107
TIMSOLLARNI TANIB OLISHDA OBYEKTLAR MUHIMLIGINI
AXBOROT O‘LCHOVI MEZONLARI VA ULARNI HISOBLASH
ALGORITMLARI
Sapa o Saidqul Xo‘jamu o o ich
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i, . . .d.(PhD),
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665200
Anno a siya. Ma’ uzada anib olish obyek la ining axbo o o‘lcho la i kon eks i a
muhimligi muhokama qilinadi. Tanib olish ja ayonida obyek la ning o‘ziga xosligi, aniqligi a
kon eks ga aloqado ligi kabi mezonla e’ ibo ga olinadi. Ushbu masalala , ayniqsa, ibbiyo a
kompyu e ko‘ ish sohala ida qo‘llaniladi. Boshqa a a dan, CNN algo i mla i o qali anib olish
ja ayonida ma’lumo la ni anlash, qay a ishlash a o‘qi ish bosqichla i ko‘ ib chiqilgan.
Kali so‘zla : anib olish obyek la i, axbo o o‘lcho i, kompyu e ko‘ ish, CNN
(Con olu ional Neu al Ne wo k), o‘ziga xoslik, aniqlik, ma’lumo la ni qay a ishlash.
I. Ki ish
Zamona iy axbo o exnologiyala ining jadal su ’a la da i ojlanishi na ijasida
obyek la ni anib olish izimla i u li sohala da keng qo‘llanilmoqda. Xususan, bu
izimla xa sizlik, ibbiyo , sanoa , anspo kabi ko‘plab yo‘nalishla da muhim
ahamiya kasb e moqda. Obyek la ni o‘g‘ i a sama ali anib olish algo i mla i o qali
inson aoliya ini yengillash i u chi, aq a esu sla ni ejashga xizma qilu chi u li
amaliy das u la ya a ilmoqda. Bu ja ayon, asosan, kompyu e ko‘zi (Compu e
Vision) a mashinanili o‘qi ish (Machine Lea ning) algo i mla iga ayanadi. Ayniqsa,
Con olu ional Neu al Ne wo k (CNN) algo i mla i bu bo ada keng qo‘llanilayo gan
asosiy exnologiyala dan bi idi .
Obyek la ni anib olish exnologiyala i kundalik hayo da ka a ahamiya ga ega.
Masalan, ideokuza u izimla ida yuzni anib olish algo i mla i xa sizlik
cho ala ini oshi ishga xizma qilsa, ibbiy as i la ni qay a ishlash algo i mla i o qali
kasallikla ni e a aniqlash a da olash sama ado ligi oshi ilmoqda. Shu bilan bi ga,
obyek la ni o‘g‘ i aniqlash ja ayonida axbo o o‘lcho la i mezonla i ka a ahamiya
kasb e adi. Obyek ning o‘ziga xosligi, aniqligi, o‘liqligi, mu o iqligi a kon eks ga
mosligi kabi ko‘ sa kichla izim sama ado ligini belgilo chi asosiy omilla dandi .
Ayniqsa, ibbiyo sohasida kasallikla ni as i la o qali aniqlashda bu ko‘ sa kichla
muhim ol o‘ynaydi.
II. Assosiy qism
Tanib olish obyek la ining muhimligini axbo o o‘lcho i ma’lum kon eks yoki
izimdagi obyek la dan olinishi yoki ula bilan bog‘lanishi mumkin bo‘lgan
108
ma’lumo la ning miqdo i a si a ini angla adi. Tanib olish obyek la ining axbo o
mazmunini baholash mezonla i muayyan das u ga qa ab a q qilishi mumkin, ammo
bu ye da ushun i ishla bilan bi qa o da e’ ibo ga olish ke ak bo‘lgan asosiy omilla
ma jud: bula o‘ziga xoslik; muhimligi; mu o iqligi; aniqlik; o‘liqlik;
mus ahkamlik; sama ado lik; kon eksga aloqado lik; o‘za o mu o iqlik; max iylik a
xa sizlik; massh ablilik; moslashu chanlik a inson ushunishi kabila di .
Bundan ko‘ ish mumkinki, ibbiy imsolla ni aniqlash sohasidagi masalala ni
yechishda[1, 2, 3, 4, 5] a o la omonidan naza iy a amaliy yondashu la bayon
e ilgan.
Bundan kelib chiqqan holda anib olish obyek la i bi -bi idan aj alib u ishi
ke ak. Bu shuni angla adiki, ula o‘zla ini aj a ib u adigan o‘ziga xos xususiya la ga
ega. Masalan, yuzni anib olish izimida o‘ziga xoslik ko‘z shakli, bu un shakli a
boshqala kabi o‘ziga xos xususiya la asosida bi kishining yuzini boshqasidan
a qlashni o‘z ichiga oladi.
“Obyek la ni anib olishda o‘ziga xoslik” deganda, bu bi o na sa yoki jonli o
obyek ni uning shaxsiy xususiya la i, qobiliya la i, uzilishi a boshqa omilla i
asosida aj a ish, anib olish a unga egishli ma’lumo la ni qabul qilishni angla ishi
mumkin.
Masalan, ko‘ sa mala bo‘yicha maxsus das u la (so wa e) yo damida
a omobilla ni anib olish mumkin. Bu das u la a omobilla ning angi, u ini,
nome i a boshqa ma’lumo la ini aniqlo chi bo‘ladi. Misol: uyla dagi sma -
kame ala . Bu kame ala o oz, ha aka a boshqa senso la o qali o‘ adagi
obyek la ni (kishi, hay on, na sa) aniqlo chi bo‘ladi. Masalan, aga uyda kishi yo‘q,
lekin kame a kishini asdiqlasa, u signal yubo ishi mumkin.
Yozilgan das u kodi ham obyek la ni anib olishda o‘ziga xoslik ko‘ sa ishi
mumkin. Masalan, eks ni ahlil qilishda, das u kodi eks dagi so‘zla ni, sa la ni
anib olishi a ula ni ka ego iyala ga aj a ishi mumkin.
Mazku adqiqo ishida obyek la ni anib olish izimla ining sama ado ligini
oshi ish uchun axbo o o‘lcho la i mezonla idan qanday oydalanish mumkinligi
ko‘ ib chiqilgan[6, 7, 8].
Obyek la ni anib olish bi nech a u li exnologiyala a algo i mla ni
qo‘llagan holda amalga oshi iladi. Kompyu e ko‘z (Compu e Vision) a mashinali
o‘qi ish (Machine Lea ning) ushbu sohada ko‘p qo‘llaniladi. Ushbu soha masalala ini
hal qilishda oydalaniladigan das u CNN (Con olu ional Neu al Ne wo k)
algo i midi .
109
CNN algo i mini ishla ish uchun, bi inchi qadam asmla ni anlash a ula ni
egishli o ma ga kel i ishdi . Keyin, ma’lumo la ni anlash, modelni o‘qi ishga
( ain) ushi ish, a uni sino dan o‘ kazish ke ak.
CNN Algo i mi:
Ma’lumo la ni anlash: Ma’lumo la o‘plami (da ase ) anlanishi ke ak,
masalan, CIFAR-10.
Ma’lumo la ni p ep o sessing qilish (no maliza siya, augmen a siya).
Modelni qu ish: So‘ng, model a xi ek u asi uziladi.
O‘qi ishga ushi ish: Model ma’lumo la o‘plami bilan o‘qi ishga ushi iladi.
Ta’lim ja ayonida, modelga ma’lumo la yuklanib, ula ni o‘g‘ i axmin qilishi
uchun pa ame la i o‘zga i iladi.
CNN ney on o‘ la ining asmla ni qay a ishlashda qo‘llaniladigan eng keng
a qalgan u i bo‘lib hisoblanadi. Ney on o‘ la ining ushbu u ida asmla ni qay a
ishlash quyidagicha amalga oshi iladi:
1. Ki u chi ma’lumo la bo‘lgan asmla o‘ amali qa lamga uza iladi.
Bu ye da asmla dan u li pa ame la ni aj a ib olish uchun il lash amalga
oshi iladi. Fil lash ja ayonida ma’lum bi o‘lchamga ega bo‘lgan, asm o‘lchamiga
ko‘ a kichik oq o‘lchamdagi ma i sa yo damida asm bo‘ylab o‘liq ha aka lanish a
ma i saning mos elemn la ini bi bi iga ko‘pay i ib yig‘ish o qali yangi qiyma la ni
hosil qilish amalga oshi iladi;
2. Fil langanda so‘ng ma’lumo la kiyingi qadamga uza iladi a bunda
bi lash i ish (Pooling)amalga oshi iladi. Bundan maqsad asm o‘lchamla ini
kichiklash i ish a shu o qali uni qay a ishlashni osonlash i ish bo‘lib hisoblandi;
3. Rasmla o‘ amali a bi lash i ish amalga oshi iladigan bi nech a qa lamla
yo damida qay a ishlangandan so‘ng paydo bo‘lgan ma’lumo la o‘liq bog‘lanishli
qa lamga uza iladi.Ushbu qa lamda klassi ika siya yoki eg essiya kabi oxi gi
na ija iy masalala hal e iladi(1- asmga qa ang)
110
1- asm. CNN ney on o‘ i modeli
Tanib olish obyek la i bilan bog‘liq ma’lumo la ula an olinadigan azi a yoki
kon eks ga mos kelishi ke ak. Masalan, ibbiy ko‘ ish izimida egishli ma’lumo la
bi -bi iga bog‘liq bo‘lmagan a silo la ni emas, balki o‘sim aning joylashu i a
hajmini o‘z ichiga olishi mumkin.
Tanib olish obyek la i aq o‘ ishi bilan ashqi ko‘ inishida yoki xa i-
ha aka la ida izchil bo‘lishi ke ak. Masalan, ideokuza u da odamni anib olish u li
amkala a yo ug‘lik sha oi la ida izchil bo‘lishi ke ak.
Tanib olish obyek la idan olingan ma’lumo la aniq a ishonchli bo‘lishi ke ak.
Masalan, nu qni aniqlashda izim og‘zaki so‘zla ni o‘g‘ i ansk ipsiyalashi a
no o‘g‘ i alqin qilinishiga olib keladigan xa ola ga yo‘l qo‘ymasligi ke ak.
Axbo o mazmuni ha omonlama bo‘lishi a anib olish obyek ining ba cha
egishli omonla ini qam ab olishi ke ak. Mahsulo sh ix-kodida o‘liqlik mahsulo
nomi, ishlab chiqa u chisi a na xi kabi mahsulo ni iden i ika siyalash uchun ba cha
ke akli ma’lumo la bo‘lishi ke akligini angla adi.
Tanib olish obyek la i a o -muhi dagi o‘zga ishla yoki sho qinla ga ba dosh
be a olishi ke ak. Masalan, a onom anspo osi ala ida yo‘l belgila i kabi anib
olish obyek la i, ha o ula qisman qoplangan yoki shikas langan bo‘lsa ham,
aniqlanishi ke ak.
Axbo o mazmuni ke aksiz o iqcha yoki mu akkabliksiz sama ali a zda
uza ilishi ke ak. Masalan, ma’lumo la ni siqishda sama ali kodlash usulla i axbo o
mazmunini uning muhim xususiya la ini saqlab qolgan holda hajmini kamay i adi.
Axbo o mazmuni anib olish obyek la idan oydalanilayo gan kon eks ni
hisobga olishi ke ak. Masalan, a siyala izimida izim oydalanu chining xohish-
is akla i a xa i-ha aka la ini hisobga olib, ula ga kon eks ga mos mahsulo la ni
a siya qilishi ke ak.
Tanib olish obyek la i boshqa komponen la yoki izimla bilan uzluksiz
ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lishi ke ak. Masalan, na sala In e ne i eko izimida
qu ilmala oson in eg a siya qilish uchun s anda lash i ilgan anib olish
p o okolla idan oydalanishi ke ak.
Axbo o mazmuni max iylik a xa sizlikni hisobga olgan holda ishlab
chiqilishi ke ak. Masalan, biome ik anib olish izimla ida no o‘g‘ i oydalanish yoki
uxsa siz ki ishning oldini olish uchun max iy shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish
juda muhimdi .
Tanib olish obyek la i kichikdan o ib o ka agacha bo‘lgan bi qa o
o‘lcho la ni boshqa ishi ke ak. Bu, ayniqsa, obyek la u li o‘lchamla da yoki
111
uxsa la da paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan as i ni aniqlash kabi izimla da juda
muhimdi .
O‘zga u chan sha oi la ga yoki yangi ma’lumo la ga moslashish qobiliya i
juda muhimdi . Mashinanili o‘qi ish modella ida anib olish obyek la i yangi
ma’lumo la asosida o‘z ushunchala ini o‘ ganish a yangilash uchun mo‘ljallangan
bo‘lishi ke ak.
Axbo o mazmuni odamla ga ushuna li a zda aqdim ye ilishi ke ak. Masalan,
ma’lumo la ni izualiza siya qilishda mu akkab ma’lumo la oydalanu chila ga
ushuna li bo‘ladigan a zda aqdim ye ilishi ke ak.
Tanib olish obyek la ining axbo o mazmunini baholash u li izimla a
ilo ala ning sama ado ligi a sama ado ligini a’minlash uchun muhim ahamiya ga
ega, kompyu e da ko‘ ish a abiiy ilni qay a ishlashdan ma’lumo la ni ahlil qilish
a qa o qabul qilish ja ayonla igacha. Ushbu mezonla aniq maqsadla a
oydalanu chi yeh iyojla ini qondi ish uchun anib olish izimla ini loyihalash a
ishlab chiqishda yo dam be adi.
Tanib olish obyek la ining axbo o mazmunini axbo o naza iyasidan
ushunchala yo damida miqdo iy aniqlash mumkin. Obyek ni anib olishda
ma’lumo ko‘pincha modelning as i la ichidagi obyek la ni o‘g‘ i aniqlay olishi
aniqligi bilan o‘lchanadi. Bi oq, o‘lchash ma’lumo la i ko‘p qi ali bo‘lishi mumkin
a aniqlik, eslab qolish, F1 balli a boshqala kabi aniq nimani baholashga bog‘liq.
Mana, ula ning ma ema ik i odala i a bi nech a u li mezonla :
1. Aniqlik. Aniqlik ba cha misolla o asida o‘g‘ i aniqlangan hola la ulushini
o‘lchaydi. U quyidagicha hisoblanadi:
2. Aniqlik. Aniqlik - ba cha ijobiy iden i ika siyala (haqiqiy ijobiy a
no o‘g‘ i musba la ) o asidagi haqiqiy ijobiy iden i ika siyala nisba i. U quyidagicha
hisoblanadi:
3. Yeslab qolish (sezu chanlik). Yeslab qolish - ba cha haqiqiy ijobiy
hola la (haqiqiy ijobiy a no o‘g‘ i salbiy) o‘ asidagi haqiqiy ijobiy
iden i ika siyala ning nisba i. U quyidagicha hisoblanadi:
112
4. F1 ball. F1 balli aniqlik a eslab qolishning ga monik o‘ acha
ko‘ sa kichidi a ikkalasi o‘ asidagi mu ozana ni a’minlaydi. U quyidagicha
hisoblanadi:
5. Kesishma yig‘indi asosida (IoU). IoU - oda da, obyek ni anib olishda
umumiy kesishma a asosiy yig‘indi obyek la ini o‘ asidagi o‘xshashlikni o‘lchash
uchun ishla iladi. U quyidagicha hisoblanadi:
6. En opiya. Axbo o naza iyasida en opiya noaniqlik yoki a ibsizlik
miqdo ining o‘lcho idi . Obyek ni anib olish uchun u obyek la ni asni lashda
noaniqlikni i odalashi mumkin. U quyidagicha hisoblanadi:
Bu ye da hodisa eh imoli, kuza ilayo gan obyek .
7. O‘za o ma’lumo . O‘za o ma’lumo obyek ni anib olish kon eks ida
kuza ilgan obyek a haqiqiy obyek yo lig‘i o‘ asida boshqa asodi iy o‘zga u chi
o qali bi a asodi iy o‘zga u chi haqida olingan ma’lumo la miqdo ini aniqlaydi:
Bu ye da Х a - mos a ishda kuza ilayo gan obyek a haqiqiy obyek la ni
i odalo chi asodi iy o‘zga u chila , esa bi galikdagi.
Obyek la ni anib olishda ma’lumo ni o‘lchash uchun ushbu ko‘ sa kichla ning
bi i yoki kombina siyasi ishla ilishi mumkin.
III. Xulosa
Mazku adqiqo ishida obyek la ni anib olish izimla ida axbo o o‘lcho la i
mezonla i muhimligi, ula ning anib olish izimla ining sama ado ligi a aniqligiga
bo‘lgan a’si i chuqu ahlil qilindi. Bugungi kunda obyek la ni anib olish
exnologiyala i u li sohala da, jumladan, xa sizlik, ibbiyo , anspo a sanoa da
keng qo‘llanilmoqda.
Tadqiqo ishida Con olu ional Neu al Ne wo k (CNN) algo i mi asosida
obyek la ni anib olish exnologiyala ining ishlash ja ayoni chuqu o‘ ganildi. CNN
algo i mi as i la ni qay a ishlashda, xususan, ula ning o‘lchamla ini moslash i ish,
as i la ni il lash, qimma li ma’lumo la ni aj a ib olish a yakuniy asni lashda
113
sama ali na ijala be adi. CNN yo damida ishlangan modella mashinali o‘qi ish
asosida o‘z na ijala ini yaxshilash qobiliya iga ega bo‘lib, as i la ni aniq a
ishonchli asni lash imkonini ya a adi. Shuningdek, obyek la ni anib olish
izimla ida axbo o o‘lcho la i mezonla i, masalan, aniqlik, F1 balli, eslab qolish a
IoU kabi ko‘ sa kichla izimla ning sama ado ligini baholashda muhim omilla
hisoblanadi. Bu mezonla yo damida obyek la ni anib olish izimla ining aniqligi,
o‘liqligi a ishonchliligi o‘lchanadi. Obyek la ni anib olish izimla ida
ko‘ sa kichla aqa exnologik imkoniya la bilangina cheklanib qolmay, balki
izimla inson aoliya iga qanday moslash i ilganligini ham ko‘ sa adi.
Tadqiqo ishi da omida CNN algo i mi a mashinanili o‘qi ish
exnologiyala ining obyek la ni anib olish sohasidagi oli muhim ekanligi
asdiqlandi. CNN algo i mi o qali as i la ni qay a ishlash a obyek la ni aniqlash
sama ado ligini oshi ish uchun axbo o o‘lcho la i mezonla ini o‘g‘ i qo‘llash
muhimdi . Ayniqsa, asni lash a eg essiya masalala ida qo‘llaniladigan modella ni
o‘qi ish a sino dan o‘ kazish ja ayonida ma’lumo la o‘plami bilan ishlash a
modella ni op imallash i ish sama ado na ijala ga e ishishga yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Беллман Р.Э. Кибернетика и медицинская диагностика//Пер. с англ. В.И.Рыдника. -
Москва: Знание, 1968. - 48 с
2. Журавлев Ю.И., Рязанов В.В., Сенько О.В. Распознавание. Математические методы.
Программная система. Практические применения. М.: Фазис, 2005. стр.113
3. Кадыров Х.К., Антомонов Ю.Г. Синтез математических моделей биологических и
медицинских систем. - Киев: Наукова думка, 1974. - 223 с.
4. Степанова М.Д., Самодумкин С.А., Лемешева Т.Л. Математические методы диагностики
в медицинских интеллектуальных системах // Учебно-методическое пособие, Минск-
2001.-44 с.
5. Nishano A.H.,Khasano a M.A., Жўраев G.P., Sapa o S.X., Za ipo F.M. Algo i hm o
Diagnos ics o Medical Da as Based on Symp om Complexes//P oceedings o SPIE-The
In e na ional Socie y o Op ical Enginee ing.Vol.12564, 2023. pp.189-201. h ps:// doi.o g
/10.1117 / 12. 266 9449
6. Sapa o S.X. Bosh miya sa a onini e a asni lashda in o ma i belgila Majmuasini anlash
algo i mi.// “Muhammad al-Xo azmiy a lodla i” ilmiy-amaliy a axbo o - ahliliy ju nali.
№3(25). Toshken -2023. -B.57-63
7. Sapa o S.X., Allaya o U.B., Qud a o H.B. Bosh miya sa a oni kasalligini e a asni lashda
in o ma i belgila majmuasini anlash algo i mi // “Xalq xo‘jaligi sohasida ilg‘o
exnologiyala adbiqi muammola i” ma zusidagi hududiy ilmiy- exnik kon e ensiya
ma’ uzala o‘plami. Nukus-2023. -B.159- 163.
8. Sapa o S.X., Allaya o U.B., Qud a o H.B. Bosh miya sa a onini e a asni lashda obyek la
muhimligini aniqlash algo i mi // “Xalq xo’jaligi sohasida ilg‘o exnologiyala adbiqi
muammola i” ma zusidagi hududiy ilmiy- exnik kon e ensiyasi ma’ uzala o‘plami. Nukus-
2023. -B.164-166.
