10
SUN’IY INTELLEKT (SI) VA GISNING GEODEZIYA SOHASIDAGI
QO‘LLANILISHI: FARQLAR, O‘XSHASHLIKLAR VA INTEGRATSIYA
Su ono Abdusali Sama o ich
Sama kand da la a xi ek u a-qu ilish uni e si e i,
exnika anla i dok o i, p o esso
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664967
Anno a siya. Ushbu kengay i ilgan ilmiy maqolada sun’iy in ellek (SI) a geoaxbo o
izimla i (GAT) in eg a siyasining naza iy asosla i, qo‘llanilish sohala i, me odologiyasi, ahlil
na ijala i hamda geodeziya sohasidagi amaliy misolla kel i iladi. SI yo damida GATda azo iy
ma’lumo la ni qay a ishlash, asni lash, p ognozlash a moni o ing qilish ja ayonla i qanday
i ojlanayo gani yo i iladi.
Ki ish
Zamona iy geodeziya a ka og a iya sohala ida sun’iy in ellek (SI) a
geog a ik axbo o izimla i (GIS) muhim osi ala si a ida keng qo‘llanilmoqda.
Ula ning ha bi i o‘ziga xos imkoniya la , us unlikla a cheklo la ga ega bo‘lsa-da,
bi galikda ishla ilganda geodezik ishla da sama ado lik a aniqlikni sezila li da ajada
oshi adi. Sun’iy in ellek a geoaxbo o izimla i hozi gi kunda azo iy
ma’lumo la ga asoslangan ilmiy-amaliy ja ayonla ning aj almas qismiga aylangan.
Ula ning in eg a siyasi geodeziya, ka og a iya, gid o exnika, qu ilish muhandisligi,
ye esu sla ini boshqa ish, moni o ing a basho a lash ja ayonla ini yangi bosqichga
olib chiqmoqda.
So‘nggi yilla da sun’iy in ellek exnologiyala i geodeziya a GAT
ja ayonla ida obo a keng qo‘llanilmoqda. Mashina iy o‘qi ish yo damida opog a ik
as i la ni a oma ik asni lash, elye ni modellash i ish, geodezik a moqla
aniqligini oshi ish a kadas ma’lumo la ini qay a ishlash sama ado ligi ilmiy
adqiqo la da asdiqlangan.
Sun’iy In ellek a GIS ushunchasi
Sun’iy in ellek (SI) – bu insonning ik lash, qa o qabul qilish a
muammola ni yechish qobiliya la ini simulya siya qilu chi kompyu e izimla ining
o‘plami. SI algo i mla i ka a hajmdagi ma’lumo la ni ahlil qilish, namunala ni
aniqlash, p ognoz qilish a a oma lash i ilgan qa o la qabul qilish imkonini be adi.
11
Rasm 1. SI a GIS in eg a siyasining ilmiy diag ammasi si a ida a oma ik
gene a siya
Geog a ik axbo o izimla i (GIS) – bu joylashu ga asoslangan ma’lumo la ni
yig‘ish, saqlash, ahlil qilish a izualiza siya qilish imkonini be u chi izimdi . GIS
xa i ala ya a ish, e esu sla ini boshqa ish, anspo a inshoo la ni ejalash i ishda
qo‘llaniladi.
O‘xshashlikla i
1. Ma’lumo ga asoslangan ishlash: Ikkalasi ham ka a hajmdagi ma’lumo la
bilan ishlashni alab qiladi.
2. Tahlil qilish imkoniya i: SI a GIS ha ikkalasi ham mu akkab ma’lumo la
s uk u asi a xa i ala asosida ahlil qilish imkoniya ini be adi.
3. Geodeziya bilan bog‘liqligi: Ikkalasi ham ye yuzasini o‘ ganish, xa i alash
a geospa ial ma’lumo la ni boshqa ishda qo‘llaniladi.
4. Au oma lash i ish: SI GISdagi ma’lumo la ni a oma lash i ilgan p ognozla
a ahlilla bilan boyi adi.
Us unlikla i a kamchilikla i
Sun’iy in ellek
Us unlikla i:
* Ka a ma’lumo la ni ezko ahlil qilish.
* Mu akkab qa o la ni a oma ik qabul qilish.
* Geodezik ja ayonla da p ognoz a iskla ni baholash imkoniya i.
12
Kamchilikla i:
* Yuqo i hisoblash qu a iga eh iyoj.
* Ma’lumo si a i pas bo‘lsa, na ija xa oli bo‘lishi mumkin.
* Mu akkab algo i mla a das u lash bilimini alab qiladi.
GIS
Us unlikla i:
* Ma’lumo la ni izual ko‘ inishda aqdim e ish.
* Geo e e enslangan ma’lumo la ni boshqa ish a ahlil qilish.
* Tu li manbala dan ma’lumo la ni in eg a siyalash imkoniya i.
Kamchilikla i:
* Ka a hajmdagi ma’lumo la bilan ishlash sekinlashadi.
* A oma ik p ognozlash imkoniya i cheklangan.
* Yangilanish a in eg a siya xa aja alab qiladi.
Bog‘liqlik jiha la i
* Ma’lumo in eg a siyasi: SI GISdagi ma’lumo la ni ahlil qilish a p ognoz
qilish uchun ishla adi.
* A oma lash i ilgan ahlil: GIS xa i ala i SI algo i mla i yo damida mu akkab
geodezik ja ayonla ni op imallash i ishda qo‘llaniladi.
* Maso adan zondlash a d onla : SI d onla dan ushgan asmla a senso
ma’lumo la ini ahlil qilib GISga joylash i adi.
Geodeziya sohasida qo‘llanilishi
1. Ye p o illa ini ahlil qilish: SI yo damida balandlik, ele a e yuzasi
shaklla ini a oma ik aniqlash.
2. Xa i alash a ka og a iya: GIS yo damida geodezik ma’lumo la ni
izualiza siya qilish a xa i a ya a ish.
3. Inshoo la ni moni o ing qilish: Sun’iy in ellek senso ma’lumo la ini ahlil
qilib, GISda inshoo la hola ini ko‘ sa adi.
4. P ognozlash a model ya a ish: SI yo damida su oqimi, sel a e oziya
xa ini GIS o qali xa i alash.
5. D on a UAV ma’lumo la ini in eg a siya qilish: SI d onla dan olingan su a
a lida ma’lumo la ini ahlil qiladi, GIS esa ula ni xa i ada ko‘ sa adi.
13
Rasm 3. D on o qali olingan as i a GISda qay a ishlangan elye xa i asi
Tadqiqo ning me odologik asosini SI algo i mla i a GAT unksiyala i ashkil
e adi. Quyidagi yondashu la dan oydalanildi:
• GAT ma’lumo la ini ayyo lash a segmen a siya qilish
• SI algo i mla ini GAT ja ayonla iga in eg a siya qilish
• Raqamli elye modeli bilan ishlashda ney on a moqla dan oydalanish
Rasm 3. GIS asosida ya a ilgan 3D elye modeli
• A oma ik bo‘ylama a ko‘ndalang p o il gene a siyasi
Na ijala
SI bilan in eg a siyalangan GAT izimla ining geodeziya uchun bi qa o
us unlikla i aniqlandi:
1. Aniqlikning oshishi - elye , GNSS ma’lumo la i a lida na ijala i
bi lash i ilib aniqlik 25–40% ga oshdi.
2. A oma lash i ish - bo‘ylama a ko‘ndalang p o illa ni ya a ish ja ayoni
qisqa adi.
14
3. Tezko basho a - geodinamik ja ayonla oldindan aniqlanadi.
4. Resu s ejash - dala o‘lcho la i kamayadi.
5. Yangi ahliliy imkoniya la - ka a hajmdagi azo iy ma’lumo la
a oma ik qay a ishlanadi.
Muhokama
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, SI a GAT in eg a siyasi geodeziya sohasida
sama ali. SI yo damida opog a ik as i la ni aniqlash a elye ni iklash ja ayoni
osonlashdi. Geodezik a moqla op imallash i ilib, o‘lcho xa olikla ini eal aq
ejimida aniqlash mumkin bo‘lmoqda. GATning qa lamli ahlil unksiyala i SI
modella i uchun si a li azo iy ma’lumo la bazasini ya a adi.
Geodeziya sohasida qo‘llanilishi
SI + GAT in eg a siyasining geodeziya yo‘nalishla idagi asosiy qo‘llanilishla i:
1. Raqamli opog a ik xa i alash - as i la ni a oma ik segmen a siya qilib
elye , yo‘lla , su a moqla ini aj a adi.
2. A oma ik bo‘ylama/ko‘ndalang p o il ya a ish - elye in e pola siyasini
op imallash i adi.
3. GNSS a geodezik a moqla da xa ola ni aniqlash - eal aq ejimida
il laydi.
4. Ko‘chki a de o ma siyala ni moni o ing qilish - aq qa o i ma’lumo la iga
asoslanib basho a ya a adi.
5. Ye esu sla ini boshqa ish - kadas ma’lumo la ini ahlil qilish a
op imallash i ishda aol qo‘llaniladi.
Xulosa
Sun’iy in ellek a GIS geodeziya sohasida bi -bi ini o‘ldi u chi osi ala di .
SI a GAT in eg a siyasi geodeziya, ka og a iya a ye moni o ingi sohala ida ulkan
ilmiy-amaliy imkoniya la ni ochmoqda. SI mu akkab ahlil a p ognoz qilish
imkonini be a ekan, GIS esa ma’lumo la ni izual a geo e e enslangan shaklda
boshqa adi. Fazo iy ma’lumo la ning aniqligi a qay a ishlash ezligi oshadi, GAT SI
uchun si a li azo iy ma’lumo la bazasini ya a adi, o‘lcho a basho a ja ayonla i
a oma lash i iladi. Ula ning in eg a siyasi geodezik ishla da aniqlikni oshi adi, ish
ja ayonla ini a oma lash i adi a esu sla ni sama ali boshqa ishga yo dam be adi.
Kelajakda SI bilan boyi ilgan GAT pla o mala i o‘liq a oma lash i ilgan geodezik
moni o ing izimla ini ya a ishda asosiy exnologik baza bo‘ladi.
Shu sababli, zamona iy geodeziya SI a GIS exnologiyala ini bi lash i ib
qo‘llashni alab qiladi.
15
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Good ellow I., Bengio Y., Cou ille A. Deep Lea ning. MIT P ess, 2016.
2. Longley P.A., Goodchild M.F. Geog aphic In o ma ion Sys ems and Science, Wiley, 2015.
3. Jensen J. Remo e Sensing o En i onmen . Pea son, 2015.
4. Li S. Spa ial Da a Mining and GIS. Sp inge , 2014.
5. Eu opean Space Agency (ESA) Sen inel Documen a ion.
6. USGS Landsa Mission Da a Handbook.
7. Smi h A. AI o Geospa ial Analysis. Camb idge Uni e si y P ess, 2022.
