66
OROL HUDUDI EKOLOGIK KO’RSATKICHLARIDAGI O’ZGARISH
NATEJALARINI SPUTNIK SO’NIY YO’LDOSHLI TEXNALOGIYALATI
ASOSIDA MANITORING QILISH
Kemal Beyhan
“Libanconsul AGM” Loyha axba i
A elo a Nilu a
Qa shin Texnika un e si e i: asses in i,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665059
Anno a ion. The cu en en i onmen al c isis on he island, he deg ada ion o ege a ion
on he island is one o he mos p essing issues acing us. Fo his, i s o all, i is necessa y o
s udy, analyze and map hem.
Keywo ds: GIS echnologies, O ol dengizi, u al land, dese i ica ion, ae ospace pho o.
Anno a siya. Hozi gi pay da O ol bо‘yida yuzaga kelgan ekologik inqi oz, O ol bо‘yi
о‘simlikla i deg ada siyasini yani a algi xolicha kel i ish oldimizda u gan eng muxum
masalala dan bi idi . Buning uchun a alo ula ni о‘ ganish, axlil qilish a ka asini
uzish lozim.
Kali suzla : GIS exnologiyala i, O ol dengizi, qishloq hujalik ye la i, chо‘llanishi,
ae okosmik su a i.
Ma zuning dolza bligi. Hozi gi kunda O ol dengizi ha zasidagi sug‘o iladigan
ye la ining 60% dan o ig‘i shо‘ langan. Shu bilan bi ga, sug‘o iladigan qishloq
hujalik ye la i maydonla ining shо‘ langanligi О‘zbekis on bо‘yicha о‘ acha
kо‘ sa gichdan Qo aqalpog‘is on Respublikasida 21.7 % ga, Xo azm iloya idan 23.9
% ga kо‘pdi .
O olbо‘yida sodi bо‘layo gan ekologik a ij imoiy–iq isodiy oqiba la ni misol
qilib kel i ish mumkin. Aslini olganda O ol dengizi a O olbо‘yi hududini ma’lum
miqyosdagi qо‘shaloq, bi –bi i bilan bog‘liq ikki eko izim deb qa alsa, inson bilan
abia о‘ asidagi о‘za o munosaba a a’si ni о‘lig‘i bilan mak oekologik muammo
deb qa ash maqsadga mu o iq buladi. Chunki bu hudud abia ning beqiyos da ajada
о‘zga ishi, ekologik mu ozana ning keskin buzilishi, odamla yashash sha oi ining
noqulay holga kelishi, abiiy boylikla ning qashshoqlanishi a boshqa salbiy
xususiya la i ekologogik muommoning a kib opganini, endilikda shakllanish
bosqichla ini о‘ ayo ganini asdiqlamoqda.
- О‘simlikla ka ala ini uzish me odla i ae okosmik ma e ialla ni о‘ ni a
ahamiya ini yo i ib be ish;
- GIS exnologiyala ining о‘simlikla deg ada siyasini ka aga olishdagi
ahamiya ini о‘ ganish;
67
Muammoning о‘ ganilganlik da ajasi .Ekologla , ye ni maso adan zondlash
bо‘yicha mu axassisla a boshqa adqiqo chila ning ishla ida uch aydi. Jumladan,
xo ijiy olimla dan A.N. Zolo ok ilin a boshqala beqa o lashgan hamda
chо‘llashayo gan eko izimla ni о‘ ganishga muhim hissa qо‘shgan. Eko izimla ni
ka alash i ish masalala i bilan Y.F.Knijniko , I.K.Lu ye, V.S.S olbo a, xususan,
O olbо‘yi hududla i uchun YE.A.Vos oko a, V.I.K a so a, G.S.Kus ,
A.V.P ichniko a boshqala shug‘ullangan.
Tadqiqo Yangiligi.
Janubiy O olbо‘yi hududida о‘simlikla nining shakllanishi, lo a esu sla idan
oqilona oydalanish, о‘simlik deg ada siyalanish ja ayonining kuchayib bo ishi,
о‘simlikla ni ayonlash i ish a о‘simlikla ang hududla ni op imallash i ishning
geog a ik asosla i bо‘yicha olib bo ilgan ushbu adqiqo la ning ilmiy yangiligi
quyidagila dan ibo a :
- Janubiy O olbо‘yi hududida о‘simlikla nining deg ada siyalanishi ahlil qilinib,
ula bо‘yicha ayonlash i ish ishla i amalga oshi ildi;
- о‘simlik majmuala ini op imallash i ishning geog a ik asosla i ishlab chiqilib,
amaliy a siyala be ildi.
Tadqiqo ning Asosiy mazmuni.
Dengizning qu igan qismida O olqum chо‘li shakllanib, uning maydoni hozi gi
kunda 4,5 million gek a dan oshib ke di. Ha yili O ol dengizining qu igan ubidan
a mos e aga 75 million onnadan 100 million onnagacha ha hil chang a uzla
kо‘ a iladi. Voz ojdeniye ya im o oli hududidan a mos e aga ammiak a se o odo od
konsen a siyala ining kо‘ a ilishi na ijasida O olbо‘yi hududida o ganik
bi ikmala ning okislanishi a a qalishi juda xa lidi . Bunga bog‘liq holda о‘simlik
a hay ono dunyosi u la ining soni kamayib, Janubiy O olbо‘yining ekologik a
sani a hola i yomonlashib, chо‘llashish ja ayoni jadallashib, ekin maydonla ining
ishdan chiqishi a ha xil yuqumli kasallikla kо‘paymoqda. Amuda yo hamda
Si da yoning quyi a о‘ a oqimla ida yuqo i da ajada mine allashgan kollek o
d enaj su la ining ashlanishi oqiba ida da yo su i kuchli da ajada mine allashib,
sani a hola i yomonlashmoqda. Hududda su esu sla ining ye ishmasligi na ijasida
O ol dengizi bilan bi qa o da Amuda yo del asidagi kо‘plab kо‘lla xam qu ib
bo moqda. Dengizning qu igan qismida a Amuda yo del asida bunga bog‘liq xolda
chо‘llanish ja ayoni boshlangan. Bu ye dagi gid omo li, ya imgid omo li up oqla
a omo hola igi о‘zga ib ke gan. Tup oq qoplamining о‘zga ishi na ijasida a algi
gid omo li a ya imgid omo li о‘simlikla kse omo li a galomo li о‘simlikla ga
almashgan. Tup oq a kibi sul a li a xlo id-sul a li ipdagi shо‘ lanishdan sul a li-
68
xlo idli a xlo idliga о‘zga ib uzla ning a qalishi bo qoqli up oqla da 0,23-0,45%
gacha о‘ loqli upoqla da 0,23-0,53% dan 0,57-0,82% gacha ekanligi aniqlandi. Bu
ja ayon gid omo up oqla da ikkilamchi shо‘ lanish bо‘lishiga sha oi ya a adi.
Dengizning qu igan qismidan ha oga kо‘ a ilayo gan chang- о‘zonla a kibida ha -
xil pes i sidla ning bo ligi juda ka a xa ug‘di adi.
Geoekologik ka ala ni ya a ishda a alambo hududning ae okosmik su a ini
olib joyning abiiy sha oi i a landsha la i bilan yaqindan anishish za u bо‘ladi.
Kosmosdan olingan su a asosida hududda bо‘layo gan о‘zga ishla ni ahlil
qilib, bi -bi i bilan aqqoslashimiz mumkin. Geog a ik axbo o izimi na i-jala i
qanday da a-jada si a li bо‘lishi aynan mu axassisni bilim maho a iga be osi a
bog‘liqdi .
Shu bilan bi ga ae okosmik ma’lumo la ni ahlil qilishni a Geog a ik axbo o
izimini na ijala i ez yoki si a li bо‘lishi aynan qanday usulla ni qо‘llashiga bog‘liq
bо‘ladi.
Geog a ik axbo o izimida axbo o yoki ma’lumo о‘plash ja ayoni о‘z ichiga
o ma’lumo о‘plashdan o ib o bu ma’lumo la ma’lum bi jad alla izimiga
kel i gunga qada da om e adi. YA’ni о‘plangan ma’lumo la ma’lum bi alabla ga
ja ob be adigan bо‘lishi za u . Sо‘ng a in eg a siya ja ayoniga ya’ni, ikkinchi da ajali
ma’lumo la us ida ishlash, ula ni ahlil qilish, ula ni manipulya siya qilishga о‘ iladi.
Ana shu ja ayonni qanday a ibda amalga oshi ish uchinchi da ajali ma’lumo la ni
si a iga a’si qiladi. Uchinchi da ajali ma’lumo la bu- ealiza siya ja ayoni ya’ni,
uchinchi da ajali ma’lumo la bazasini ma’lum bi maqsadla da ishla ishdi .
Qo aqalpog‘is onning geoekologik ka asini uzishda Geog a ik axbo o izimi
das u la idan A c iew 9.2 das u i ae okosmik ma’lumo la bilan ishlash uchun
mо‘ljallangan bо‘lib, unda ae okosmik su a la bilan ishlash osi ala i ma jud.
A c iew 9.2 das u i ae okosmik su a la ni as kо‘ inishidan ek o kо‘ inishiga
о‘ kazish mumkin.
O olbо‘yida chо‘llanish aloma la ini deshi o ka qilishning asosini ye yuzi
qa lamla i, ele shaklla i, о‘simlik qoplami ashkil qiladi. Fo o as i angi bо‘yicha
aj alu chi eko izimni su bilan a’minlash da ajasi eng oson belgi hisoblanadi.
Landsha kompleksla ini o o- iziologik ahlil qilish asosida, uning u li iniqlik
spek o i o qali abiiy ja ayonla a hodisala ning dinamikasini aniqlash mumkin.
Kosmik axbo o la asosida chо‘llanish deshi o kasi shuni kо‘ sa adiki, asm a kibi
o qali ma’lum maydonla da landsha bо‘lakla ini mo ologik moslashu i aniqlanadi.
Oda da O olbо‘yi komosu a la ida aniq bо‘lingan uch yoki о‘ ang aj a iladi: bu
juda och usli angla , shu bilan bi ga ula ekis a u li maydonla da a ealla
69
bо‘yicha a qalgan bо‘lib, oddiy shо‘ xokla ga egishli (mayin a qobiqli). Och
usdagi angla esa oda da yalang‘och chо‘lla ga egishli.
Tadqiqo na ijala i.
O olbо‘yida chо‘llanish ja ayonla i i ojlanishining jadallashu i munosaba i
bilan bi qa o ma zuli geog a ik ka ala ni uzish muhim ahamiya ga ega bо‘lib
bo moqda. Bunda chо‘llanishning hozi gi hola i, paydo bо‘lish omilla i, i ojlanish
ha i hamda chо‘llanishga qa shi ku ashish cho a- adbi la i a boshqala aks
e i iladi. Ka ala dan oydalanish − hududdagi u yoki bu ja ayonla ni paydo bо‘lishi
haqida si a li a kо‘plab axbo o la olishning oqilona a sama ali usuli.
1-расм.O olbо‘yida chо‘llanish ja ayonla i komosu a la ida as i lanish
usulla i.
CHо‘llanish mu akkab, kо‘pgina omilla ni qam ab olgan abiiy-geog a ik
ja ayon bо‘lib, uning hola i, о‘sishi a xa i abiiy-an opogen omilla asosida
i odalaniladi. CHо‘llanish abiiy chega alangan hudud doi asida a uning
majmuasida kо‘plab omilla hamda kompleksla ish i okida i ojlanadi. Tadqiqo
asosan izimli, ekologik a landsha yondoshu i asosida о‘ ganiladi.
Yuqo idagila dan ma’lumki, GIS eal olam haqidagi ma’lumo la ni u yoki bu
obek la ning geog a ik qa lamla ida baja ib, ma zuli qa lamla о‘plami shaklida
saqlaydi. Hozi gi kunda dunyoning kо‘plab o ojlangan mamlaka la ida GIS
exnologiyasidan ilmiy a qiqo la da keng aydalanilmoqda. Janubiy O ol bо‘yi
о‘simlikla i deg ada siyasini о‘ ganish a ka asini uzish о‘sha zamona iy GIS
70
exnalogiyala i yo damida amalga oshi ish ayni muddao. Ishning maqsad
doi asi ham, shu jiha la ni qam ab oladi.
Ka ala ni uzish bо‘yicha ishla mazmuni, baja ish usuli, oydalanish uskunasi
bilan a qlanu chi kо‘p ja ayonla dan ashkil opgan. Tu li ja ayonni baja ishda mos
a ishda u li malakadagi mu axassisla bi galikda ham ik likda bо‘lishadi.
Ka ala ni nash ga ayyo lash a ula ni nash qilish ja ayonida ishla ni
boshqa ishni ka aning exnik edak o i, injene ka og a -nashi amalga oshi adi.
Aynan biz uzgan ka aning ka og a ik a’mino i a bi qancha ma’lumo la asnosida
ka aning mazmunidan boshlab nash ga ayyo lash ishla igacha bosqichma-bosqich
olib bo ildi. Ka aning ya a ish exnalogiyasi GAT (geog a ik axbo o izimla i) ning
Mapin o, A Gis hamda Pho oshop das u la i asosida uzishga e ishildi.
Xulosa.
A gGis 10.2 das u ida yana bi asosiy bosqichdaka a kompono ka (jihozlash)
ishla i olib bo ildi. Ushbu ja ayon ka og a ik jiha dan aj a ilgan ayonla ga ang
anlash, ka aning legendasini uzish, ka a amkasini anlash, uning nomi a
massh abini joylash i ishdan ibo a .
Adabio la :
1. Be lyan A.M. Ka og a iY. – M.: Aspek -P ess, 2002.
2. Za uskaya I.P., K asilniko a N.V. P oyek i o aniye i sos a leniye ka . Ka i p i odi. – M.:
MGU, 1989.
3. Mi zaliye T., Sa a o E.Y., Egambe diye A., Qo aboye J.S. Ka ashunoslik. – Toshken .:
“CHо‘lpon”, 2012.
4. О‘zbekis on Respublikasi Da la s a is ika qо‘mi asini
2012 yildagi ma’lumo la i.
5. Ka og a i o aniye p i odnoy s edi i yes es ennix esu so . - M.,
6. Ka a p i odi za ubejnix sp a ochnix a lasax (gosuda s i egiono ) //T udi SNIIGiK, ip.
125. - M., 1958.
7. Qu bono E., Qо‘ziye R., Bо‘ iye X., G‘a u o a L. "О‘zbekis on Respublikasi Ye esu sla i
a ula dan sama ali oydalanishning ilmiy, huquqiy, meyo iy a amaliy asosla i. Toshken -
2001.
8. G‘a u o a L. Maxsudo X., Namozo X. О‘zbekis on up oqla ia ula dan sama ali oydalanish.
T. 2003.
Ka a uzishning asosiy bosqichla i quyidagila :
• ah i iy- ayyo ga lik ishla i;
• uzish
ishla i;
• h ishla i;
• Jihozlash a nash
• ishla i;
• h ishla i;
