640
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
MAYIPLIǴI BOLǴAN SHAXSLARDI QOLLAP-QUWATLAWDA MÁMLEKET HÁM
JÁMIETTIIŃ ROLI
E jano a Gulshex a
Ilimiy basshi.
Sapa niyazo a Nilu a Jenisbay qizi
Qa aqalpaqs an awil xojaligi ham Ag o exnologiyala ins i u i s uden .
@Sahnozasapa niazo [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665320
Anno a siya. Bul maqalada nagi anligi ba shaxsla di qollap —quwa law maselesi
ja i ilgan bolip, onda jamiye ham mamleke nin bul a awdagi o ni a qa a ugun xizme i
haqqinda ay iladi. Nagi anligi ba insanla din da jamiye omi inde oz o ni ba ekenligi,
ola dinda huquq ham e kinlikle inin qo galiwi, alim, den sawliq i saqlaw, miyne e iw ham
basqa a awla dagi huquqla i haqqinda ay ilip o edi.
Gli sozle : Imkaniya la enligi, jamiye , mamleke , inklyuzi alim, huquqla din
qo gawliwi, eabili a siya, socialliq qo gaw sis emsi, insanpa walliq p inciple i.
NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA DAVLAT VA
JAMIYATNING ROLI
Anno a siya. Ushbu maqolada nogi onligi bo‘lgan shaxsla ni qo‘llab-qu a lash
masalasi yo i ilgan bo‘lib, unda jamiya a da la ning bu sohadagi o‘ ni a oli haqida so‘z
yu i iladi. Nogi onligi bo‘lgan insonla ning ham jamiya hayo ida o‘z o‘ ni bo ligi, ula ning
huquq a e kinlikla i himoya qilinishi, a’lim, sog‘liqni saqlash, mehna qilish a boshqa
sohala dagi huquqla i haqida so‘z yu i iladi.
Kali so‘zla : Imkoniya la engligi, jamiya , da la , inklyuzi a’lim, huquqla himoyasi,
eabili a siya, ij imoiy himoya izimi, insonpa a lik amoyilla i.
THE ROLE OF THE STATE AND SOCIETY IN SUPPORTING PERSONS WITH
DISABILITIES
Anno a ion. This a icle discusses he issue o suppo ing and empowe ing people wi h
disabili ies, and alks abou he ole o socie y and he s a e in his a ea. I is said ha people
wi h disabili ies ha e a special place in socie y, hey ha e he igh o p o ec ion o hei igh s
and eedoms, educa ion, heal h ca e, educa ion and o he aspec s.
Key wo ds: Equal oppo uni ies, socie y, s a e, inclusi e educa ion, p o ec ion o igh s,
ehabili a ion, social p o ec ion sys em, humani a ian p inciples.
Tiyka gi bolim:
Bugungi kunde ha bi mamleke de mayipligi ba shaxsla di qollap quwa law maselesi
ulken ahmiya ke iye bolgan socialliq maselele sen bi i bolip abiladi. Mayipligi ba shaxsla di
qollap quwa lawda mamleke ham jamiye in oli ulken. Sebebi: mamleke mayipligi ba
insanla di basqa saglam insanla dan aj a pawi ola dinda jamiye iske liginde oz o nin abiwip
ke iwle i ushun sha -sha aya la ja a ip be mekde. Mayıplıgi ba shaxsla din da jamiye in oliq
agzasi si a inda alim aliwi, medincinaliq xizme le den paydalana aliwi, miyne e iw saña , spo ,
janede madeniya a awla da en huquqli ekenligi ola da socialliq omi de oz iske ligin basqa
insanla day ko se e aladi. Talim a awindagi inklyuzi jan asiwla yagniy bul iske lik a qali
mayipligi ba balala ozin dosla i menen bi ge oqiydi ola siyaqli endey bilim alaladi. Mayipligi
ba balala din alapla inan kelip shiqqan halda a nawli u de maslas i ilip qoyilgan sabaqliqla
oliq u de bilim aliwla ina ja dem be iwle i ushun mugallimle din beki ilip qoyiliwi.
641
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Densawliq i saqlaw ham eabili a siya sis emasi mayipla omi inde ulken ahmiye ke iye.
Ola din izikaliq ham uwxiy jaq an saglam boliwina ja dem be edi. Ruwxiy jaq an
ola din ozine bolgan isenimin a i iwga komeklesedi. Mayipligi ba balala madeniya
a awdada ozinin qabiyle le in ko se e aladi.Ola spo penen shugullana aliwla i, saña
a awla inda ozinin iske ligin ko se iw huquqina iye. Tiyka ǵı de egimiz bolǵan
Kons i uciyamızdıń 57-s a yasında Mámleke mayıplıǵı bolǵan shaxsla dıń sociallıq,
ekonomikalıq hám mádeniy a aw obek le i hám xızme le inen olıq paydalanıwı ushın
sha aya la ja a adı, ola dıń jumısqa jaylasıwına, bilim alıwına já demlesedi, ola ǵa zá ú bolǵan
málimlemeni osqınlıqsız alıw imkaniya ın ámiyinlewi belgilengen. Bul huquqla dan ola hesh
qanday sheklewle siz paydalana aladi. Ózbeks an Respublikası P eziden i Sha ka Mi ziyoe iń
"Mayıplıǵı bolǵan shaxsla dı hám xalıq ıń sociallıq qo ǵawǵa mú áj qa lamla ın qollap-
quwa lawdıń qosımsha ilajla ı haqqında"ǵı pá manına qol qoydi. Bul hújje 2022-jıl 28-yan a da
as ıyıqlanǵan "2022-2026-jılla ǵa mólshe lengen Jańa Ózbeks annıń awajlanıw s a egiyası"
o ınlanıwı sheńbe inde islep shıǵılǵan. Oǵan shekem, Há eke le s a egiyası sheńbe inde, sonıń
ishinde, P eziden imiz á epinen 2021-jıl 25-ma a "Keksele hám mayıplıǵı bolǵan shaxsla dı
sociallıq qollap-quwa law, "Saqawa " hám "Mú iwbe " in e na úyle i sis emasın bunnan bılay
da awajlandı ıw haqqında"ǵı pá man, 2021-jıl 27-noyab de "Medicinalıq-sociallıq ekspe iza
xızme i jumısı jáne balala ǵa mayıplıq ı belgilew sis emasın bunnan bılay da je ilis i iw ilajla ı
haqqında"ǵı qa a qabıl e ilgen hám o ınlawǵa baǵda lanǵan. Mayıplıq mashqalala ı boyınsha
Global sammi e ay ıqsha a ap ó ilgenindey, ko ona i us pandemiyasınan keyingi dáwi de
mayıplıq mashqalala ın sheshiwde aldınǵı maqul ná iyjele di iklew hám jáne de kóbi ek
ná iyjele ge e isiw zá ú . Onda mámleke le , xalıqa alıq hám egionallıq shólkemle , puqa alıq
jámie i ins i u la ı, ú li sheńbe le degi she ikle menen ıǵız bi ge islesiwdi kúshey iw úlken
áhmie ke iye. Búgingi kúnde mámleke imizde mayıplıq a awında 600 ge shamalas mámleke lik
emes komme ciyalıq emes shólkem jumıs alıp ba maq a. Ola dıń a asında: Ózbeks an mayıpla
jámie i; Ózbekis an mayıpla jámiye lik ondı; Ózbeks an mayıp isbile men hayal-qızla milliy
associaciyası; Imkaniya ı sheklengen jasla hám balala o ayı; Ózbeks andaǵı láń mayıp balala
hám jas óspi imle ge já dem be iw "Ómi " jámiye lik o ayı; "Inklyuzi hayo " mayıpla
jámie lik bi lespesi; Ózbeks an Kózi ázzile jámiye i; Ózbeks an ge eńle jámie i sıyaqli
mamleke lik emes komme ciyalıq shólkemle ba . Rawajlanıw s a egiyası hám mayıplıǵı bolǵan
shaxsla huqıqla ı: densawlıq, sonday-aq dá i qu alla ı, kú im ushın mólshe lengen medicinalıq
buyımla hám mayıplıǵı bolǵan balala ushın a nawlı emlew azıq-awqa ónimle i menen
ámiyinleniw huqıqı. Sonday-aq, nızam menen mayıplıǵı bolǵan balala dıń biypul ulıwma o a,
mek ep en ısqa ı, o a a nawlı hám p o essional bilim alıwın kepillew, onda imkaniya ı
sheklengen shaxsla ushın joqa ı bilimlendi iw mákemele ine mámleke lik g an iyka ında
abi u ien le di qabıllawdıń ulıwma sanınıń 2 p ocen i muǵda ında qosımsha qabıllaw k o ası
ajı a ılıwı hám basqa da usı sıyaqlı bi qa a jeńillikle menen huqıqla belgilengen. Eń áhmie lisi,
nızamnıń 6-s a yasında mayıplıq belgisi boyınsha kemsi iwge jol qoymaw p incipi
sáwlelendi ilgen. Oǵan bola, mayıplıǵı bolǵan shaxsla ǵa há qanday ajı a ıp qoyıw, she le iw,
sheklew yamasa abzal kó iw jaǵdayla ı, sonday-aq, mayıplıǵı bolǵan shaxsla dıń obek le hám
xızme le den paydalanıwı ushın sha aya la ja a ıw maqse e ilmek e. Bul no manıń názik bi
á epi ba , ol iyisli mámleke lik shólkemle hám hákimlikle ge oǵada qu amalı, awı hám
inanslıq jaq an jaqsı qa jı alap e e uǵın wazıypala dı júkleydi. Bul - mayıplıǵı bolǵan
shaxsla dıń sociallıq obek le de hesh qanday osqınlıqla sız há eke leniwi ushın sha aya la dı
ja a ıw bolıp esaplanadı.
642
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Du ıs, usı kúnge shekem de ima a hám obek le , jolla , anspo qu alla ınıń belgili bi
bólegi ǵana mayıpla dıń e kin há eke leniwi ushın beyimles i ilgen, bi aq bul je e li emes.
Bunnan bılay mayıplıǵı bolǵan shaxsla dıń hesh qanday o mada kemsi iliwine jol
qoymaw ushın da, bá inen bu ın, qolaylı o alıq ı ámiyinlewdiń anıq mexanizmle in engiziw
maqse ke muwapıq. Imkaniya ı sheklengen shaxsla há qanday sociallıq obek le den hám
xızme le den hesh qanday osqınlıqla sız paydalana alıwı shá . Sonıń menen bi ge, ola dı
bilimlendi iw menen olıq qam ıp alıw maqse inde inklyuzi bilim alıw huqıqın ámelge ası ıw
mexanizmle in qay a kó ip shıǵıw ejeles i ilmek e. Ózbeks an Respublikasinda mayipligi
bolǵan spo shila imizdi qollap quwa law, ola di jamiye o aligina a iw hamde inklyuzi
spo i awajlandi iw maqse inde Pa aolimpiada oyinla i sholkemles i ilgen. Pa alimpiya bul
mayıplıǵı bolǵan esi iw qábile in joǵal qanla dan ısqa ı shaxsla ushın xalıqa alıq spo ja ısı
bolıp esaplanadı. Pa a - dáslep "pa alich" sózinen alınǵan hám omı qa baǵanasındaǵı
mashqalala sebepli dene aǵzala ınıń belgili bi bólegi há eke lene almay uǵınına isha a bolǵan,
bi aq keyin ala ja ıs qa nasıwshıla ı qa a ınıń keńeyiwi sebepli "pa allel" sóziniń dáslepki
bólegine isha a ú inde alqılanıp baslanǵan, yaǵnıy iyka ǵı olimpiada oyınla ına pa allel
ó ke ile uǵın ja ıs ı ańla a uǵını a ap ó ilgen. P eziden imizdin baslamasi menen 2021-jıl 8 - may
kúni "Pa alimpiya há eke in awajlandı ıwǵa baylanıslı qosımsha ilajla haqqında"ǵı qa a ǵa qol
qoydı. Bul hújje izikalıq imkaniya ı sheklengen hám mayıplıǵı bolǵan shaxsla ǵa spo penen
shuǵıllanıw ushın sha aya la dı keńey iw jáne ola a asında spo penen shuǵıllanıwshıla dıń
qam ıp alınıwın jáne de a ı ıwǵa qa a ılǵan. Ba lıq ú degi spo bilimlendi iw mákemele inde
izikalıq imkaniya ı sheklengen hám mayıplıǵı bolǵan shaxsla ushın spo bólimle in basqıshpa-
basqısh shólkemles i iw hám qábile li bolǵan izikalıq imkaniya ı sheklengen hám mayıplıǵı
bolǵan shaxsla dı ańlap alıw, ola dı spo ú le ine baǵda law, aya law jáne joqa ı spo
shebe ligine e isiwiwdi ámiyinley uǵın úzliksiz bi den-bi kompleksli sis emanı engiziwge
ejeles i ilgen. 3-dekab Xalıqa alıq mayıpla kúni sıpa ında belgilenedi. Bul kún Bi lesken
Mille le Shólkemi á epinen 1992-jılı qabıl e ilgen bolıp, mayıpla dıń huqıqla ın qo ǵaw hám
jámiye e ola dıń olıq qa nasın ámiyinlew maqse inde belgilengen. Ózbeks anda sociallıq ádillik
p incipine ámel e iw, já dem hám qollap-quwa lawǵa mú áj, bi inshi gezek e, izikalıq
imkaniya ı sheklengen adamla ǵa olıq u mıs keshi iw ushın sha aya ja a ıw máselesi mámleke
hám jámiye in u aqlı dıqqa o ayında u adı. Ózbeks anda mayıplıǵı bolǵan shaxsla dıń
huqıqla ı "Mayıplıǵı bolǵan shaxsla dıń huqıqla ı haqqında," "Bilimlendi iw haqqında,"
"Puqa ala dıń densawlıǵın saqlaw haqqında," "Xalıq ı jumıs penen ámiyinlew haqqında," "Bala
huqıqla ınıń kepillikle i haqqında," "Puqa ala dıń mámleke lik pensiya ámiyna ı haqqında,"
"Miyne i qo ǵaw haqqında," "Dene á biyası hám spo haqqında"ǵı nızamla hám Ózbeks an
Respublikası Miyne kodeksi menen á ipke salınadı.
Juwmaq
Juwmaqlap ay a ugunn bolsaq mayipligi bolgan shaxsla di qollap quwa law ek gana
mamleke yaki sholkemle din waziypasi emes bul jamiye e jasawshi ha bi insannin
waziypasina aylaniwi iyis . Ola din haq huquqla in qo gaw ham de usi jamiye in oliq agzasi
sipa inda qabil qiliwimiz bizin waziypamiz esaplanadi. Sebebi: ademge shilik insanpa walliq
degen paziyle le biz insanla ga an bolip abiladi. Biz bunday insanla di jamiye imizden
aj a iwimiz yamasa ashiniw koz qa as penen emes balkim hu me penen qa awimiz ke ek.
Sebebi ola bizle din qollap quwa lawimizga meh imizga za . Ola ga ko se ilgen
azgan ay i iba ola ushun ulken baxi . Ha bi insan kishi i iba ham meh ga layiq. Ola din sab i
hammemiz ushun o nek boliwga a ziydi.
643
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Paydalangan adebiya la
1. Ozbeks an Respublikasi Kons i u siyasi 2023.
2. Ozbeks an Respublikasi Bi lesken Mille le sholkeminin Nagi anla huquqla i
uw isindagi kon enciya.2006 – jil 13 –dekab .
3. P ezen imizdin Nagi anligi bolgan shaxsla di ham sociallıq qo gawga mu aj qa lamla ın
qollap quwa law boyinsha pa mani .2022– jil 28–may.
4. P ezen imizdin Pa alimpiya ha eke in awajlandi iwga qa a ilgan qa a i 2021-jıl 8–may.
