25
SENSOR TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA YER OSTI SUVLARINING
GIDROGEOKIMYOVIY XUSUSIYATLARINI MODELLASHDA
INTELLEKTUAL YONDASHUVLAR
Djumano Jamoljon Xudayqulo ich
Muhammad al-Xo azmiy nomidagi axbo o exnologiyala i uni e si e i, Kompyu e izimla i
ka ed asi p o esso i,
E-mail: [email p o ec ed].
Babadjano Azizdjan Fozilo ich
I.Ka imo nomidagi TDTU -mus aqil adqiqo chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
Ano boye E kin Alishe o‘g‘li
Gid ogeologiya a injene lik geologiyasi ins i u i Da la muassasasi Geoaxbo o exnologiyala i
a inno a sion ishlanmala labo a o iyasi PhD, ka a ilmiy xodim,
E-mail: [email p o ec ed]
Jamolo Xudoyo xon Muza a o‘g‘li
Muhammad al-Xo azmiy nomidagi axbo o exnologiyala i uni e si e i, Kompyu e izimla i
ka ed asi dok a an i,
E-mail: [email p o ec ed].
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664991
Anno a siya. Maqolada senso exnologiyala asosida ye os i su la ining
gid ogeokimyo iy xususiya la ini modellash i ishda in ellek ual yondashu la ni qo‘llash
imkoniya la i ahlil qilindi. Maqolada ye os i su la ining geo il a siya a geomig a siya
ja ayonla ini a si lash uchun ad ekiya-dispe siya- eaksiya englamala i asosidagi izik-dinamik
model, shuningdek, kuza u a o‘lcho senso la ining ma’lumo la ini qay a ishlo chi kuza u
modeli ishlab chiqilgan. Kuza u na ijala iga asoslangan holda de e minis ik a eh imollik (Bayes
a Kalmanning EnKF) yondashu la o qali in e siya baholash algo i mla i ishlab chiqildi.
Tadqiqo da Qashqada yo iloya ining sug‘o iladigan hududla ida ye os i su la ining sa hi,
ha o a i, bosimi hamda mine allashu a elek o‘ kazu chanlik kabi gid okimyo iy pa ame la ini
a oma lash i ilgan o‘lcho qu ilmala i o qali uzluksiz moni o ing qilish, ma’lumo la ni ahlil
qilish a ma ema ik modellash i ish ja ayonla i ko‘ ib chiqilgan. Tadqiqo na ijala i ye os i
su la i hola ini basho a lashda in ellek ual modella ni qo‘llash, ma’lumo la ni eal aq ejimida
yig‘ish a ahlil qilish, shuningdek, GAT asosida sezgi lik xa i ala ini ya a ish imkonini be ishini
ko‘ sa di. Takli e ilgan yondashu la gid ogeologik jiha dan mu akkab hududla da ham
qo‘llanishi mumkin bo‘lib, su esu sla ini sama ali boshqa ish, ula ning i loslanish xa ini
kamay i ish a moni o ing izimla ini aqamlash i ishga xizma qiladi.
Kali so‘zla . ye os i su la i, gid ogeokimyo iy modellash, senso exnologiyala , in ellek ual
izimla , geo il a siya, ad ekiya-dispe siya- eaksiya modeli, GAT exnologiyala i, sezgi lik
xa i asi, a oma lash i ilgan moni o ing, in e siya baholash.
Anno a ion. This a icle analyzes he po en ial o applying in elligen app oaches o he
modeling o hyd ogeochemical p ope ies o g oundwa e using senso -based echnologies. A
physico-dynamic model based on ad ec ion–dispe sion– eac ion equa ions was de eloped o
desc ibe he p ocesses o g oundwa e geo il a ion and geomig a ion, along wi h an obse a ion
26
model designed o p ocess senso measu emen da a. Based on he esul s o hese obse a ions,
in e sion es ima ion algo i hms we e de eloped employing bo h de e minis ic and p obabilis ic
app oaches, including Bayesian in e ence and he Ensemble Kalman Fil e (EnKF). The esea ch
demons a es ha he applica ion o in elligen models o p edic ing g oundwa e condi ions
enables eal- ime da a acquisi ion and analysis, as well as he gene a ion o sensi i i y maps using
Geog aphic In o ma ion Sys ems (GIS). The s udy also examines p ocesses o con inuous
moni o ing, da a analysis, and ma hema ical modeling o g oundwa e pa ame e s - including
le el, empe a u e, p essu e, mine aliza ion, and elec ical conduc i i y - h ough au oma ed
measu ing sys ems in he i iga ed e i o ies o he Kashkada ya egion. The p oposed app oaches
can be e ec i ely applied in a ious hyd ogeologically complex egions, con ibu ing o mo e
e icien wa e esou ce managemen , educ ion o con amina ion isks, and he digi al
ans o ma ion o g oundwa e moni o ing sys ems.
Keywo ds: g oundwa e , hyd ogeochemical modeling, senso echnologies, in elligen
sys ems, geo il a ion, ad ec ion–dispe sion– eac ion model, GIS echnologies, sensi i i y map,
au oma ed moni o ing, in e sion e alua ion.
Аннотация. В данной статье анализируются возможности применения
интеллектуальных подходов к моделированию гидрогеохимических свойств подземных вод
на основе сенсорных технологий. Разработана физико-динамическая модель на основе
уравнений адвекции–дисперсии–реакции для описания процессов геофильтрации и
геомиграции подземных вод, а также модель наблюдения, обрабатывающая данные
сенсорных измерений. На основе результатов наблюдений созданы алгоритмы инверсной
оценки с использованием детерминированного и вероятностного (Байесовского и фильтра
Калмана EnKF) подходов. Результаты исследования показывают, что применение
интеллектуальных моделей при прогнозировании состояния подземных вод позволяет
осуществлять сбор и анализ данных в режиме реального времени, а также создавать
карты чувствительности на основе ГИС. В исследовании рассматриваются процессы
непрерывного мониторинга, анализа данных и математического моделирования параметров
подземных вод - уровня, температуры, давления, минерализации и электропроводности - с
использованием автоматизированных измерительных устройств на орошаемых
территориях Кашкадарьинской области. Предложенные подходы могут применяться
различных гидрогеологически сложных регионах, способствуя эффективному управлению
водными ресурсами, снижению риска их загрязнения и цифровизации систем мониторинга.
Ключевые cлова: подземные воды, гидрогеохимическое моделирование, сенсорные
технологии, интеллектуальные системы, геофильтрация, модель адвекции–дисперсии–
реакции, технологии ГИС, карта чувствительности, автоматизированный мониторинг,
инверсная оценка.
Ye os i su la i hola ini o’zga ishi ja ayonla ini modellash i ish ye os i
su la ining il lanishi, ha aka dinamikasini ushunish uchun juda muhim osi a
bo'lib, mos a ishda ye os i su esu sla ini o’ ganish, ximoya qilish a saqlash
bo'yicha eng yaxshi boshqa u usulla ini aniqlash hamda qo’llanishi uchun
ishla ilishi mumkin. Ye os i su la ini hola ini o’zga ish hodisala i a ja ayonla ini
modellash i ish mu akkab azi a bo’lib, ezko a aniq yechim opish uchun u li
gid ogeologik, muhandislik hamda geog a ik xususiya la ni o’lchash, kuza ish
27
adqiqo ishla i alab qilinadi. Hozi gi aq da ye os i su la i a oma lashgan
moni o ing yu i ish modeli bi necha o'n yilla da omida ye os i su la i bilan bog'liq
qa o muammola ni hal qilish a ye os i su la ini yaxshi oq boshqa ish bo'yicha
qa o la qabul qilishni qo'llab-qu a lash uchun oydali osi a ekanligini isbo ladi [3,
4]. Ushbu adqiqo da ye os i su la ining sa hi, ha o a i a bosimi ko’ sa gichla i
bilan bi qa o da gid okimyo iy ejim xususiya la ini, Qashqada yo iloya i
sug’o iladigan e la da ye os i su koni ha zasining o' a qismi a unga u ash
hududla uchun ae a siya qa lamiga a’si ini o’ ganishda ye os i su la i geo il a siya
a geomig a siya ja ayonla ini modellash i ish amalga oshi ildi. Konsep ual modelda
das labki gid ogeologik a gid okimyo iy ma’lumo la ishlab chiqilgan
a oma lashgan o’lcho qu ilmala i yo damida olindi, imi a siya a kogni i usulla
asosida model pa ame la ini anlash o qali ham amalga oshi ildi.
Model na ijala i shuni ko' sa adiki, su sa hi a ha o a ining hisoblangan
qiyma la i ishonchliligini, ya’ni abbiy o'lchangan ma'lumo la ga mos keladi, elek
o’ kazu chanligi a gid okimyo iy ma’lumo la anana iy o’lcho a
gid ogeokimyo iy labo a o iya na ijala i bilan qiyosiy aqqoslanganda a qla
bo ligini ko' sa adi. Modelga ki ish ma'lumo la ini o'plash azi asi
a oma lash i ilgan bo'lib, uni senso qu ilmala i manbaala i, ya’ni da chik exnikala
o qali ya a ildi, ayniqsa ha bi kuza u qudug’idan o'g' idan- o'g' i maydondan ejim
elemen la i son qiyma la i o'lchandi. Na ijala shuni ko' sa adiki, aniq hisoblangan
kuza u qudug’i ma'lumo la i moni o ing a mog’ini in ellec ual modelni ishlab
chiqish uchun ishla ilishi mumkin. Ye os i su la i hola ini basho a lash modeli
empe ik na ijala ini ekshi ish uchun dala moni o ingi qiyma la i ham adqiqo ga
ki i ilgan. Shuningdek, mazku adqiqo la su esu sla ini ishonchli baholash uchun
boshqa ye os i su i a'si iga uch agan hududla da ham o' kazilishi mumkin, shunda
su esu sla ini yaxshi oq a sama ali ejalash i ish a boshqa ish mumkin.
Ma ema ik modelni ba a sil a izik nuq ai naza dan muhokama qilib quyida ye
os i su la ining gid ogeokimyo iy pa ame la ini o‘lchash uchun o‘liq ma ema ik
konsep ual modelni a izik-ja ayonni hisobga olu chi kuza u - o‘lcho modeli,
in e siya baholash usulla i hamda algo i m bosqichla ini ko‘ ib chiqamiz.
Tadqiqo ning maqsadi a masalaning qo‘yilish a si i. Maqsad – o‘ ganiladigan
maydonda kuza u quduqla i asosida bu un hudud bo‘ylab a aq bo‘yicha ye os i
su la ining sa hi -h, ha o a i - a gid ogeokimiyo iy pa ame la i - (masalan,
u li ionla konsen a siyala i, umumiy mine allashu i -TDS, pH,
elek o‘ kazu chanlik – EC, qa shilik -R a h.k.) ni o‘lchash osi ala ini ya a ish,
28
kuza u moni o ing izimidan olingan axbo o la ga in ellek ual hisoblash algo i imla
asosida ishlo be ish o qali baholashdan ibo a .
Ushbu maqsadga ye ishish uchun umumiy ja ayonni konsep ual modeli
a silo la ini, ula ni amalga oshi ish algo i imla i a appa a das u iy majmuasini
hamda olingan na ijala ni abbiy ja ayon ma’lumo la i bilan qiyosiy axlilini amalga
oshi amiz. Bunda ye os i su ining ha aka i o‘z na ba ida sizilish ezligi - sa hla
a qiga, modda almashinish ja ayoni uning ha o a iga hamda mine allashu ja ayoni
elek o‘ kazu chanligi ad ekiya-dispe siya- eaksiyasini bo ishi bilan bog‘liqligi,
shuningdek, suyuqlikning yoki a alashma-konsen a siyani a oma lashgan o‘lcho i
quyidagi ikki qismdan ibo a a’ i lanadi [7, 11, 12]:
1. Fizik-dinamik modeli (modda almashinu i - eaksiyasi) – nuq ayi naza idan a
min aqada konsen a siyala ning aq bi likdagi o‘zga ishi ja ayonini i odalaydi.
2. Kuza u - o‘lchash modeli -senso la (appa a -das u iy osi a) impuls olish
unksiya bo‘yicha shu suyuqlik yoki konsen a siyadan (yoki uning in eg allashgan
qismidan) signal olish ja ayonini i odalaydi.
Fizik-dinamik (massa almashu i) modeli - ad ekiya-dispe siya- eaksiya (ADP)
umumiy maydondagi konsen a siya (i – indekslanadigan komponen ),
maso a - sohaga egishli a - aq da quyidagi englama bilan i odalanadi [5,
14, 17]:
bu ye da: - ye os i su la i oqimining oqishi ezligi; - di uziya -
dispe siya enzo i (oda da skalya yoki anizo op ma i sa); (⋅) - kimyo iy a’si
eaksiyasi (masalan, adso bsiya, ney alashu i) ja ayoni, oda da yoki
chiziqlimas unksiyadi ; - olinu chi-ki u chi suyuqlik
manbaa qiyma i yoki bi o nuq ada olinu chi-ki u chi suyuqlik a kibidagi
a alashma qiyma i a’mino manbayidi .
Ilmiy adqiqo la da ushbu ad ekiya-dispe siya- eaksiyasida sonli usulla ni
qo‘llash yo‘li bilan uzluksiz hududni o‘ sohani disk i iza siya qilish asosida amalga
oshi iladi. Disk i iza siyadan keyingi shakl k- a ugun bo‘yicha (ma i sa iy -
sub’ek i ) i odaga aylan i iladi [10, 13, 16]:
bu ye da, - bu un maydon uchun a alashma konsen a siyala i qa o - ek o i,
- ans e ma i sa (ad ekiya-dispe siya- eaksiya ADR bo‘yicha), - manbaala ,
- model xa osi (s oxas ik bo‘linma) dan ibo a .
29
Kuza u (senso ) moni o ing izimida - oldindan be ilgan konsep ul model,
unksiya a ope a o , ya’ni kuza u modeli asosida amlaga oshi iladi. Ha bi 𝑗 -nchi
senso ga ma’lum 𝑡 - aq da quyidagi shaklda o‘lchanishi azi asi be ildi:
Aga senso (kuza u qudug‘ida) bi o nuq ada bo‘lsa, oda da shu
nuq adagi konsen a siyani o‘lchashni amalaga oshi adi a shu ayanch punk
bo‘yicha ma’lumo olishni a’minlaydi. Aga senso ko‘lami (sоna , ЕМ -р оbе kabi,
ul a o ush o‘lcho izimi - gid oakus ik senso , o‘lcho ni maso aga uza u chi -
emo e senso ) bo‘lsa, u nuq ala joylashgan maydon bo‘yicha in eg al yoki
quyidagicha "bu un soha"ga aqsimlanish ope a o ini be adi [9, 15]:
bunda, - senso ning joylashu - unksiyasi (sezgi lik xa i asi), bu
ma’lum hududdagi ay im abiiy yoki exnogen ja ayonla (masalan, ye os i
su la ining i loslanishga moyilligi, yoki ye ning seysmik xa i)ga nisba an sis ema
qanchalik sezgi yoki a’si chan ekanini ko‘ sa u chi keng mu assal xa i adi .
Boshqacha ay ganda, bu xa i a hududla ni a’si da ajasi yoki xa sezgi ligi bo‘yicha
g ada siyalaydi. - shum (gaussian yoki boshqa) -
Keyingi qadam - senso ning izik o‘lcho i (masalan, elek o‘ kazu chanlik EC
bilan kimyo iy konsen a siyala o‘ asidagi kalib o ka unksiyasi – g; masalan:
yoki g(TDS)+η o‘nlab komponen la uchun ek o
unksiyadi . Kuza u a o‘lcho nining ek o shakli quyidagicha bo‘lib:
bu ye da - disk e iza siyalangan kuza u ma i sasi (noldan a qli), ya’ni ha
bi senso uchun bu un maydon elemen la ini aznlaydi.
In e siya ja ayonini baholash da omida, kuza u la o‘plami asosida
maydon sa hi bo‘yicha ni (yoki uning pa ame ik yoki nopa ame ik a si la ini)
opishdi . Mazku maqsadga e ishish uchun iki a asosiy yondoshu ni ko‘ ib chiqamiz
[10, 18, 21]:
A) De e minis ik ya’ni, bunda - Tixono ning (ba qa o lash i ilgan yeng kichik
k ad a la ) modelidan oydalanamiz [].
Aga , s anda yechim quyidagi ko‘ inishda bo‘ladi, ya’ni:
30
L - ba qa o lash i ish ope a o i (masalan, g a Laplacian yoki di e ensial
ope a o ), 𝜆 - ba qa o lash i ish pa ame i. Uning yechimi quyidagi ko‘ inishda
bo‘ladi:
B) Bayesning s oxos ik unksiyasi - Baysyan mulohaza yu i ish unksiyasi yoki
Kalmanning (EnKF) bi nech a sena iy asosida p ognozni aniqlash usulidan
oydalanamiz.
Aga dinamik model ma jud bo‘lib, izimning ichkiy hola la ini a ula ning aq
bo‘yicha o‘zga ishini i odalo chi qiyma (kenglik), ya’ni dinamik sis emani (s a e-
space) ko‘ inishida i odalaymiz []:
Kalman il i (chiziqli hola da) yoki (EnKF) (noaniq, noldan a qli a ka a
o‘lcham uchun) Kalman- o mulala i bilan amalga oshi iladi []:
Basho a lash:
Ko a ia basho a lash:
Yangi kuza u bilan yangilash ja ayonla i:
ya’ni, bi o dinamik ja ayonda (bizning misolda, ye os i su la i ha aka i,
i iga siya izimi, yoki a mos e a modelida) bi nech a o‘zga u chila o qali
a si lansa, shu o‘zga u chila jamlanmasi (hola azosi) - oqeylik maydon uchun
(һa bi kichik k ad a uchun ADP akomillash i ilishini hisobga olib bo ish) yaxshi
amaliy usuldi .
C) Taj ibadan keyingi ko‘ ilgan na ijala ga asoslangan, yoki empi ik
ma’lumo la dan kelib chiqib (Bayesning pos e o i kabi): MCMC yoki Bayes
s a is ikasi a mashina iy o‘ ganishda qo‘llanadigan iq isodiy a ezko
yaqinlash i ish usulidan oydalaniladi. Bunda ma’lumo la dan egilu chan ( a ia sion)
unksiya o qali eh imoliy aqsimo ni axmin qilishni a’minlaydi. Ya’ni, haqiqiy,
lekin hisoblash uchun juda qiyin bo‘lgan eh imoliy aqsimo ni ancha sodda, ammo
o‘xshash aqsimo bilan almash i ish o qali ahlil qilinadi.
Aga ma’lumo kam yoki model noaniqli bo‘lsa, o‘liq pos e io quyidagicha
qidi iladi:
31
bu ye da - Gaussian p ocessi (GP) p io yoki maxsus s a is ik a geo izik
modella da qo‘llanadigan, ya’ni u azoda yaqin joylashgan nuq ala (masalan,
geog a ik nuq ala , piksella , senso la ) o‘za o o‘xshash qiyma la ga ega bo‘ladi
degan ap io (oldindan belgilangan) g‘oyaga asoslanadi. Ya’ni, aga ma’lumo
(masalan, ye os i su sa hi, mine allashu i, ha o a a h.k.) ma’lum bi nuq ada
o‘zga sa, unga yaqin nuq ala da ham shunga o‘xshash qiyma bo‘lishi ke ak, degan
ik yoqlanadi, aga maydonning bi o qismida mazku hola inko e ilsa:
ya’ni ha bi komponen uchun p io : bu Bayesian in e siyasida qulay
bo’lgan Ma ko asodi iy maydoni (MRF) - model ma’lumo la (yoki piksella ,
nuq ala , yoki hududla ) o‘za o bog‘liq holda, ya’ni ha bi nuq a aqa yaqin
a o idagila bilan bog‘liq bo‘lgan holda aqsimlanadi degan p insipga, condi ional
au o eg essi e modella i, ya’ni ha bi nuq a yaqin hududla ning qiyma iga sha li
bog‘liq yani ham qo‘llaniladi:
Qo‘llanilishi ja ayonida (masalan, Qashqada yo iloya i misolida) ye os i su
sa hi yoki mine allashu da ajasining hudud bo‘yicha azo iy bog‘lanishini
modellash, koino as i la yo damida namlik yoki il a siya koe i sien ini p ognoz
qilindi hamda GAT o qali hududiy xa xa i ala i uzishda (masalan, sho‘ lanish yoki
su oshqini xa i) sezgi lik xa i asi ya a ildi.
Senso la uchun izik kalib o kani amalga oshi ishda elek o‘ kazu chanlik
amalga oshi ilib, a,b koe i sien la labo a o iya
sha i ida kalib o kada opiladi. Mine allashu pa ame la i pH - o‘lchau chi qiyma i
be osi a; ammo empe a u aga bog‘liqlik o‘lchanadi:
Tu li o‘lqin uzunlikla idagi yo ug‘likni (masalan, in aqizil, ko‘ inadigan,
ul abina sha) o’lqinla ni alohida sezadigan, ya’ni u “qaysi angdagi yo ug‘lik
qanchalik kuchli” ekanini aniqlaydi hamda bu modda e i masining angini a
yo ug‘lik o‘ ishini o‘lchaydi: - spek ning ha bi kanali ma’lum bi
komponen ning konsen a siyasiga nisba an sezgi ligidi . Modelning umumiy
in eg allangan o mulasi, dinamik s a e-space + obse a ion:
32
bu ye da, - izik pa ame la , ya’ni ad ekiya a dispe siya eaksiyasi, –
senso la ni kalib o ka pa ame la i. Umumiy in e siyada ha ikkalasi ham
bag‘olanishi mumkin.
Hisoblash algo i mi (pse dokod)
Regulya iza siya, iden i i si uemlik a gipe pa ame la
Regulya iza siya λ ni c oss- alida ion yoki L-cu e yo damida anlang.
Aga senso la soni kam a maydon o‘lchami ka a bo‘lsa - p iglushenie
(dimensionali y educ ion) ke ak: basis ep esen a ion (PCA, wa ele s) yoki low- ank
podxod.
Iden i iabili y: bi necha komponen la bi xil spek al a’si ko‘ sa sa, ula ni
alohida aj a ib bo‘lmasligi mumkin - bu senso dizayni a senso kalib o kasida hal
qilinadi.
O‘lchamni kamay i ish a pa ame ik as i la
Ka a maydon uchun o‘g‘ idan- o‘g‘ i C ni axmin qilish qiyin. Ikki a yo‘l:
Basis yexpansion: (nap ime , spa ial basis - splines,
yeigen ec o s). Keyin ni baholash - o‘lchami kichiklanadi.
Regional pa ame e iza ion: hududni zonla ga bo‘lish a ha zon uchun bi necha
pa ame la ni baholash.
Anonimlash i ilgan misolda Tikhono in e siyasi
Aga 𝑦=𝐻𝐶+𝜂, L - Laplacian:
hal qilish - conjuga e g adien yoki spa se sol e bilan, ka a o’lchamla uchun
e ek i di .
O‘lcho modella ida - senso kombina siyasidan oydalanilib, aga u li ip
senso la bo‘lsa (poyachuq a uzoqdan), ula ni bi galikda yig’ish yaxshi:
Ha bi u ning shum pa ame la ini da belgilab - emo e sensing ka a oo p in
a yuqo i shumishlilikni ba a a qiladi. Amaliy qo‘llanishi bo’yicha xususiya la i a
a siyala da pa ame la ning boshlang‘ich axmini (das labki sha la ) a chega a iy
ka a ahamiya ga ega - ula ni dala ishla i, il a siya aj ibala i sino i hamda ondga
doi adabiyo la o qali opildi.
33
Model ha olikla i (Q) a o’lcho ja ayoni ha olikla i (R) ni baholash,
shuningdek, modelning aniqligini a ishonchliligini baholashda hisoblash expe imen
aj i ala ida - kesishma asosida ekshi ish hamda modelni qay a ekshi ish usuli
asosida - model aqa bi a ma’lumo o‘plamida emas, balki ha xil hola la da ham
ba qa o ishlashini ekshi ish amalga oshi ildi.
Fizik modelni gid ogeologik sxemalash i ish, yani soddalash i ish - ma’lumo
kam sha oi ida, senso la kalib o kasi - labo a o iyada calib a ion cu es hosil qilib,
o’lcho kuza u ja yoni bilan amalga oshi ildi. Maxsus senso la (ul a o ush,
adio o‘lqin, elek omagni ), ula ning akomillash i ilgan modella i ( o’lqin a qalishi,
elek o kazu chanlikni spek o ga yoyilmasi ( EM skin-dep h / sca e ing) ni ki i ish
a ni shu sxema asosida uzildi. Bunda kechikmala a namunala a e u licha
bo‘lsa - con inuous- ime Kalman hamda pa icle il e asosida ko‘ ib chiqildi.
Xulosa qilib ay ganda ushbu adqiqo da ye os i su la i hola ini modellash i ish,
ula ning gid ogeokimyo iy pa ame la ini aniqlash hamda bu ja ayonla ni
in ellek ual yondashu la asosida op imallash i ish masalala i keng qam o da ko‘ ib
chiqildi. Ishda a oma lash i ilgan senso exnologiyala , izik-dinamik (ad ekiya–
dispe siya– eaksiya) englamala iga asoslangan ma ema ik model a kuza u -o‘lcho
izimla i bi bu un in eg allashgan yondashu si a ida ishlab chiqildi. Ushbu
yondashu na aqa o‘lcho na ijala ining aniqligini oshi adi, balki eal aq ejimida
moni o ing yu i ish a basho a lash imkoniya ini ham ya a adi.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, ya a ilgan model yo damida Qashqada yo
iloya i sug‘o iladigan hududla ida ye os i su la i sa hi, ha o a i, bosimi,
mine allashu i, elek o‘ kazu chanligi kabi asosiy pa ame la ni a oma ik o‘lchash
a ula ni ma ema ik ahlil qilish mumkin. Senso la dan olingan ma’lumo la asosida
uzilgan kuza u modeli de e minis ik (Tixono ) a s oxas ik (Bayes, EnKF)
in e siya usulla i bilan qay a ishlanib, azo iy a aq inchalik o‘zga ishla ning
ma ema ik a si ini be adi. Bu esa ye os i su la ining geo il a siya, modda
almashinu i a i loslanish ja ayonla ini aniqlik bilan modellash i ish imkonini be adi.
Modelda ki i ilgan izik pa ame la — ad ekiya, dispe siya a eaksiyala —
hamda ula ni kuza u ma’lumo la i bilan bi galikda baholash algo i mla i na ijasida
gid ogeokimyo iy izimla ning hola ini aniq a ishonchli baholash mumkinligi
isbo landi. Tadqiqo da omida ishlab chiqilgan kuza u izimi ha bi quduqda
o‘ na ilgan da chikla dan ma’lumo la ni o‘plash, ula ni aqamli qay a ishlash a
GAT exnologiyala i asosida sezgi lik xa i ala ini ya a ish imkoniya ini be di.
Mazku xa i ala yo damida ye os i su la ining abiiy a exnogen omilla ga
