
e kalash-suyish ma’nosining leksik, mo ologik a in ona sion jiha dan i odalanish
xususiya la i hali ye a licha izimli o‘ ganilmagan. Shuning uchun ham ushbu masalani
ahlil qilish na aqa ling is ik, balki so siokul u ologik a psixoling is ik jiha dan ham
dolza bdi .
Mazku adqiqo na ijala i o‘zbek ilining boy hissiy imkoniya la ini yanada
chuqu oq yo i ish, il madaniya i a gende ling is ika sohala ida olib bo ilayo gan
izlanishla ni boyi ish hamda ayol nu qiga xos noziklik a samimiya ning lisoniy
i odasini ilmiy asosda ahlil e ishga xizma qiladi.
Quyida “Ayolla nu qida e kalash-suyish ma’nosining i odalanish xususiya la i”
ma zusidagi maqolaning asosiy qismi (ya’ni, ahliliy a mazmuniy asos)
kengay i ilgan, ilmiy uslubda yozilgan a ian da aqdim e iladi.
Ayolla nu qi bu na aqa il izimining bi qismi, balki ij imoiy madaniya , milliy
a akku a psixologik hola ni aks e i u chi mu akkab hodisadi . Unda so‘zla o qali
insoniy hisla , meh , e’ ibo a munosaba i odalanadi. Shuning uchun ayolla nu qida
e kalash a suyish ma’nola ining i odalanish xususiya la ini o‘ ganish na aqa
ling is ik, balki psixoling is ik a madaniy jiha dan ham dolza bdi .
O‘zbek ayolla i nu qida e kalash a suyish ma’nosini i odalo chi bi likla asosan
leksik, mo ologik a in ona sion osi ala o qali namoyon bo‘ladi. Leksik da ajada bu
hola u li so‘z shaklla i, kich ay i u chi yoki yumsha u chi qo‘shimchala ,
shuningdek, ma’lum konno a siyaga ega so‘zla o qali yuzaga chiqadi. Masalan,
“bolajonim”, “azizim”, “jonim”, “qu onchligim”, “g‘uncham”, “yu agim” kabi
bi likla da “-jon”, “-im”, “-ligim” qo‘shimchala i so‘zga yumshoqlik, meh a
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
13
samimiya ohangini be adi. Bunday bi likla na aqa shaxsiy muloqo da, balki oila iy,
badiiy a og‘zaki olklo jan la ida ham keng qo‘llanadi.
Mo ologik da ajada esa ayolla nu qidagi e kalash-suyish ma’nola i a iksa siya
ja ayoni o qali yuzaga chiqadi. O‘zbek ilida kich ay i u chi a e kalash ma’nosini
be u chi qo‘shimchala (-cha, -gina, -jon, -oy, -bek, -gul a boshqala ) ayolla nu qida
juda aol ishla iladi. Masalan, “qizcham”, “bolaginam”, “guloyim”, “xonajon” kabi
shaklla oddiy o ni hissiy-eksp essi bi likka aylan i adi. Bu hola mo ologik
osi ala ning seman ik yukini kuchay i ib, ayol so‘zlo chining nu qiy uslubida
yumshoqlik a meh i odasini kuchay i adi. In ona sion da ajada esa ayolla nu qida
e kalash-suyish ma’nola i ohangning pas -balandligi, pauza, u g‘u a emb o qali
i odalanadi. Ayolla nu qidagi in ona siya e kakla nu qiga qa aganda hissiy oq,
melodik a ko‘p oq o‘zga u chan bo‘lib, u nu qning mazmuniy-emo sional a’si ini
oshi adi. Shuningdek, ayolla so‘zlo ida yuz i odala i, imo-isho a a one ik
yumshoqlik ham e kalash a suyish ma’nosini kuchay i u chi pa aling is ik osi a
si a ida namoyon bo‘ladi. Ayolla nu qida bunday ma’nola ni i odalo chi osi ala ,
asosan, shaxsla a o yaqinlik, oila iy munosaba la , ona-bola, e -xo in, opa-singil kabi
ij imoiy olla bilan chamba chas bog‘liqdi . Shu sababli ayolla nu qida meh ga
asoslangan kommunika i s a egiya us u o bo‘lib, u ayolla ning abiiy psixologik
yumshoqligi, empa iya a hissiy sezgi lik xususiya la idan kelib chiqadi.
Shuningdek, o‘zbek ili madaniya ida e kalash-suyish ma’nola i xalq og‘zaki
ijodi, maqolla , qo‘shiqla , dos on a badiiy asa la da ham keng aks e adi. Masalan,
ona bolasiga “ko‘z nu im”, “jon bolam”, “g‘uncham” deb mu ojaa qiladi, bu esa so‘z
o qali i odalangan beg‘a az meh ning imsolidi . Shu bilan bi ga, zamona iy omma iy
axbo o osi ala i a ij imoiy a moqla da ham ayolla nu qidagi bu xususiya la yangi
shaklla da namoyon bo‘lib, “e kalash nu qi” madaniy belgining o‘zga u chanligini
ko‘ sa adi.
Ayolla nu qidagi e kalash-suyish i odala i so siokul u ologik nuq ai naza dan
qa alganda, milliy qad iya la a an’ana iy oila iy uzilmaning il izimidagi
in’ikosidi . Ayol kishi jamiya da ko‘p oq meh , sab , g‘amxo‘ lik amzi si a ida
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
14
qa alganligi sababli, uning nu qida bu ma’nola abiiy a zda mus ahkam o‘ nashgan.
Tilshunos olimla N. Mahmudo a, S. Rahimo a, E. Xudoybe gano ala ik icha, ayol
nu qining eksp essi ligi uning shaxsiy a ij imoiy aj ibasi bilan uz iy bog‘liq bo‘lib,
unda il osi ala i o qali emo sional iden i ika siya ja ayoni kechadi.Bundan ashqa i,
gende ling is ika doi asida olib bo ilgan xo ijiy adqiqo la da ayolla nu qida
“a ek i muloqo ” (a ec i e communica ion) ushunchasi asosiy o‘ in egallaydi.
Xulosa qilib ay ganda, ayolla nu qi o‘zbek ilining eng nozik, hissiy a es e ik
qa lamla idan bi idi . Unda e kalash a suyish ma’nola i na aqa g amma ik yoki
leksik osi ala o qali, balki ayol shaxsining uhiy hola i, madaniy qad iya la i a
ij imoiy aj ibasi o qali ham i odalanadi. Ayolla so‘zlashu ida meh , samimiya a
g‘amxo‘ lik kabi his- uyg‘ula il osi ala i yo damida abiiy a zda aks e adi.Ayolla
nu qidagi e kalash a suyish ma’nola i o‘zbek xalqining milliy a akku i, oila iy
qad iya la i a madaniy me osi bilan be osi a bog‘liq. Bu xususiya la o qali ayol
abia iga xos yumshoqlik, sab - oqa a meh i odalanadi. Shu jiha dan, ayol nu qini
o‘ ganish o‘zbek ili madaniya ini, hissiy-es e ik imkoniya la ini hamda xalq
uhiya ining il izimidagi i odasini yo i ishda muhim ahamiya kasb e adi.
Shunday qilib, ayolla nu qida e kalash-suyish ma’nosining i odalanish
xususiya la ini adqiq e ish ilshunoslik, psixoling is ika a gende ling is ika
yo‘nalishla ida yangi ilmiy yondashu la ni shakllan i adi. Bu esa o‘zbek ilining boy
hissiy imkoniya la ini chuqu oq anglash, milliy madaniya da ayol ob azining lisoniy
i odasini ahlil qilish hamda zamona iy kommunika siya ja ayonla ida ilning es e ik
unksiyasini ochib be ishga xizma qiladi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
15
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1.Mahmudo a N. O‘zbek ayolla nu qining ling is ik xususiya la i. Toshken : Fan
nash iyo i, 2016.
2.Xudoybe gano a E. Gende ling is ika a ayol nu qining madaniy xususiya la i.
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i ilmiy o‘plami, 2019.
3.Rahimo a S. O‘zbek ili nu q madaniya ida ayol ob azining i odalanishi. “Filologiya
masalala i” ju nali, №3, 2021.
4.Бородина Н. В. Женская речь как лингвокультурное явление. Москва:
Издательство МГУ, 2015.
5.Гольдберг Е. А. Гендерные особенности речи в современном русском языке.
Санкт-Петербург: Наука, 2018.
