36
GLOBAL MAPPER DASTURI YORDAMIDA YERNING MUTLOQ
BALANDLIGINI ANIQALASH VA AVTOMATLASHGAN TIZIM ASOSIDA
GIDROTEXNIK INSHOATLARINI LOYIHALASH ISHLARINI OLIB
BORISH
Kabilo Xay ullо Ismailo ich
I iga siya izimla i a yi ik gid o exnik inshoo la dan oydalanish boshqa masi Su ombo la i
bo‘limi boshlig‘i., . . .d (PhD), do sen
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665003
Anno a siya. Ushbu maqolada Global Mappe das u i yo damida ye ning mu loq
balandligini aniqlash, aqamli elye modella ini ya a ish a a oma lash i ilgan izim asosida
gid o exnik inshoo la ni loyihalash ja ayoni yo i ilgan. Tadqiqo da an'ana iy geodezik usulla
bilan zamona iy GAT a maso adan zondlash exnologiyala i solish i ilib, balandlik ma’lumo la i
asosida gid o exnik inshoo la ni sama ali ejalash i ish imkoniya la i ahlil qilingan. Global
Mappe ning balandlik ma’lumo la ini qay a ishlash, qiyalik xa i ala i a su oqimla ini aniqlash,
RRMni akomillash i ishdagi us un jiha la i amaliy misolla bilan ko‘ sa ib be ilgan. Shuningdek,
a oma lash i ilgan loyihalash izimi yo damida su ombo i, kanal yoki boshqa gid o exnik
inshoo la ning pa ame la ini hisoblash, a ian la ni solish i ish a op imal yechimni anlash
bosqichla i yo i ilgan. Tadqiqo na ijala i GAT exnologiyala idan oydalanish gid o exnik
inshoo la ni loyihalashda aniqlik, ezlik a sama ado likni oshi ishini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : Global Mappe , Raqamli elye modeli (RRM), GAT, balandlik ma’lumo la i,
gid o exnik inshoo la , a oma lash i ish, maso adan zondlash.
Аннотация. В данной статье рассматриваются методы определения абсолютной
высоты местности с использованием программы Global Mappe , создание цифровых
моделей рельефа и автоматизированное проектирование гидротехнических сооружений.
Проведён сравнительный анализ традиционных геодезических методов с современными
технологиями ГИС и дистанционного зондирования, а также оценена их эффективность
при проектировании гидротехнических объектов. В работе показаны возможности Global
Mappe по обработке высотных данных, созданию карт уклонов, определению направлений
стока и повышению точности ЦМР. Кроме того, описаны этапы автоматизированного
проектирования, включающие расчёт параметров каналов и водохранилищ, оценку
вариантов и выбор оптимального решения. Результаты исследования подтверждают, что
использование ГИС-технологий повышает точность, скорость и эффективность
проектирования гидротехнических сооружений.
Ключевые слова: Global Mappe , ЦМР, ГИС, высотные данные, гидротехнические
сооружения, автоматизация, дистанционное зондирование.
Abs ac . This pape examines he de e mina ion o absolu e e ain ele a ion using he
Global Mappe so wa e, he c ea ion o digi al ele a ion models, and he au oma ed design o
37
hyd aulic s uc u es. A compa ison is made be ween adi ional geode ic me hods and mode n GIS
and emo e sensing echnologies, highligh ing hei ad an ages in hyd aulic enginee ing
applica ions. The s udy demons a es he capabili ies o Global Mappe o p ocessing ele a ion
da a, gene a ing slope maps, iden i ying low di ec ions, and imp o ing DEM accu acy.
Fu he mo e, he wo k low o au oma ed hyd aulic s uc u e design-including pa ame e
calcula ion, scena io e alua ion, and selec ion o he op imal design solu ion-is discussed. The
indings con i m ha in eg a ing GIS echnologies signi ican ly enhances he accu acy, e iciency,
and speed o hyd aulic s uc u e design.
Keywo ds: Global Mappe , Digi al Ele a ion Model (DEM), GIS, ele a ion da a, hyd aulic
s uc u es, au oma ion, emo e sensing.
Ki ish
Ye ning mu loq balandligini aniqlash a gid o exnik inshoo la ni loyihalash
su esu sla ini boshqa ish, abiiy o a la ning oldini olish hamda qishloq xo‘jaligini
i ojlan i ishda hal qilu chi ahamiya ga ega. An'ana iy geodezik o‘lchash usulla i
ko‘p aq a esu s alab qilishi bilan bi ga, mu akkab elye sha oi la ida
sama ado ligi cheklangan bo‘lishi mumkin. So‘nggi yilla da Geog a ik Axbo o
Tizimla i a maso adan zondlash exnologiyala ining jadal i ojlanishi, xususan,
Global Mappe das u ining keng imkoniya la i bu ja ayonla ni sezila li da ajada
a oma lash i ish a aniqligini oshi ish imkonini be moqda. Ushbu maqola Global
Mappe das u i yo damida ye ning mu loq balandligini aniqlash, aqamli elye
modella ini ya a ish hamda a oma lashgan izim asosida gid o exnik inshoo la ini
loyihalash ishla ini olib bo ishning naza iy asosla i a amaliy jiha la ini o‘ ganadi.
Tadqiqo ning maqsadi - mazku exnologiyala ning gid o exnik loyihalashdagi
ahamiya ini ko‘ sa ish a ula ning in eg a siyasidan kelib chiqadigan a zallikla ni
ahlil qilishdan ibo a .
1. Naza iy asosla a adabiyo la ahlili
1.1. Geodezik o‘lchash usulla i a balandlik izimla i
Ye ning mu loq balandligini aniqlashda u li geodezik o‘lchash usulla i
ma jud. An'ana iy usulla qa o iga ni eli lash a GNSS o‘lcho la i ki adi.
Zamona iy yondashu la esa maso adan zondlash, LiDAR a UAV o og amme iya
kabi exnologiyala ni o‘z ichiga oladi, ula mu akkab elye li hududla uchun yuqo i
aniqlikdagi RRM ya a ishga imkon be adi. Balandlik ma’lumo la ining aniqligi su
oqimi yo‘nalishla ini, d enaj a moqla ini a su ha zala ining shakllanishini ahlil
qilishda muhim ahamiya ga ega. Tu li balandlik izimla i, masalan, o ome ik a
ellipsoidal balandlikla , gid o exnik inshoo la ni loyihalashda ma’lumo la ning
mosligini a'minlash uchun diqqa bilan anlanishi ke ak.
38
1.2. Geog a ik axbo o izimla i a Global Mappe das u ining
imkoniya la i
Geog a ik axbo o izimla i keng hududla uchun geog a ik ma’lumo la ni
boshqa ish a ahlil qilishda hal qilu chi ol o‘ynaydi, loyihachila ga mak oskopik
ejalash i ish uchun keng qam o li GAT ma’lumo la i a azo iy axbo o ni aqdim
e adi. Global Mappe GAT das u i balandlik ma’lumo la ini impo qilish, ah i lash,
ahlil qilish a RRM ya a ishda kuchli imkoniya la ga ega. Bu das u kon u
chiziqla i, qiyalik xa i ala i, ekspozi siya xa i ala i kabi u li de i a i mahsulo la ni
olishga, shuningdek, su oqimi a d enaj a moqla ini ahlil qilishga yo dam be adi.
Global Mappe , shuningdek, nuq a bulu la ini (masalan, LiDAR ma’lumo la i)
il lash a p oyeksiyalash o qali balandlik ma’lumo la ining aniqligini oshi ishga
yo dam be adi.
1.3. Gid o exnik inshoo la ni loyihalash amoyilla i
Gid o exnik inshoo la , jumladan, kanalla , dambala , o‘g‘onla a su
ombo la i su esu sla ini boshqa ish a aqsimlash uchun za u di . Ula ni
loyihalashda exnik-iq isodiy asoslash, no ma i -huquqiy hujja la a exnik
alabla ga ioya qilish muhimdi . A oma lashgan loyihalash izimla i (masalan, BIM
- Building In o ma ion Modeling) gid o exnik loyihalash ja ayonida dizayn, qu ilish
a eksplua a siya ja ayonla ini a oma lash i ishning yangi imkoniya la ini ochadi.
GAT exnologiyala i gid o exnik loyihalashda geome ik a gid odinamik
ma’lumo la ni (masalan, kanalning kengligi, chuqu ligi, su oqimi) boshqa ishda
yo dam be adi.
2. Tadqiqo me odologiyasi a ma’lumo la ni yig‘ish
2.1. Tadqiqo hududining a si i a ma’lumo manbala i
Tadqiqo hududi anlangach, uning geog a ik joylashu i, iqlimi, gid og a iyasi
a elye i a si lanadi. Balandlik ma’lumo la ini olish uchun SRTM, ASTER GDEM
kabi ochiq manbali RRM ma’lumo la i, shuningdek, UAV o og amme iya yoki
geodezik o‘lcho la dan olingan aniq oq ma’lumo la qo‘llaniladi. Global Mappe
das u i u li o ma dagi balandlik ma’lumo la ini qay a ishlash imkonini be adi.
2.2. Balandlik ma’lumo la ini Global Mappe das u ida das labki ishlo
be ish
Yig‘ilgan balandlik ma’lumo la i Global Mappe das u iga impo qilinadi.
Das labki ishlo be ish bosqichida p oyeksiyalash, mozaikalash a nuq a bulu la ini
il lash kabi amalla baja iladi. Masalan, LiDAR ma’lumo la i yo damida hosil
qilingan RRM yuqo i aniqlikka ega bo‘lib, ula keyinchalik gid o exnik inshoo la ni
39
loyihalash uchun asos bo‘lib xizma qiladi. Global Mappe yo damida RRM ning
aniqligi a si a i ahlil qilinadi, bu esa loyihaning ishonchliligini a'minlaydi. Sun'iy
yo‘ldosh as i la i yo damida RRM ni uza ish a aniqligini oshi ish usulla i ham
ma jud.
2.3. Gid o exnik inshoo la ni a oma lashgan loyihalashga yondashu la
Global Mappe kabi GAT das u la i gid o exnik inshoo la ni a oma lashgan
loyihalashda muhim ahamiya kasb e adi. Uning sk ip lash imkoniya la i yoki ashqi
das u la (masalan, Py hon) bilan in eg a siyasi o qali loyihalash ja ayonini
a oma lash i ish mumkin. Bu yondashu loyiha mezonla ini aniqlash,
op imallash i ish pa ame la ini belgilash a u li s sena iyla ni ahlil qilish imkonini
be adi. A oma lash i ilgan izimla gid o exnik inshoo la ni loyihalash ja ayonini
ezlash i adi a aniqligini oshi adi, shu bilan bi ga inson xa osini kamay i adi.
3. Balandlik ma’lumo la ini ahlil qilish a loyihalash ishla i na ijala i
3.1. Global Mappe das u ida elye ning ba a sil ahlili
Ya a ilgan RRM asosida Global Mappe yo damida elye ning ba a sil ahlili
amalga oshi iladi. Kon u chiziqla i, qiyalik xa i ala i a su oqimi yo‘nalishla i
aniqlanadi. Bu ma’lumo la loyihalanayo gan inshoo uchun eng maqbul joylashu
a ian ini geodezik a geomo ologik jiha dan baholashga yo dam be adi. Masalan,
su oshqinla i modellashida DEM ma’lumo la i juda muhimdi .
Rasm 1. Tadqiqo hududining aqamli elye modeli a kon u chiziqla i
40
3.2. A oma lashgan izim asosida gid o exnik inshoo loyihasini ya a ish
Global Mappe a ishlab chiqilgan a oma lash i ish algo i mla i yo damida
anlangan gid o exnik inshoo (masalan, sug‘o ish kanali, su ombo i) ning das labki
loyihasi ya a iladi. Inshoo ning asosiy geome ik pa ame la i (uzunligi, eni,
chuqu ligi, hajmi) hisoblanadi. BIM exnologiyasi gid o exnik inshoo la ning 3D
modella ini ya a ish a ula ni 3D elye modella iga in eg a siya qilish imkonini
be adi, bu esa loyihalash ja ayonini sezila li da ajada yaxshilaydi.
Su ombo ining hajmini hisoblash o mulasi:
(1)
Bu ye da:
V – su ombo ining hajmi
H – su ombo ining chuqu ligi
S1 – yuqo i sa hi chuqu ligi
S2 - pas ki sa hi maydoni
3.3. Loyiha a ian la ini baholash a op imallash i ish
Ya a ilgan loyiha a ian la i exnik, iq isodiy a ekologik mezonla bo‘yicha
baholanadi. GAT a gid ologik modella yo damida up oq ishla i hajmi, su
yo‘qo ishla i, e kin oqim yo‘nalishla i kabi omilla ahlil qilinadi. Ushbu ahlilla
op imal loyiha a ian ini anlash a inshoo ning sama ado ligini oshi ishga yo dam
be adi. GAT a gid a lik modellash i ish su a'mino i a moqla ini ba qa o
boshqa ish uchun bi lash i ilishi mumkin.
Xulosa
Ushbu maqola Global Mappe das u i yo damida ye ning mu loq balandligini
aniqlash a a oma lashgan izim asosida gid o exnik inshoo la ini loyihalash
ishla ini olib bo ishning sama ali yondashu la ini ko‘ sa di. GAT a maso adan
zondlash exnologiyala idan oydalanish balandlik ma’lumo la ining aniqligini
oshi adi a loyihalash ja ayonini sezila li da ajada a oma lash i adi. Bu, o‘z
na ba ida, loyihaning umumiy sama ado ligini, ezligini a xa ola ini kamay i ishga
olib keladi. Kelajakda sun'iy in ellek a mashinani o‘ ganish kabi yanada ilg‘o
exnologiyala ni in eg a siya qilish o qali gid o exnik loyihalash ja ayonla ini yanada
op imallash i ish mumkin.
41
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Global Mappe Use Guide. Blue Ma ble Geog aphics.
URL: h ps://www.bluema blegeo.com/global-mappe /
2. Digi al Ele a ion Models (DEM) and Thei Applica ion in Hyd ological Modeling. Jou nal
o Hyd ology, 2020. DOI: h ps://doi.o g/10.1016/j.jhyd ol.2020.125100
3. Geog aphic In o ma ion Sys ems (GIS) o Wa e Resou ces Enginee ing. Es i P ess,
2019. URL: h ps://www.es i.com/en-us/home
4. Hyd aulic S uc u es: Design and Ope a ion. P. No ak, A.I.B. Mo a , C. Nallu i, R.
Na ayanan – 4 h Edi ion, Else ie , 2018.
5. Topog aphic Da a P ocessing and 3D Modeling Using Global Mappe . In e na ional
Jou nal o Geoin o ma ics, 2021. URL: h ps://www.geoin o ma ics.o g/
6. Applica ion o GIS and Remo e Sensing in Hyd ological and En i onmen al Enginee ing.
Sp inge Wa e , 2022. DOI: h ps://doi.o g/10.1007/978-3-030-53113-4
7. Blue Ma ble Geog aphics: Global Mappe Tu o ials
URL: h ps://www.bluema blegeo.com/lea ning/ ideo- u o ials.php
8. USGS Ea hExplo e – Digi al Ele a ion Da a Sou ce.
URL: h ps://ea hexplo e .usgs.go /
9. Au oma ion in Ci il Enginee ing: GIS-Based Design o Hyd aulic S uc u es. Jou nal o
Au oma ion in Cons uc ion, 2020. DOI: h ps://doi.o g/10.1016/j.au con.2020.103345
