46
ICHIMLIK SUV TARMOQLARINI KАRTОGRАFIK АSОSINI
YАRАTISHDА SUN’IY YO‘LDOSH TEXNALOGIYALARI ASOSIDA
MАSОFАDAN ZОNDLАSH USULLАRINI TАDQIQ QILISH
Shoh ux Fayziye Shamsi o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
mudu i, . . .d.(PhD), do sen
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665023
Anno a siya. Maqolada ichimlik su a moqla ining ka og a ik asosini ya a ishda
maso adan zondlash exnologiyala i, sun’iy yo‘ldosh as i la i a GIS izimla idan oydalanishning
ilmiy-amaliy imkoniya la i ahlil qilinadi. Tadqiqo da ye us i a ye os i su esu sla ini baholash,
su a moqla ini aniqlash, moni o ing qilish hamda ula ni aqamli ka og a iyada aks e i ishda
MZ, GPS a GIS in eg a siyasining a zallikla i ko‘ sa ib be ilgan. Olingan na ijala ichimlik su i
a’mino ini op imallash i ish a su esu sla idan sama ali oydalanish uchun zamona iy
maso a iy kuza u usulla i yuqo i sama a be ishini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : Mаsо аdаn zоndlаsh, А о -muhi muhо аzаsi, plа о mа, geоdezik аsbоb,
А cIn о а А cView, simulуа siуаsi, Dоpple аdа .
Ki ish. Bugungi kundа glоbаl аhаmiуа gа egа muаmmоlа dаn bi i, bu iqlim
оʻzgа ishi а уаnа uning sаlbiу оmоni isishi bilаn bоgʻliq muаmmоlа dunуо
hаmjаmiуа ining diqqа e’ ibо idа bоʻlib kelmоqdа. Ауnаn iqlim оʻzgа ishi
shа оi idа su оbуek lа i, su esu slа i а ulа ning hududiу а kibini аdqiq e ish оʻ а
muhim аzi аlа dаndi . Bundа ауniqsа, demоg а ik sаlоhiуа i уuqо i bоʻlgаn
hududlа а ulа аhоlisini оzа ichimlik su i bilаn а’minlаsh, su а’minо i
mаsаlаlа ini bi gаlikdа оʻ gаnish dоlzа b mаsаlа bоʻlib qоlmоqdа. BMTning “А о -
muhi muhо аzаsi” dаs u i mаʼlumо igа kоʻ а, hоzi dа dunуоdаgi mа jud
dа уоlа ning уа mi jiddiу i lоslаngаn. Уe shа i аhоlisining qа iуb 40 оizi оzа
ichimlik su i уe ishmаsligidаn аziуа chekmоqdа.
Mаqsаd а аzi аlа i. Demоg а ik sаlоhiуа i уuqо i bоʻlgаn hududlа su
esu slа i shаkillаnishidа geоg а ik shа -shа оi lа ni оʻ gаnish о qаli ichimlik su i
а’minо ining hududiу hususiуа lа ini bаhоlаsh, demоg а ik оmillа ning оlini аhlil
qilish а bundа ichimlik su i а’minо ining xududiу аqsimlаnishi а undаn sаmа аli
оуdаlаnishning is iqbоl уоʻnаlishlа ini belgilаshdаn ibо а .
Xоzi gi dа gа kelib, аhоlining ichimlik su bilаn а’minlаngаnlik dа аjаsini
оshi ish а uning si а ini уаxshilаsh bо аsidа judа kоʻp islоhа lа аmаlgа
оshi ilmоqdа. Аhоlining ichimlik su i bilаn а’minlаngаnlik dа аjаsini оshi ish
mаqsаdidа аmаlgа оshi ilgаn ishlа nа ijаsidа hududlа dаgi ichimlik su i bilаn
bоgʻliq muаmmоlа i bа а а qilinmоqdа. 2021 уil уаkuni bоʻуichа ilоуа
47
аhоlisining оzа ichimlik su i bilаn а’minlаngаnlik dа аjаsi 70.35 % gа уe di.
Ichimlik su а’minо idа sа lаnауо gаn su ni nаzо а qilish а о iqchа su
уоʻqо ishlа ning оldini оlish mаqsаdidа su inshоо lа i, mаgis аl su а mоqlа i,
xоnаdоn, mаhаllа а kоʻchа bоshlа igа zаmоnа iу su hisоblаgichlа i оʻ nа ilib,
mаhsus nаzо а chilа оmоnidаn kuzа ilib bо ilmоqdа.
Sоʻnggi pау lа dа уe оs i su lа i gid оlоgiуаsi sоhаsidа zаmоnа iу geоdezik
аsbоblа hаmdа mаsо а iу zоndlаsh (RS), geоg а ik аxbо о izimlа i (GIS) а glоbаl
jоуlаshishni аniqlаsh izimi (GPS) (3S) in eg а siуаsigа kа а e’ ibо be ildi. Уe оs i
su lа i kоʻp qi аli kоʻ inishgа egа bоʻlgаn уe оs i аbiiу bоуlikdi . Mаshhu exnikа,
уа’ni u li plа о mаlа dаn (mаsаlаn, sаmоlуо lа , sun’iу уоʻldоshlа а bоshqаlа )
mаsо а iу zоndlаsh уe оs i su lа i shа оi lа ini уаxshi оq ushunishni i оjlаn i ish
uchun qimmа li оsi аgа ауlаndi. Mаsо аdаn zоndlаsh g а i а siуа, mаgni а
elek оmаgni ikаning geо izik аdqiqо lа ini оʻz ichigа оlаdi. Fаqа geо izik
аdqiqо lа оs idаgi mа’lumо lа ni оʻ gаnish imkоniуа ini be аdi. Mаsо а iу
zоndlаsh exnikаsi аzо iу, spek аl, аdiоme ik а аq inchаlik mа’lumо lа ning
mа judligi bоʻуichа аn’аnа iу/аn’аnа iу usullа dаn us unlikkа egа. Bu judа qisqа
аq ichidа bо ish qiуin bоʻlgаn уоki uzоq jоуlа dаn eаl уоki eаl аq ejimidа
mа’lumо lа ni оlishni аkli qilаdi. Shu sаbаbli, bu uzоq muddа li ij imоiу mаn аа lа
uchun уe оs i su lа ini bаhоlаsh, qidi ish, bаhоlаsh, аhlil qilish, mоni о ing qilish
а bоshqа ishdа sаmа аli а kuchli exnikаdi . Mаsо аdаn zоndlаsh - bu уаngi
аkоmillаsh i ilgаn sensо lа , plа о mаlа а qоʻllаsh exnikаlа ining pауdо bоʻlishi
bilаn ez оʻzgа ib u аdigаn sоhа bоʻlib, u mа’lumо lа ning уаngi shаkllа ini а
lаndshа lа ning уаngi kоʻ inishlа ini qоʻllаb-qu а lауdi, ulа о qаli
gid оlоg/gid а lik muhаndis уe уuzаsini а bоshqа оʻzigа xоs xususiуа lа ni
уаxshi оq bаhоlаshi mumkin. Sun’iу уоʻldоsh mа’lumо lа i mаk о а mik о
оpоg а iуа, geоlоgiуа, li оlоgiуа, s а ig а iуа, s uk u аni bоshqа ish (pаleо а
neо ek оnikа), geоmо оlоgiуа, up оq u lа i kаbi уe оs i su lа ining pауdо bоʻlishi
а hа аkа ini nаzо а qilu chi pа аme lа а/уоki оʻzgа u chilа hаqidа ez а
оуdаli dаs lаbki mа’lumо lа ni аqdim e аdi. Уe dаn оуdаlаnish/qоplаmа а
geоlоgik chiziqlа уаngi nоzik аzо iу (gipe аzо iу) а gipe spek аl оʻlchаmdаgi
sun’iу уоʻldоsh а sаmоlуо аs i lа ining pауdо bоʻlishi bilаn keng miqуоsli
xа i аlаsh а mоni о ing uchun уаngi ilо аlа nоzik de аllа bilаn mumkin bоʻldi.
GIS ulkаn аzо iу mа’lumо lа а mа’lumо lа ni ushunа li а zdа sаqlаsh,
а ibgа sоlish, оlish, аsni lаsh, mаnipulуа siуа qilish, аhlil qilish а аqdim e ish
qоbiliуа igа egа. GIS оdаmlа , piksellа а ulа ning mа’lumо lа i оsоnginа оʻzа о
а’si qilishi mumkin bоʻlgаn umumiу аsоsni аkli qilаdi. Jо iу s senа iуdа GIS,
48
ауniqsа, kengау i ilgаn а mu аkkаb уe оs i su izimlа ini аdqiq qilish uchun
muhim а sаmа аli usul si а idа qа аlаdi. Gid оgeоlоgiуа а gid оlоgik
mоdellаsh i ishdа GISning оуdаlа i а imkоniуа lа i hаli bоshidа, lekin kоʻplаb
mu а аqiуа li ilо аlа аllаqаchоn i оjlаnа bоshlаgаn а GIS уаxshi оq ejаlа а
p аgmа ik siуоsа ni ishlаb chiqish uchun уe оs i su lа ini gid оlоgik
mоdellаsh i ishdа kоʻp оq imkоniуа lа gа egа. Уe оs i su lа i gid оlоgiуаsidа
mаsо а iу zоndlаsh а GIS ilо аlа i bоʻуichа judа уаxshi shа hlа kаm. Ushbu
shа hlа уe оs i su lа i gid оlоgiуаsidа mаsо а iу zоndlаsh ilо аlа ining hаl
qilu chi оlini а’kidlаdi. Ushbu kоʻ ib chiqishlа dаn bi i "In eg а siуаlаshgаn
mаsо а iу zоndlаsh а geоg а ik аxbо о izimlа i: is iqbоllа а cheklо lа " nоmli
mukаmmаl kоʻ ib chiqildi, undа уe оs i su lа i gid оlоgiуаsidа mаsо а iу zоndlаsh
а GIS exnоlоgiуаlа i уо dаmi а’kidlаngаn.
1- аsm. Gid оgeоlоgiуа а gid оlоgik mоdellаsh i ishdа GISning оуdаlа i а
imkоniуа i
Уаxshilаngаn аzо iу аniqlik а minimаllаsh i ilgаn xа аjа bilаn уаxshi оʻ i ish
s а egiуаlа ini ishlаb chiqish uchun u li xil kоʻp mаnbаli mа’lumо lа ni bi lаsh i ish
uchun. T а аgliа а Dаinelli (2003) mаsо а iу zоndlаsh, GIS а dаlа mа’lumо lа ini
оʻz ichigа оlgаn in eg а siуаlаshgаn уоndаshu ni qоʻllаgаn. Ulа ning аdqiqо lа i
nа ijаsidа уe оs i su lа ining уо iq bоʻуlаb hа аkа lаnishi kоʻ sа ilgаn. GIS
ushunishni уаxshilаsh uchun geо izuаllаsh i ish imkоniуа igа egа. Tu li аdqiqо lа
а аdqiqо lа kоsmik аsbоb а exnikаning sun’iу zа уаdlаshni mаqsаd qilgаn ijоbiу
а’si ini kоʻ sа di Fаzо iу mа’lumо lа ni ezkо уe kаzib be ish GPS а jо iу dаlа
kоmpуu e exnоlоgiуаlа i bilаn bi gаlikdа аs i ni qоpqоq u ini ekshi ish uchun
mауdоngа оlib ki ishi mumkin. Glоbаl jоуlаshishni аniqlаsh izimi (GPS)
exnоlоgiуаsi x, у, z jоуlаshu ni оʻlchаsh uchun аjоуib аsоs уа а аdi.
Glоbаl jоуlаshishni аniqlаsh izimi (GPS) exnоlоgiуаsi аzо iу mа’lumо lа ni
уigʻishning qulауligi а kоʻp qi аliligini sezilа li dа аjаdа оshi аdi, shuningdek,
49
mаsо а iу zоndlаsh а geоg а ik аxbо о izimi bilаn bi lаsh i ilgаn уоndаshu lа ni
di e si ikа siуа qilаdi.
Mаsо аdаn zоndlаsh usullа i kаlib lаsh а mоdel ki i ish pа аme lа i uchun
аzо iу аqsimlаngаn mа’lumо lа ning eng ishоnchli mаnbаi hisоblаnаdi.
Tоpоg а iуа, kаnаllа ning jоуlаshu i, su li qа lаm qаlinligi, e аpо аnspi а siуа а
уоgʻingа chilik mа’lumо lа ining bа chаsi mаsо аdаn zоndlаshgа аsоslаngаn. Kоʻp
sоnli pа аme li mоdellа mа jud уe us i а уe оs i su lа i оqimini bаshо а qilish
uchun GIS bilаn bоgʻlаngаn. Mаsаlаn, О zоl а MаkG а (1992) MОDFLОW
s uk u аsi uning А cIn о bilаn in eg а siуаlаshu igа уо dаm be ish uchun qаndау
оʻzgа i ilgаnligini аs i lаb be di. Ulа nа ijаlа xuddi mоdel mus аqil mаhsulо
si а idа ishgа ushi ilgаndek оʻxshаshligini kоʻ sа di. Xuddi shundау, Mаidmen а
Hellwege (1999) А cIn о а А cView dа gid оlоgik elemen lа ni аs i lаsh а ulаsh
jа ауоnini а оmа lаsh i dilа а nа ijаlа ni gid оlоgik muhаndislik mа kаzining
gid оlоgik mоdellаsh i ish izimi (HEC-HMS) оmоnidаn оʻqilishi mumkin bоʻlgаn
АSCII ауligа uzdilа . Ushbu уigʻmа mоdellа uzluksiz аq simulуа siуаsi bilаn
jа ауоnlа ning keng spek ini (mаsаlаn, уe us i а уe оs i su lа i оqimi, chоʻkindi
а i lоslаn i u chi mоddаlа ni аshish) аqlid qilаdi. Ushbu su hа zаlа igа
аsоslаngаn mоdellа kоʻp уillа dа оmidа GISgа ulаngаn а hоzi dа bi nech а
оnlауn e siуаlа i mа jud. GIS а simulуа siуа mоdellа ini ulаsh uchun
ishlа ilаdigаn usullа hаm bi ilо аdаn bоshqаsigа judа а q qilаdi. Wа kins а
bоshqаlа . (1996) u li GIS/Mоdel in e eуslа ining а zаlliklа i а kаmchiliklа ini
sоlish i di а pа аme lа ni bаhоlаsh/аniqlаsh, mаssh аb e ek lа i, а mоq dizауni,
mоdelning sezgi ligigа ki ish uchun GISning аzо iу аhlili а izuаlizа siуа
pо en siаlidаn qаndау оуdаlаnish mumkinligini kоʻ sа di. pа аme lа ning nоаniqligi
а mоdelni disk e lаsh i ish nа ijаlа i.
2- аsm. Gid оlоgik mоdellаsh i ishdа mаsо а iу zоndlаsh usullа idаn оуdаlаnish
50
Mаsо а iу zоndlаshning kоʻplаb shаkllа i mа jud bоʻlib, ulа о аsidа eng
аnish u i sun’iу уоʻldоshli mаsо а iу zоndlаsh bоʻlib, u geо izik аdqiqо lа bilаn
sоlish i gаndа ejаmkо dаs u si а idа, lekin egishli s аndа gа jа оb be ish uchun
nа ijаlа ni аsdiqlаsh uchun аsоsli hаqiqа ni аlаb qilаdi. Demаk, уe оs i su lа i
mоdellа i mа’lumо lа ni ki i ish а kаlib lаshning аzо iу- аq inchа аqsimlаnishigа
muh оj. Аgа bundау mа’lumо lа mа jud bоʻlsа, mоdellа qа о qаbul qilishni
аkоmillаsh i ishdа аj аlmаs оl оʻуnауdi а nоаniqliklа eh imоlini kаmау i аdi. Su
оqimi, оʻ kаzu chаnlik уоki bоsh kаbi egishli оbуek lа ni оp ik mаsо аdаn zоndlаsh
о qаli be оsi а kuzа ish mumkin emаs. Becke (2006) уe оs i su lа ini sun’iу
уоʻldоsh о qаli mаsо аdаn zоndlаsh pо en siаlini, уe оs i su lа i pо en siаlini,
sаqlаsh а оqimlа ni оʻlchаsh uchun mаsо аdаn zоndlаsh qоbiliуа ini keng kоʻlаmli
аhlil qildi.
Hоzi gi kundа jаhоn аhоlisining ichimlik su igа bоʻlgаn аlаblа ini qоndi ish
uchun уe оs i su esu slа idаn оqilоnа оуdаlаnish muhim аhаmiуа kаsb e аdi.
Jаhоndаgi mа jud su zаhi аsidаn 97% shоʻ lаngаn su lа bоʻlib, 3% chuchuk su
hisоblаnаdi. Ichimlik su mаnbаining 68% muzliklа dа jаmlаngаn, dа уо а kоʻllа
chuchuk su mаnbаlа ining аqа ginа 2% ni, уа’ni 93 ming km3 аshkil qilаdi.
Ichimlik su mаnbаining 30% уe оs i gid оs e аsidа jоуlаshgаndi . Shu sаbаbli уe
оs i gid оs e аsi hоlа ini оʻ gаnishdа а уe оs i su lа idаn sаmа аli оуdаlаnish,
mа’lumо lа bаzаsini shаkllаn i ish, geо il а siуа jа ауоnlа ni mа emа ik mоdellаsh
usullа ini аkоmillаsh i ish dоlzа b mаsаlаlа dаn hisоblаnаdi. Ri оjlаngаn
mаmlаkа lа dа, jumlаdаn АQSh, Ge mаniуа, Kаnаdа, Dаniуа, Уаpоniуа, F аnsiуа,
Rоssiуаdа mu аkkаb gid оgeоlоgik shа оi lа dа уuz be ауо gаn hоdisа а
jа ауоnlа ni bоshqа ishdа kоmpуu e lаshgаn а mа emа ik mоdellаsh usullа idаn
keng оуdаlаnilmоqdа.
Su kаdаs i kа аlа ini uzishdа mаsо аdаn zоndlаsh mа e iаllа ini qоʻllаsh
uslubini аkоmillаsh i ish hаqidа оʻzbek оlimlа i оmоnidаn mа’lumо оpish qiуin.
Chunki bu sоhа Оʻzbekis оndа оxi gi оʻn уillа dа bi qаnchа уоshgа egа bоʻlgаn а
su esu slа ini bоshqа ish sоhаsidа аhоli а ins i u lа о аsidа keng ishlаb chiqilgаn
bоʻlsаdа, bu mаxsus аnning nаzа iу аsоslа i а аmаliуо lа i уuqо i dа аjаdа
оʻ gаnilmаgаn а оʻzlаsh i ilmаgаn. Shu sаbаbli, bu mа zugа оid mаqоlаlа а ilmiу
аdqiqо lа Оʻzbekis оn hududidаgi аkаdemik muаssаsаlа уоki ilmiу- exnikа iу
mа kаzlа оmоnidаn аqdim e ilmаgаn.
Bugungi kundа оlingаn mа’lumо lа оdа dа kоmpуu e lа уо dаmidа sаqlаnаdi
а ishlо be аdi. Mаsо аdаn zоndlаshdа ishlа ilаdigаn keng а qаlgаn dаs u ERDАS
Imаgine, ESRI, MаpIn о а ERMаppe hisоblаnаdi.
51
Bugungi kundа kichik а uzоqdаn qоʻzgʻаlаdigаn sensо lа уоki kаme аlа
huquqni muhо аzа qilish о gаnlа i а hа biуlа , shuningdek, hudud hаqidа bа а sil
mа’lumо оlish uchun hаm insоnlа оуdаlаnаdilа . Bugungi mаsо аdаn u ib sensо li
аs i lаsh shuningdek in аqizil, аn’аnа iу hа о о оsu а lа i а Dоpple аdа ini
hаm оʻz ichigа оlаdi.
Mаsо аdаn zоndlаsh mа’lumо lа ning уаnа bi u i lаze lа dаn оlinаdi. Ulа
kоʻpinchа shаmоl ezligi а ulа ning уоʻnаlishi а оkeаn оqimining уоʻnаlishini
оʻlchаsh uchun sun’iу уоʻldоshlа dа аdа аl ime lа i bilаn bi gаlikdа qоʻllаnilаdi.
Ushbu аl ime lа dengiz sа xidаn xа i аlаshdа hаm оуdаli, chunki ulа о ishish а
u li seа lоо оpоg а iуаsidаn kelib chiqqаn su оqimlа ini оʻlchаsh imkоniуа igа
egа. Keуinchаlik, bu xil оkeаn bаlаndliklа dengiz sа hlа i xа i аlа ini уа а ish uchun
оʻlchаngаn а аhlil qilingаn mа’lumо lа bоlib xizmа qilаdi.
Xulosa.
Mаsо аdаn zоndlаsh mа’lumо lа ining bоshqа u lа i о аsidа kоʻplаb hа о
о оsu а lа idаn уа а ilgаn s e eоg а ik ju liklа (kоʻpinchа 3 оʻlchаmli уоki
оpоg а ik xа i аlа ni уа а ish uchun ishlа ilаdigаn), аdiоme а о оme lа
in аqizil о оsu а lа dа а qаlgаn уоуilgаn аdiаsiуаlа ni оʻplауdigаn а hа о
о оsu а i mа’lumо lа i Lаndsа dаs u idа mа jud bоʻlgаnlа kаbi уe gа qа аshli
уоʻldоshlа оmоnidаn оlingаn.
Uning xilmа-xil u dаgi mа’lumо lа i, mаsо а iу zоndlаshning оʻzigа xоs
ilо аlа i hаm bi -bi idаn ubdаn а q qilаdi. Bi оq, uzоqdаn а qlаsh аsоsаn аs i ni
qау а ishlаsh а shа hlаsh uchun оlib bо ilаdi. Rаsmni qау а ishlаsh hа о
о оsu а lа i а sun’iу уоʻldоsh аs i lа i kаbi u li xil lоуihаlа dаn оуdаlаnishgа
уоki xа i аlа ni уа а ish uchun mаnipulуаsiуа qilinishigа imkоn be аdi. Mаsо аli
zоndlаshdа аs i ni xоsil qilish о qаli hududni jоуgа bо mаsdаn оʻ gаnish mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Xolma o A., Raximo B. Geoaxbo o izimla i asosla i. - Toshken : TATU nash iyo i, 2020.
2. Qodi o A. Maso a iy zondlash a aqamli ka og a iya asosla i. - Toshken : Uni e si e , 2019.
3. O‘zbekis on Respublikasi Geodeziya a ka og a iya qo‘mi asi. Raqamli ka og a ik asos
ya a ish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. - Toshken , 2021.
4. Tu suno S. Ae o o osu a la asosida injene a moqla ini ka og a ik modellash i ish. -
Toshken : Fan a exnologiya, 2020.
